тәһрири: д. абдуреһим дөләт

һинди-тинч окйан райониниң бихәтәрлик қурулмиси нөвәттә интайин өзгиришчан вә мурәккәп бир өткүнчи басқучқа қәдәм қойди1. бу әһвал америка қошма иштатлириниң доналд трамп рәһбәрликидики иккинчи нөвәтлик һөкүмитиниң ташқи сийаситидики түп характерлик өзгиришләр билән техиму тезләшти1. йеңи сийасәт йөнилиши тарихтин буйанқи хәлқаралиқ мәсулийәтләрни йеңидин көздин кәчүрүш идийәсигә асасланған болуп, район характерлик тәңпуңлуққа биваситә тәсир көрсәтмәктә 2.

трамп һөкүмитиниң йеңи ташқи сийасити әнәниви идеологийәлик иттипақдашлиқ вә қиммәт қарашларға тайиниш пиринсипидин ваз кечип, униң орниға мәнпәәт алмаштурушни асас қилған содилишиш дипломатийәсини дәссәтти 3. бу хил йеңичә йөнилиш, американиң узун йиллардин буйан давамлаштуруп кәлгән бихәтәрлик капалити, мудапиә қораллирини сетип бериш вә йуқири техникилиқ тәминләш зәнҗири қатарлиқ истратегийәлик амилларни биваситә иқтисадий мәнпәәтләргә еришишниң васитиси сүпитидә қоллинишида гәвдиләнмәктә 4.

бу сийасий бурулушниң әң йарқин ипадиси 2026-йили 5-айниң 14-күнидин 15-күнигичә бейҗиңда өткүзүлгән америка-хитай башлиқлар учришишида өз ипадисини тапти 5. мәзкур алий дәриҗилик йиғин дунйави енергийә киризиси йүз берип, һормуз боғузи тақилип қалған интайин җиддий бир пәйттә ечилди1. бу учришиш икки чоң дөләт оттурисидики риқабәт вә һәмкарлиқниң йеңи чегралирини бәлгиләп бериш ролини ойниди 6.

диққәт қилишқа тегишлики шуки, трампниң бу қетимқи зийаритигә елон маск вә тим кук қатарлиқ техника вә сода саһәсидики ғоллуқ шәхсләрниң һәмраһ болуши, бу қетимқи сөһбәтниң мәркизий нуқтисиниң ноқул сийасий тиркишиш әмәсликини 7, әксичә, бу әзалар тәркиби сөһбәтниң иқтисад вә сода мәнпәәтлиригә бәкрәк мәркәзләшкәнликини ениқ көрситип бәрди7.

йиғин җәрйанида хитай дөләт рәиси ши җинпиң тәйвән мәсилисиниң хитай-америка мунасивитидики әң муһим вә әң сәзгүр йадролуқ мәсилә икәнликини оттуриға қойди 8. ши җинпиң әгәр бу мәсилә тоғра бир тәрәп қилинмиса, икки дөләт оттурисида биваситә тоқунуш келип чиқидиғанлиқини ейтип қаттиқ агаһландурди 5. бу агаһландуруш хитайниң мәзкур мәсилидики қизил сизиқиниң нәқәдәр күчлүк икәнликини намайан қилди 5.

шуниң билән бир вақитта, хәлқара җәмийәтниң америка билән хитайниң «тукидидес тузиқи» ни тәләппуз қилип өтәләйдиған йаки өтәлмәйдиғанлиқиға диққәт қиливатқанлиқи йиғинда алаһидә тилға елинди 9. бу уқум йеңидин гүллиниватқан бир күч билән мәвҗут һөкүмран күч оттурисидики риқабәтниң урушқа айлинип кетиш хәвпини көрситиду 9. ши җинпиң бу арқилиқ хитайниң америка билән болған истратегийәлик риқабәтни пәқәтла иқтисадий мәсилә әмәс, бәлки бихәтәрлик мәсилиси дәп қарайдиғанлиқини билдүрди 9.

