дәнһақ (The Hague), 2026-йили 21-май — голландийәдә узун йиллардин буйан хитай реҗиминиң уйғурларға йүргүзүватқан зулмиға қарши тинч намайиш қилип келиватқан тонулған актип паалийәтчи абдуреһим ғениниң җәсурлуқ билән елип барған қанунлуқ қаршилиқ һәрикәтлири голландийәдә бөсүш характерлик сийасий вә қануний нәтиҗиләрни қозғиди. вәқә дәнһақ шәһәрлик һөкүмәт бенасидики хитай тәшкилатлириниң чәклиниши, парламентта йеңи қанун лайиһәсиниң қобул қилиниши вә хитайниң «чегра һалқиған бастуруш» қилмишлириға қаттиқ зәрбә бериш билән ахирлашти.
голландийә парламентида мушу айниң 11-күни «чегра һалқиған бастурушни чәкләш қанун лайиһәси» мутләқ үстүн аваз билән мақулланди. бу қанун лайиһәси голландийәдики денк (Denk) партийәси тәрипидин парламентқа сунулған. мәзкур партийә рәһбәрлири илгири абдуреһим ғени билән сөһбәт өткүзүп, униң бу йил февралда хитайниң голландийәдики чаған паалийитигә бөсүп киргән чеғида йолуққан зорванлиқлири һәққидә мәлумат игилигән вә шу әһвалға асасән мәзкур лайиһәни тәййарлиған иди.
шәһәрлик һөкүмәт бенасидики вәқә вә хитай тәшкилатиниң чәклиниши
2026-йили 14-феврал күни, дәнһақ шәһәрлик һөкүмәт бенаси ичидә атом җу (Atom Zhou) башчилиқидики хитай дөләтлик чаған байримини тәшкилләш комитети тәрипидин йеңи йил паалийити өткүзүлгән. шу күни паалийәтчи абдуреһим ғени сийасий шуарлар йезилған ташқи кийим вә шәрқий түркистан байриқи (пилакат) билән залға кирип, сәһнә тәрәпкә қарап маңған һәмдә хитайниң уйғур қирғинчилиқиға қарши ғәзәплик тонда шоар товлиған.
шу җәрйанда, хитай тәшкилати йаллиған аманлиқ сақлиғучилар дәнһақ шәһәрлик һөкүмәтниң рәсмий бәлгилимилиригә хилап һалда, өз бешимчилиқ билән абдуреһим ғениға җисманий күч ишлитип, бойни вә қоллирини толғап, қопаллиқ билән сиртқа қоғлап чиқарған. вәқәдин кейин абдуреһим ғени сақчиға берип, өзигә һуҗум қилған хитай хадимлириниң үстидин «җисманий һуҗум қилиш вә өлүм тәһдити селиш» җинайити билән рәсмий дело турғузған.
бу вәқә голландийәниң әң чоң гезитлиридин бири болған AD гезитидә мухбир амаринс сиккама (Amarins Siccama) ниң имзаси билән елан қилинғандин кейин, җәмийәттә күчлүк ғулғула қозғиди. дәнһақ шәһәр башлиқи йан ван занен (Jan van Zanen) өткүзүлгән сийасий йиғинда хитай тәшкилатиниң қилмишини қаттиқ әйиблиди вә мундақ деди:
«бу қилмиш бизниң келишимимизгә пүтүнләй зит. паалийәт мәйданида йүз бәргән һәр қандақ вәқәгә пәқәт вә пәқәт дәнһақ шәһәрлик һөкүмәтниң өзиниң рәсмий аманлиқ сақлиғучилирила арилишишқа һоқуқлуқ иди. хитай тәшкилатиниң аманлиқ сақлиғучилири һөкүмәт хадимлириниң бир тәрәп қилишини күтмәй, өз бешимчилиқ билән намайишчиға җисманий җәһәттин арилишип, күч билән сиртқа қоғлап чиқарған. буниңға қәтий йол қойулмайду.»
шәһәр башлиқи йан ван занен дәнһақ шәһәрлик һөкүмәтниң бу хитай тәшкилати билән болған барлиқ һәмкарлиқни үзгәнликини, әмди қайта шәһәрлик һөкүмәт бенасида чаған байрими қатарлиқ һечқандақ паалийәтни өткүзүшкә сорун һәм пурсәт бәрмәйдиғанлиқини наһайити кәскин түрдә байанат қилди.
