нйу-йорк, америка (MNTV) – диний әркинлик тәшкилатлири, хиристийан тәшәббускар гуруппилири вә кишилик һоқуқни көзәткүчиләрдин тәркиб тапқан бир иттипақ, пирезидент доналд трампни пат арида хитай дөләт рәиси ши җинпиң билән өткүзүлидиған дипломатик учришишта, хитайниң аз санлиқ диний топларға тутуватқан муамилисини мәркизий орунға қойушқа чақирип, көплигән диний җамаәтләргә қаритилған бесимниң күчәйгәнлики һәққидә агаһландуруш бәрди.
бу гуруппилар, шиниң рәһбәрликидә йәр асти хиристийан черкавлири, уйғур мусулманлири, тибәт буддистлири вә башқа диний аһалиләргә қаритилған сиҗил вә кеңийиватқан бастурушни тилға алди. илгири сүрүлгән әйибләшләр ичидә дөләт контроллуқидики диний органларға қатнишишқа мәҗбурлаш, диний затлар вә диний рәһбәрләрни тутуп туруш, ибадәт паалийәтлиригә болған назарәтни күчәйтиш вә мустәқил диний паалийәтләргә кәң көләмлик чәклимә қойуш қатарлиқлар бар.
америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң рәиси, авам палата әзаси викий һартзлер хитай коммунистик партийәсиниң америка һөкүмити тәрипидин илгири уйғур мусулманлириға қилинған ирқий қирғинчилиқ дәп бекитилгән қилмишлар билән шуғулланғанлиқини ейтти һәмдә бу мәсилиниң бейҗиң билән өткүзүлидиған йуқири дәриҗилик сөһбәтләрдә пирезидентниң биваситә арилишишини тәләп қилидиғанлиқини оттуриға қойди.
викий һартзлер тәшәббускар тәшкилатларға бәргән байанатида: «һөкүмәтниң диний йаки сийасий етиқади сәвәбидин тутуп турулуватқан шәхсләрниң қойуп берилиши үчүн бесим ишлитиштә алаһидә бир пурсити бар» дегәнләрни қәйт қилди.
америка хәлқара диний әркинлик комитети (USCIRF) ниң муавин рәиси асиф мәһмудму көплигән диний топларға қаритилған бастурушниң кеңәйгәнликини тилға елип, шиниң һөкүмранлиқидики вәзийәтни диний әркинликниң еғир дәриҗидә начарлишиши дәп тәсвирлиди.
буниңдики бир муһим дело бейҗиңдики зийон черкавиниң пастори әзра җин болуп, у тизимлатмиған «өй черкавлири» ға қаритилған техиму кәң көләмлик бастуруш һәрикити җәрйанида тутуп турулған. униң тутуп турулуши, хитайниң дөләт рухсәт қилған органлар сиртидики мустәқил хиристийан ибадәтлиригә болған контроллуқни күчәйтиватқанлиқини ейтқан диний әркинлик тәшәббускарлири үчүн бир символға айланди. икки партийәниң қанун чиқарғучилири вә тәшәббускар гуруппилири һазир униң делосини биваситә хитай әмәлдарлири билән болған учришишта оттуриға қойушқа чақирмақта.
бу мәсилә йәнә даллас баптист университетидики еверет йәр шари диний әркинлик мәркизи йетәкчилик қиливатқан «икки бош орундуқ» һәрикитигиму түрткә болди. бу һәрикәт америка әмәлдарлирини пастор әзра җин вә 2014-йили тутқун қилинғандин кейин бөлгүнчиликкә алақидар әйибләшләр билән муддәтсиз қамақ җазасини өтәватқан түрмидики уйғур алими илһам тохтиниң қойуп берилишини тәшәббус қилишқа чақирмақта.
кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң доклат қилишичә, хитайдики мөлчәрән 12 милйон католик муритиға қаритилған чәклимиләр техиму күчәйтилгән болуп, бу көпәйтилгән назарәт қилиш, сайаһәтни контрол қилиш вә дөләт тәстиқлиған диний қурулмиларға бойсунушқа бесим ишлитиш қатарлиқларни өз ичигә алидикән. мәзкур тәшкилат ватиканниң йәр асти католик җамаәтлирини қоғдийалмиғанлиқи тоғрисидики әндишиләр күчийиватқан бир пәйттә, ватиканни хитай билән 2018-йили имзалиған епископ тәйинләш келишимини қайта баһалап чиқишқа чақирди.
кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң хитай ишлири тәтқиқатчиси йалқун улуйол хитайниң «хитайлаштуруш» сийасити астида диний бастурушниң күчәйгәнликини ейтип, орган тәрәп йоллири сиртидики диний затлар вә ибадәт қилғучиларға болған бесимниң ешип бериватқанлиқини тәсвирлиди.
тәшәббускарларниң ейтишичә, көплигән диний топларда көрүлгән бу хил әндизә, хитайниң дин үстидин йүргүзүватқан дөләт контроллуқиниң системилиқ һалда чиңитиливатқанлиқини көрситип беридиған болуп, хәлқараниң мас қәдәмлик бесим ишлитишигә вә американиң әң йуқири дипломатик сәвийәдә биваситә арилишишиға болған йеңи чақириқларни оттуриға чиқармақта.
мәнбә: https://www.muslimnetwork.tv