трампниң ташқи сийасәттики түп идийәси болған «аввал америка» пиринсипи, әнәниви хәлқаралиқ мәҗбурийәтләрдин көрә ички иқтисадий үнүмни алдинқи орунға қойиду 10. униң қаришичә, американиң дунйаниң һәрқайси җайлиридики иттипақдашлирини қоғдиши пәқәтла бихәтәрлик келишими болмастин, бәлки иқтисадий җәһәттин һесаблинидиған җәрйандур 10. бу нуқтиинәзәр трамп һөкүмитиниң тәйвән сийаситигиму сиңип киргән болуп, америка әмдиликтә тәйвәнни хитай билән болған геополитикилиқ сөһбәтләрдики бир содилишиш козири сүпитидә көрмәктә 11.

шуңа, доналд трампниң бейҗиң зийарити вә униңдин кейинки байанатлирини пәқәтла икки дөләт рәһбәрлириниң дипломатийәлик алақиси дәп чүшинишкә болмайду 3. бу йүзлиниш американиң ғәрбий тинч окйандики узун йиллиқ бихәтәрлик капалитини қайтидин шәкилләндүрүватқанлиқиниң ипадисидур 2. бу мақалидә биз трампниң тәйвән мәсилисигә қаратқан сөз-һәрикәтлириниң тәсирини системилиқ вә илмий асаста муһакимә қилимиз.

доналд трампниң тәйвән һәққидики сөзлири вә дипломатийәлик ениқсизлиқ

американиң алдинқи нөвәтлик һөкүмәтлири тәйвән мәсилисидә истратегийәлик мүҗмәллик сийаситини йүргүзүш билән биргә, 1982-йилидики «алтә түрлүк капаләт» кә әмәл қилип кәлгән иди 12. лекин доналд трампниң йеңи нөвәтлик вәзипә өтәш муддитидә бу сийасәт техиму мүҗмәл вә зиддийәтлик бир һаләткә кирди 11. трамп американиң тәйвәнни қоғдаш-қоғдимаслиқи тоғрисидики соалларға ениқ җаваб бериштин өзини қачуруп, «мән бу һәқтә инкас билдүрмәймән, чүнки мән өзүмни ашундақ орунға қойушни халимаймән» дейиш арқилиқ кәлгүси һәрикәт йөнилишини сир тутти 13.

трамп бейҗиңдин қайтиш сәпиридә, мәхсус айропиланда мухбирларниң зийаритини қобул қилғанда тәйвәнгә қарита интайин соғуқ вә йатсириған мәйданни ипадилиди 14. у тәйвән билән хитайниң җуғрапийәлик арилиқини селиштуруп: «тәйвән хитайдин аран 59 мил йирақлиқта, биз болсақ 9 миң 500 мил йирақлиқта» дәп көрсәтти 14. трампниң җуғрапийәлик амилни пәш қилип тәйвәнни қоғдашниң қийинлиқини тәкитлиши, американиң дөләт мудапиә ирадисиниң аҗизлиғанлиқи һәққидә сигнал бәрди дәп қаралмақта 15.

буниңдин сирт, трамп тәйвәнниң сийасий орнини тәсвирлигәндә дипломатик қаидиләргә хилап һалда өзгичә сөзләрни ишләтти 16. у тәйвәнни бир дөләт йаки гәвдә дәп аташниң орниға, «әмдиликтә бу йәрни бир ‹йәр› дәйли, чүнки һечким уни қандақ тәсвирләшни билмәйду» дәп атиди 16. бу хил ипадиләш усули американиң тәйвәнни сийасий обйекттин бәкрәк сода обйекти сүпитидә көридиғанлиқини ашкарилиди 14. трамп шундақла тәйвәнни американиң йерим өткүзгүч вә өзәк санаитини «оғриливалди» дәп әйибләп, уларни иттипақдашлиқ орнидин иқтисадий риқабәтчи орниға чүшүрүп қойди 14. бу хил әйибләш трамп һөкүмитиниң тәйвәнгә йуқири таможна беҗи қойуши үчүн идийәви баһанә йаритип бәрди 17. бу нуқтидин ейтқанда, америка чоқум тәйвәндин иқтисадий җәһәттә техиму көп пайда үндүрүши керәк дәйдиған қараш оттуриға чиқти 18.