хитай тәшкиллигүчи комитети вә атом җу өзлирини ақлап, ғенини «зораванлиқ қилди, балиларға вәһимә елип кәлди» дәп әйиблигән вә һечқандақ зораванлиқ йүз бәрмиди дәп рәт қилған болсиму, шәһәрлик һөкүмәт хитай тәрәпниң қилмишини «қобул қилғили болмайдиған номуссизлиқ» дәп бекитти.
парламенттики сийасий бөсүш вә йеңи қанун лайиһәси
абдуреһим ғени дәнһақ шәһәрлик һөкүмәт бенасида учриған җисманий зораванлиқни қобул қилип тәслим болмиди. у 2026-йили 27-феврал күни бир иптар паалийитидә голландийә парламент әзаси вә денк (DENK) партийәсиниң рәһбири стефан ван барле (Stephan van Baarle) билән көрүшүп, өзи учриған зораванлиқниң синалғу испатлирини көрсәтти вә хитайниң голландийәдики уйғурларға қаритиватқан «чегра һалқиған бастуруш» тәһдитини парламентқа елип киришни тәләп қилди.
ван барле бәргән вәдисигә вапа қилип, 2026-йили 16-апрел күни голландийә парламентида абдуреһим ғениниң делосини рәсмий оттуриға қойди вә ташқий ишлар министири том берендсен (Tom Berendsen) ға ташқи күчләрниң бесими һәққидә өткүр соалларни сориди.
бу тиришчанлиқларниң нәтиҗисидә, «чегра һалқиған бастурушни чәкләш қанун лайиһәси» парламентқа сунулди. мәзкур лайиһә йеқинда (мушу айниң 11-күни дәп рәсмийләшкән қарар йиғини җәрйанида) голландийә парламентидики 150 авазниң 116 авази билән, йәни мутләқ үстүн аваз билән мақулланди.
бу қанунда голландийәдики уйғурларниң бихәтәрлик әһвалиға алаһидә диққәт қилиш вә хитайниң чегра һалқиған бастурушлириниң алдини елиш алаһидә тәкитләнди. голландийә сиртқи ишлар министири берендсен абдуреһим ғени учриған зораванлиқни ашкарә әйиблиди вә уйғур актип паалийәтчилириниң голландийә қануни астида толуқ қоғдилидиғанлиқини җәзмләштүрди.
«йоллуқ қаршилиқ» вә уйғурлар үчүн үлгә
абдуреһим ғениниң аилисидин 19 адәм хитай тәрипидин тутуп кетилгән болуп, у йиллардин бери уларниң һайат йаки әмәсликидин һечқандақ учур алалмайватиду. униң өз аилә паҗиәси вә уйғур қирғинчилиқини аңлитиш үчүн хитайниң тәшвиқат сорунлириға җәсурлуқ билән бөсүп кириши ахбаратларда «йоллуқ қаршилиқ» дәп баһаланди.
муһаҗирәттики уйғурлар арисида бу тарихий нәтиҗиниң қолға келиши — абдуреһим ғениниң җәсурлуқи вә изчиллиқидин башқа, голландийәниң қанун-түзүмлиригә толуқ риайә қилиши, демократик органлар билән тоғра алақә орнитиши вә қанундин толуқ пайдилинишни билгәнликиниң нәтиҗиси дәп қаралмақта.
нелсон манделаниң «әркинлик йоли асан әмәс, үмид нурини көрүш үчүн қорқунч сайилиридин өтүшимиз керәк» дегән сөзини нәқил кәлтүргән абдуреһим ғени өз байанатида мундақ деди:
«хитай таҗавузчилири бизни зораванлиқ билән җимиқтуралаймиз дәп ойлиған болса, пүтүнләй мәғлуп болди. уларниң чегра һалқиған бастуруш сийасити хәлқаралиқ номуссизлиқ билән ахирлашти. әгәр биз әркин әлләр турупму қорқунч түпәйлидин сүкүт қилсақ, хитай һөкүмәт авазимизни аста-аста өчүриду. лекин әгәр биз өзимизни қанун арқилиқ қоғдисақ вә һәқиқәтни байрақ қилсақ, демократик органлар бизни қоғдайду. биз хитайға шуни ениқ билдүрүшимиз керәкки, улар бизни һечқандақ йәрдә җимиқтуралмайду. мән уйғур хәлқи толуқ әркинлик вә мустәқиллиққа еришкүчә күрәш қилишни һәргиз тохтатмаймән.»
бу вәқә сийасий көзәткүчиләр тәрипидин хитайниң йавропадики «узун қоли» ға берилгән күчлүк бир шапилақ вә демократик қиммәт қарашларниң ғәлибиси дәп баһаланмақта.
