майкил аркуш (Michael Arkush) 2026-йили 19-май
2024-йилиниң йаз пәслидә, мән канзас иштатиниң сабиқ баш валийси вә кеңәш палата әзаси сам бровнбәк (Sam Brownback) билән бирликтә хитайдики диний әркинлик күриши тоғрисида бир китаб йезишқа кириштим — бу китаб өткән һәптә нәшр қилинди. мән дәсләптә буни пәқәт адәттики бир хизмәт, йәни башқа бир иш дәпла ойлиған идим. дин мән үчүн һәргизму унчә муһим болуп бақмиған иди. мән тәнтәрбийәгә қизиқидиған болуп, илгири фил җексон (Phil Jackson), сикотти пиппен (Scottie Pippen), шугәр рей леонард (Sugar Ray Leonard) вә башқилар билән бирликтә китабларни йазған идим.
мән хата ойлаптикәнмән. бу пәқәт адәттики бир хизмәтла әмәс икән. мән бу һәқиқәтни хитайниң ғәрбий шималидики көпинчиси мусулман болған милләт — уйғурларниң бир әзаси болған меһригүл турсун билән сөзләшкән ашу ахшими һес қилдим. ши җинпиңниң рәһбәрликидә, хитай һөкүмити шәрқий түркистанда уйғурларни кәң көләмлик тутқун қилиш, назарәт қилиш вә уларниң мәдәнийити билән етиқадини йоқитиш һәрикитигә дучар қилди. 36 йашлиқ меһригүл турсун бизгә өзиниң үч кезәк бовақлириниң бири болған йеңи туғулған оғлиниң хитай коммунистик партийәси тәрипидин өлтүрүлгәнликини, өзиниң болса җаза лагерлирида қийин-қистаққа учриғанлиқини сөзләп бәрди. у оң қулиқиниң аңлаш қабилийитидин пүтүнләй дегүдәк айрилип қалған иди. меһригүлниң түн ниصфида чиқирап чөчүп ойғинип кетиши, һәтта «худа мени бу дунйадин тезрәк елип кәтсә йахши болар идиму» дәп ойлинип қелиши һечқандақ һәйран қаларлиқ иш әмәс иди. у: «мән улардин өч елишни, хитаi һөкүмитини пүтүнләй вәйран қилишни халайттим», деди. бу сөһбәттин кейин, мән қаттиқ ғәзәпкә толдум вә у баштин кәчүргән зулмәтлик күнләр үчүн адаләт тәләп қилиш отида көйдүм.
мениң бир адәттики хизмәттин бундақ қаттиқ ғәзәпкә келишимниң сәвәби немә? бу мениң йәһудий тәрбийәси тапқан аилә арқа көрүнүшүмгә бағлиқ иди — мән өзүмниң икки қетимлиқ бар митзва (йәһудийларниң балиғәткә йетиш мурасими) ниң биринчисини йерусалемдики йиға тамида өткүзгән идим — шундақла йерим әсир илгири мән қатнашқан, совет иттипақидин қечип қутулушни арзу қилған йәһудий рефусениклар (дөләттин кетиши чәкләнгәнләр) үчүн елип берилған күрәш биләнму мунасивәтлик иди. хитайдики бу күрәшниң маһийити асасән охшаштур: у болсиму өз етиқади түпәйлидин зийанкәшликкә учраватқан қәһриманларниң күришидур.
меһригүл билән сөһбәтләшкәндин кейин, мән хитайниң зулмиға учриған бирәр зийанкәшликкә учриғучи билән сөзләшкән һәр қетимда, ашу совет йәһудийлири есимгә келидиған болди. мәсилән, йәттә йил җәрйанида икки қетим түрмигә ташланған, тәшвиқат вәрәқилирини бесип тарқатқан 70 йашлиқ фалун гуң мурити ваң чунйән (Wang Chunyan)ни алайли. йаки өзиниң өй черкавиниң (кейин нами «мейфлавер черкави» дәп өзгәртилгән) 63 әзасиниң дәсләптә җәнубий корейәниң бир арилиға, андин тайландқа, ахирида болса бүгүнки күндә йашаватқан вә ибадәт қиливатқан тексас иштатиниң мидланд шәһиригә қечип қутулушиға йардәм бәргән 48 йашлиқ поп пән йуңгуаң (Pan Yongguang) ни алайли.
йаки тибәтлик даңлиқ лама, 75 йашлиқ арҗйа ринпоче (Arjia Rinpoche) ни алайли, у 1958-йили 8 йаш вақтида, хитай әскәрлири униң әң йахши көридиған ибадәтханисидин 500 гә йеқин раһибни тутқун қилған болуп, уларниң көпинчиси шуниңдин кейин қайта көрүнмигән иди.