американиң тәйвәнгә сетип беридиған қорал-йарағ келишимлириму трампниң нәзиридә бир «содилишиш козири» ға айлинип қалди 19. трамп фокус хәвәрлиригә бәргән зийаритидә, тәйвәнгә сетип берилидиған 14 милйард долларлиқ қорал сетиш келишиминиң тәстиқлиниши хитайниң ипадисигә бағлиқ икәнликини ашкара ейтти 20. бу әһвал американиң хитай билән қорал сетиш мәсилисидә мәслиһәтләшмәйдиғанлиқи тоғрисидики пиринсипларға ашкара хилаплиқ қилғанлиқ иди 21.

йәнә бир җәһәттин, трамп тәйвәнни рәсмий мустәқиллиқ җакарлимаслиққа агаһландурди 22. у хитайниң бу мәсилидә интайин сәзгүр икәнликини вә мустәқиллиқниң зор тоқунуш келип чиқиридиғанлиқини тәкитлиди 23. трамп һәр икки тәрәпни тәмкин болушқа чақирип, американиң йирақ арилиқтики бир урушқа кирип қелишни халимайдиғанлиқини йәнә бир қетим сәмигә салди 22.

диққәткә сазавәр йәнә бир нуқта, 2025-йили елан қилинған америка дөләт бихәтәрлик истратегийәси доклатидики көрүнәрлик өзгиришләрдур 11. байдин һөкүмитиниң доклатида америка тәйвән боғузидики нөвәттики һаләтниң өзгәртилишигә «қарши туриду» дәп йезилған болса, трампниңкидә «қоллимайду» дәп өзгәртилди 11. сийасий анализчиларниң қаришичә бу сөз өзгириши американиң тәйвәнгә бәргән бихәтәрлик вәдисиниң дәриҗисини төвәнләткәнликтур 11.

әрәб мәнбәлириниң тәһлиллиригә асасланғанда, трамп хитай билән болған учришишта тәйвән мәсилисини оттура шәрқ киризиси билән бағлап содилашқан 24. 2026-йили 2-айдики иран киризиси сәвәблик һормуз боғузиниң тақилиши дунйа базирини вәһимигә салған иди 1. трамп хитайдин иранға бесим қилип һормуз боғузини ечишқа вәдә елиш бәдилигә, тәйвән мәсилисидә йол қойуш сигнали бәргән болуши мумкин 6.

бу хил сийасий һәрикәтләр шуни көрситип беридуки, доналд трамп һөкүмитиниң тәйвәнгә қаратқан сийасити бир пүтүн системилиқ қоғдаш механизмдин чәтнәп кәтти 11. бу сийасәт дәл вақтидики мәнпәәткә асасланған ениқсиз бир һаләтни шәкилләндүрди 25. бу һаләт пәқәт хитайғила әмәс, бәлки тәйвәнгә вә американиң башқа иттипақдашлириғиму охшимиған дәриҗидә сәлбий сигнал бәрди 5.

тәйвәнниң мудапиә иқтидари вә ички сийасий вәзийитигә көрситидиған тәсири

американиң тәйвәнгә қаратқан йеңи сийасити тәйвәнниң өзини қоғдаш иқтидариға қош йөнилишлик тәсир көрсәтмәктә 26. бир тәрәптин, трамп һөкүмити тәйвәндин мудапиә хамчотини көрүнәрлик дәриҗидә ашурушни қаттиқ тәләп қилди 26. трамп һәтта тәйвәнниң дөләт мудапиә хамчотини омумий ички ишләпчиқириш қиммитиниң 10 пирсәнтигә йәткүзүши керәкликини оттуриға қойди 26. бу бесим астида тәйвән һөкүмити өзиниң 2026-йиллиқ дөләт мудапиә хамчотини GDP ниң 3.2 пирсәнтигә көтүрди 27.

бу җәрйанда америка һөкүмитиниң тәйвәнгә беридиған һәқсиз һәрбий йардәмлири асасий җәһәттин тохтитип қойулди 28. 2025-йили 9-айда, трамп һөкүмити тәйвәнгә берилидиған 400 милйон долларлиқ һәрбий йардәм пиланини бикар қилди 28. анализчилар буни трампниң башқиларға қорални һәқсиз бәрмәслик пиринсипиниң бир ипадиси дәп қарайду 29. тәйвән қорал-йарағларни өз йенидин пул чиқирип сетивелишқа мәҗбур болмақта 29.

лекин, тәйвәнниң мудапиә системисидики йәнә бир муһим амил болған «киремний қалқини» еғир дәриҗидә зәрбигә учриди 4. киремний қалқини идийәси, тәйвәнниң илғар йерим өткүзгүч ишләпчиқириши америка вә дунйа иқтисадини тәйвәнгә тайинишқа мәҗбурлайду дәйдиған пикир иди 4. әмма, трамп һөкүмитиниң бесими астида, тәйвән ширкәтлири америкаға йеңи завутларни қуруш үчүн 250 милйард доллар мәбләғ селишқа вәдә бәрди 30. тәйвән һөкүмитиму буниңға 250 милйард доллар капаләт пули аҗритишқа қошулди 17. американиң бу илғар техникини өз дөлитигә йөткиши әмәлийәттә тәйвәнниң киремний қалқинини аҗизлаштурди 31. нәтиҗидә, американиң тәйвәнгә болған иқтисадий вә техникилиқ тайинишчанлиқи көрүнәрлик дәриҗидә төвәнлиди 31.

бу хил әһваллар тәйвән хәлқи арисида америкаға болған ишәнч киризисини кәлтүрүп чиқарди 32. йеқинқи мәзгилләрдә елип берилған рай синаш нәтиҗилири шуни көрсәттики, тәйвән хәлқиниң көп қисми американиң арилишидиғанлиқиға болған ишәнчисини йоқатти 31. әгәр хәлқниң америкаға болған ишәнчиси суслишип кәтсә, уларниң мудапиә үчүн пул төләш вә хитайға қарши туруш ирадисиму аҗизлап кетиду 33.

тәйвән пирезиденти ләй чиңде бу вәзийәткә тақабил туруш үчүн қәтий мәйданини ипадилиди 34. у тәйвәнниң өзиниң дөләт игилик һоқуқи вә ғуруридин ваз кәчмәйдиғанлиқини тәкитлиди 34. шуниңдәк у тәйвәнниң һәргизму чоң дөләтләр содилишидиған козирға айлинип қалмайдиғанлиқини көрсәтти 34. ләй чиңде американиң қорал сетип беришиниң район характерлик тинчлиқ вә муқимлиқни қоғдашта һәл қилғуч амил икәнликини билдүрди 35.

һөкүмәт даирилири хәлқни хатирҗәм қилиш вә вашингтон билән болған алақиниң нормал икәнликини көрситиш үчүн тиришчанлиқ көрсәтмәктә 36. тәйвән дипломатийә министирлиқи вә алақидар тармақлар американиң тәйвәнгә қорал сетип беришиниң қануний мәҗбурийәт икәнликини қайта-қайта җакарлиди 37. қандақла болмисун, тәйвәнниң ички сийасий вәзийитидики қутуплишиш вәзийәтни мурәккәпләштүрди 38.

бир қисим йаш әвладлар арисида мустәқиллиқ позитсийәсидә өзгириш болуп, уруш келип чиқишниң алдини елиш үчүн хитай билән мәлум дәриҗидә сөһбәт қилиш керәк дәйдиған қараш күчәймәктә 39. өктичи партийәләр техиму көп хамчотниң маарип вә параванлиқ саһәлиригә ишлитилиши керәкликини тәшәббус қиливатиду 39. бу амиллар дөләт мудапиәсини күчәйтиш тиришчанлиқлириға тосалғу болуватиду 39.