икки ай илгири, мән 1970- вә 80-йилларда совет иттипақида тоққуз йил түрмидә йатқан мәшһур рефусеник натан шаранский (Natan Sharansky) билән сөзләштим. мән униңдин: «биз америкадин кәлгәнләр немишқа хитайдики зулумға көңүл бөлүшимиз керәк?» дәп соридим. нөвәттә исраилийәдә йашаватқан 78 йашлиқ шаранский: «биз көңүл бөлүшимиз керәк, чүнки силәрму бу дунйаниң бир қисми, уларму бу дунйаниң бир қисми», дәп җаваб бәрдı. у сөзләватқанда, мениң есимгә 1978-йили мартта өзүм оқуватқан ан арбор (Ann Arbor) дики мичган университетиниң оқуғучилар гезити болған «Michigan Daily» ға шаранскийниң айали авитал (Avital) һәққидә йазған бир парчә хәвирим чүшти.
Aвитал бир йил илгири «дөләткә хийанәт қилиш» җинайити билән қолға елинған йолдиши вә башқа совет иттипақидики өктичиләр үчүн қоллаш топлаватқан иди. мән йеқинда у мақалини қайтидин тепивалдим. у тәрҗиман арқилиқ мундақ дегән иди: «пәқәт хәт йезишниң өзила капайә қилмайду. силәр чоқум бу дөләттики барлиқ совет пуқралириға өзүңларниң позитсийәсини көрситишиңлар керәк. қанчә көп наразилиқ билдүрсәңлар, вәзийәт шунчә йахшилиниду.»
Aвиталниң ейтқанлири бүгүнки күндә илгирики һәр қандақ вақиттикидинму бәкрәк һәқиқәткә уйғундур. дөлитимизниң қурғучилириниң көрүшчанлиқи сайисида диний әркинликтин бәһримән болуватқан биз чоқум өз наразилиқимизни билдүрүшимиз керәк. мән бу ишларниң хитай билән болған иқтисадий мунасیвитимизгә зийан йәткүзүш-йәткүзмәсликигә пәрва қилмаймән. пирезидент кеннеди 1963-йили ийунда америка қошма иштатлиридики пуқралар һоқуқи күриши тоғрисида ейтқинидәк: «биз асаслиқи бир әхлақий мәсилигә дуч келиватимиз». хитай уйғурлар, фалун гуң вә тибәт хәлқигә қарши кәң көләмлик вәһшийликләрни елип бармақта. кишини һәйран қалдуридиғини вә ечиндуридиғини шуки, дунйа сүкүт қилмақта. буниң ичидә америка қошма иштатлириму бар. шундақтиму, мән йәнила үмидвармән. мән илгириму ойлишип бақмıған җайларda үмид аламәтлирини көргән идим.
2016-йили сентәбирдики бир җүмә ахшими, мән москвадин тәхминән икки саәт йирақлиқтики тверд (Tver) шәһиридики бир йәһудий ибадәтханисиға бардим. у йәрдә пәқәт тоққуз әр бар иди, әмма ортодокис йәһудий ибадәтханисида колләктип ибадәт қилиш үчүн чоқум 10 әр йәһудийниң болуши (бу «минйан» дәп атилиду) тәләп қилинатти. мениң барғиним билән уларниң сани дәл 10 ға йәтти. мән уларниң бирликтә дуа қилишиға сәвәбчи болалиғанлиқимдин бәкму тәсирләндим вә толуқ оттура мәктәптики оқутқучумниң совет иттипақидики йәһудийлар билән көрүшкән ашу йиллиридин бүгүнки күнгичә болған арилиқта немидәк узун бир мусапини бесип өткәнликимизни ойлидим.
бу тәрәққийатқа пирезидент реган, рим паписи җон паул II (John Paul II) вә михайил горбачевларниң қошқан төһписи аз әмәс. 1970-йилларда совет иттипақидики йәһудийларниң вәзийити интайин қараңғу көрүнгән иди, бүгүнки күндә хитайдики етиқадчиларниң вәзийитиму шундақ қараңғу көрүнмәктә. әмма вәзийәт өзгириши мумкин. әгәр биз оттуриға чиқип, һәргиз тәслим болмисақла болиду.
майкил аркуш «лос анжелес вақит гезити» ниң сабиқ йазғучисидур.
https://www.latimes.com/opinion/story/2026-05-19/chinese-oppression-uyghurs-tibet-falun-gong