омумән қилип ейтқанда, трамп һөкүмитиниң тәйвәндин қорал сетивелишни ашурушни тәләп қилиши, шуниң билән биргә бәргән вәдилирини козир сүпитидә ишлитиши тәйвәнни қийин әһвалға чүшүрүп қойди 40. американиң тәйвән сийаситидики бу бурулуш, тәйвәнниң узун муддәтлик бихәтәрлик капалитини хәвпкә иттирипла қалмай, армийәниң уруш қилиш ирадисигиму сәлбий тәсирләрни елип кәлмәктә 41.

һинди-тинч окйан районидики иттипақдашларниң америкаға болған ишәнчиси киризиси

доналд трамп һөкүмитиниң тәйвән мәсилисидә көрсәткән мәнпәәт мәркәзлик содилишиш вәдиси пүткүл һинди-тинч окйан райониниң бихәтәрлик қурулмисида шиддәтлик йәр тәврәш кәлтүрүп чиқарди 5. американиң райондики әң муһим иттипақдашлири болған йапонийә, җәнубий корейә, филиппин вә австралийә қатарлиқ дөләтләр бу вәзийәткә җиддий диққәт қилмақта 42. улар американиң тәйвәнгә тутқан муамилисини ғәрбий тинч окйандики бихәтәрлик вәдисиниң синақ теши сүпитидә көрмәктә 43.

трампниң тәйвәнни бир дипломатийәлик козир сүпитидә хитай билән содилишиши бу иттипақдашларда чоңқур әндишә пәйда қилди 44. улар америка өз мәнпәәти үчүн бизниму қурбан қиливетәмду? дегән гуманға кәлди 44. бу әндишиләрниң түрткисидә, йапонийә өзиниң дөләт мудапиәсини нормаллаштуруш қәдимини мисли көрүлмигән дәриҗидә иттикләтти 45.

йапонийә баш вәзири такаичи санаий тәйвәндә йүз бериш еһтималлиқи болған һәр қандақ тоқунушниң йапонийә үчүн бир һайат-маматлиқ хирис болидиғанлиқини ашкара тәкитлиди 45. йеқинда йапонийә армийәси җәнубий җуңго деңизида 88-типлиқ парахотқа қарши башқурулидиған бомбини синақ қилди 46. бу, йапонийәниң америкаға пүтүнләй тайинип қелишниң хәтирини һес қилип, өзиниң мустәқил мудапиә күчини ашурушқа йүзләнгәнликиниң ениқ бәлгисидур 46.

җәнубий корейәму бу йөнилиштә өзиниң аччиқ реаллиқи билән йүзләшмәктә 47. сеул һөкүмити шималий корейәниң тәһдитигә қарши американиң кеңәйтилгән һүркүтүш күчигә тайинип кәлгән иди 47. әмма, америка һөкүмити оттура шәрқтики вәзийәт сәвәблик корейәдики бир қисим һава мудапиә системилирини оттура шәрққә йөткәп кәтти 47. бу җәнубий корейәни өз дөләт мудапиәсигә өзи асаслиқ мәсул болушқа чақирғанлиқ болуп, корейәдә зор әндишә пәйда қилди 47.

филиппин вә австралийә қатарлиқ райондики башқа дөләтләрму көп қутуплуқ бихәтәрлик тори қурушқа сәпәрвәр болмақта 48. филиппин җәнубий җуңго деңизидики тоқунушларда хитайниң бесимиға изчил учрап келиватиду 48. трамп һөкүмитиниң мүҗмәллики уларни йалғуз америкағила тайиништин ваз кечип, йапонийә вә австралийә билән икки тәрәплик һәмкарлиқларни күчәйтишкә үндиди 49.

йәнә бир җәһәттин, хитай армийәси райондики бошлуқтин пайдилинип тәйвәнгә қаратқан һәрбий муһасирисини күчәйтмәктә 50. фуҗйән өлкиси тәйвәнгә әң йеқин хитай земини болуш сүпити билән, хитай хәлқ азадлиқ армийәсиниң асаслиқ һәрикәт мәркизигә айландурулди 51. фуҗйәнниң җуғрапийәлик алаһидиликидин пайдилинип, хитай армийәси у йәргә DF-17 типлиқ аваздин тез учидиған башқурулидиған бомбиларни орунлаштурди 52.

бу бомбилар туйуқсиз һуҗум қилиш иқтидариға игә болуп, райондики һәрбий әслиһәләрни биваситә вәйран қилиш күчигә игә 52. шуниң билән биргә, J-20 типлиқ йошурун учар айропиланлириниң фуҗйәндики базиларда орунлаштурулуши муһим истратегийәлик әһмийәткә игә 53. бу хитайниң райондики һава вә деңиз контроллуқини толуқ қолға елиш пиланиниң бир қисмидур 53.

хитайниң бу һәрбий һәрикәтлири шуни ениқ көрситидуки, улар американиң истратегийәлик мүҗмәлликидин пайдилинип, районда һәрбий җәһәттики реал тәһдит системисини шәкилләндүрмәктә 54. хитайниң мәқсити тоқунуш келип чиқиштин бурунла американиң арилишиш ирадисини сундуруштур 54. бу хил писхикилиқ вә һәрбий бесим тәйвәннила әмәс, бәлки барлиқ иттипақдашларни әндишигә селиватқан реаллиқтур 54.

хуласилигәндә, американиң райондики рәһбәрлик орни вә тосуш күчи пәқәтла қорал күчигә әмәс, бәлки капаләтниң изчиллиқи вә ишәнчликликигә тайиниду 55. трампниң сийасити нәтиҗисидә шәкилләнгән бу ишәнч киризиси ғәрбий тинч окйанниң муқимлиқи үчүн қошумчә бир хәвп мәнбәси болуп қалмақта 49. иттипақдашларниң мустәқил һәрикәтлири америка мәркәз қилинған системиниң аҗизлишиватқанлиқини испатлайду 56.

америка дөләт мәҗлиси вә техника саһәсиниң тәңпуңлаштуруш роли

американиң тәйвән сийаситидә трамп һөкүмити содилишишни алдинқи орунға қойған болсиму, америка дөләт мәҗлиси вә йуқири техника саһәси күчлүк тәңпуңлаштурғучи рол ойнимақта 57. америка дөләт мәҗлиси тәйвән мәсилисидә ғайәт зор икки партийәлик ортақ тонушқа игә 58. пирезидентниң сөзлиридин қәтийнәзәр, мәҗлис тәйвәнни қоллаш қарарлирини үзлүксиз мақуллап кәлмәктә 58.

йеқинда америка кеңәш палатаси «тәйвән капалитини иҗра қилиш қануни» ни мақуллиди вә пирезидент трампниң имза қойуши билән қанунға айланди 59. бу қанун америка ташқи ишлар министирлиқиниң тәйвән билән болған алақини чәкләйдиған кона бәлгилимилирини қәрәллик көздин көчүрүшини тәләп қилиду 59. бу арқилиқ тәйвәнлик әмәлдарлар билән болған рәсмий алақини йуқири көтүрүшкә йол ечилди 60.

буниңдин башқа, америка авам палатаси PROTECT Taiwan қанун лайиһәсини йуқири аваз билән мақуллиди 61. бу қанун хитайниң тәйвәнгә һәрбий тәһдит селишиниң алдини елиш үчүн хәлқаралиқ пул-муамилә системилиридин қоғлап чиқиришни өз ичигә алиду 61. дөләт мәҗлиси йәнә «тәйвән вә америка аләм бошлуқи һәмкарлиқи қануни» (TASA Act) ни сунуп, икки дөләтниң һәмкарлиқини йеңи пәллигә көтүрмәктә 62.

бихәтәрлик вә сийасий саһәдики бу қоллашлардин сирт, сийасий механизмдин сирт болған дипломатик алақиләрму изчиллашти 63. мәсилән, тәйвән вәкили америка пирезидентиниң ахбарат мәслиһәтчиләр кеңиши (PIAB) әзалири билән вашингтонда мәхпий учришиш өткүзди 64. бу хил нормал болмиған дипломатик қаналлар һөкүмәтниң мүҗмәл сийаситини тәңпуңлаштуруш ролини ойниди 64.

американиң йуқири техника карханилириниң тәйвән иқтисади билән зич бирлишишиму америка-тәйвән мунасивитиниң бузулмас бир зәнҗиригә айланди 65. гәрчә трамп һөкүмити TSMC ни америкаға завут қурушқа қистиған болсиму, американиң дунйави техника магнатлири йәнила тәйвәнниң өзидики йеңилиқ йаритиш муһитиға тайиништин қутулалмайду 66.

мәсилән, дунйадики әң чоң сүний әқил өзики тәминләйдиған ширкәт NVIDIA тәйвәндә рәсмий шөбә қурушни тәстиқлитип, тәтқиқат вә тәрәққийат аппаратлири билән һәмкарлиқ орнатти 66. шуниң билән биргә, Google ширкити тәйвәнниң тәйбей шәһиридә ғайәт зор сүний әқил қаттиқ детал қурулуш мәркизини ачти 67. йәнә бир тәрәптин, дунйадики әң чоң булут һесаблаш мулазимити тәминлигүчи болған Amazon Web Services (AWS) ширкитиму асийа-тинч окйан райони мәркизини рәсмий ишқа кириштүрди 67. америка карханилириниң бу ғайәт зор мәбләғлири тәйвәнни хәлқаралиқ булут вә сүний әқил қурулмисиға мәһкәм бағлап қойди 67.

бу хил техникилиқ гәвдиләр билән тәйвәнниң ишләпчиқириш күчиниң бирлишиши интайин чоңқур истратегийәлик әһмийәткә игә 68. американиң техника ширкәтлириниң дунйави риқабәт күчи күнсери тәйвәнниң санаәт екологийә системисиниң муқимлиқиға тайинип қеливатиду 68. демәк, дөләт мәҗлисиниң сийасий чәклимиси вә техника саһәсиниң иқтисадий беқиндилиқи трампниң сийаситигә қарши туридиған муһим тосалғуға айланған 69.

хуласә: содилишиш дипломатийәсиниң узун муддәтлик хәвплири

доналд трамп һөкүмитиниң тәйвәнгә қаратқан сийасити зор иқтисадий вә мудапиә мәнпәәтлирини үндүрүп елишта мәлум дәриҗидә утуқ қазанған болсиму, буниң геополитикилиқ бәдили интайин еғир болмақта 70. америка тәйвәнни мудапиәгә көпрәк мәбләғ аҗритишқа вә техника завутлирини америкаға йөткәшкә мәҗбурлаш арқилиқ иқтисадий киримларға еришти 70. әмма бу мувәппәқийәтләр американиң әнәниви бихәтәрлик капалитиниң ишәнчликликини сундуруп ташлиди 71.

тәйвәнниң «киремний қалқини» ниң күч билән парчилиниши вә америкаға йөткилиши, американиң тәйвәнниң мәвҗутлуқини қоғдашқа болған қизиқишини аҗизлаштуриду дегән қарашларни пәйда қилди 71. шуниң билән биргә, тәйвәнгә берилидиған қорал сетиш келишимлириниң хитай билән болған сөһбәтләрдики козир дәп җакарлиниши истратегийәлик мүҗмәллик сийаситиниң капаләт күчини йоққа чиқарди 49.

американиң тәйвән үчүн һәрбий җәһәттин арилишишни халимайдиғанлиқи тоғрисидики сигналлар хитайниң хәвп-хәтәр мөлчәрини өзгәртти 71. бу хил позитсийә хитайниң техиму җүрәтлик вә таҗавузчилиқ характеридики қоршав йаки бесим һәрикәтлирини қоллинишиға түрткә болуши мумкин 71. бу әһвал бихәтәрлик вәзийитини хәтәрлик бир пәллигә иттирмәктә 72.

йәнә бир җәһәттин, американиң иттипақдашлири өзлириниң бихәтәрлик мәнпәәтлириниң америка вә хитайниң икки тәрәплик келишимлиридә халиғанчә қурбан қилинип кетиш еһтималлиқини тонуп йәтти 73. бу тонуш йапонийә, җәнубий корейә вә филиппин қатарлиқ дөләтләрдиму америкаға болған тайинишни азайтти 56. районлуқ дөләтләрниң көп қутуплуқ мудапиә тәййарлиқлирини күчәйтиш йүзлиниши тезлишип кәтти 56.

америка үчүн ейтқанда, дөләтниң ишәнчликлики вә қоғдаш күчини сақлап қелиш иттипақдашларға берилгән капаләтниң шәртлик әмәсликини намайан қилиш билән әмәлгә ашиду 55. хәлқаралиқ иттипақдашлиқ мунасивәтлирини қисқа муддәтлик пул-муамилә содисиға охшитип муамилә қилиш, әмәлийәттә тосуш механизминиң түп асасини йоқитиду 44.

йиғинчақлиғанда, доналд трампниң тәйвән мәсилисидики бу қетимқи сөзлири вә сийасити тарихий бурулуш нуқтиси болуп һесаблиниду 72. содилишиш дипломатийәсини мәркәз қилған сийасәт һинди-тинч окйан райониниң бихәтәрлик қурулмисини интайин өзгиришчан реаллиққа сөрәп кирди 49. хитайниң тәйвән боғузидики истратегийәлик нишани өзгәрмигән мушундақ бир пәйттә, американиң бу хил йөнилиши кәлгүсидики мөлчәрлигүсиз тоқунушларниң уруқини терип қойған болуши мумкин 72.

мәнбәләр:

1. 3 Erman Tatlıoğlu, «ABD-Çin ilişkilerinde yeni denklem: Rekabet, pazarlık ve kontrollü gerilim», Anadolu Ajansı, 16 May 2026.
2. 74 Trey Thoelcke, «Did the US-China Summit Make TSMC More Vulnerable?», 24/7 Wall St., May 19, 2026.
3. 2 Stefano Pelaggi, «POLICY BRIEF: Taiwan under Trump 2.0: Managed Centrality in an Era of Calibrated Competition», EUI Cadmus, April 2026.
4. 35 Associated Press, «Taiwan’s president defends U.S. arms purchases after Trump sowed doubts following visit to China», PBS News, May 17, 2026.
5. 1, 25, 29, 42, 48, 64, 70, 71, 73, 75, 76 Analysts, «The Geopolitical Risk Matrix of Trump 2.0’s Taiwan Policy: A Multilingual Strategic Assessment across English, Arabic, and Turkish Sources», strategic document, May 2026.
6. 4, 27, 31-33, 41 Pamela Kennedy, «The Trust Deficit: Will US-Taiwan Frictions Weaken Deterrence?», Stimson Center, May 15, 2026.
7. 30, 57-62, 65-69 Peter CHU, Marc JULIENNE, «The U.S. Policy Toward Taiwan Beyond Donald Trump: Mapping the American Stakeholders of U.S.-Taiwan Relations», Ifri, February 17, 2026.
8. 38, 39, 77 Kharis Templeman, «Thinking through America’s baseline priorities on Taiwan», Brookings Institution, March 20, 2026.
9. 14, 16 News Center, «Trump Pekin dönüşü Tayvan’ı sattı: “Çok uzakta. Artık buraya ›yer‹ diyelim, çip endüstrimizi çaldılar”», Serbestiyet, 16 May 2026.
10. 11, 13, 17, 26, 40, 78 Ghulam Ali, «Trump’s Policy toward Taiwan: Compounding Strategic Ambiguity», Global Taiwan Institute, January 28, 2026.
11. 50-54 Emerson Tsui, «One Strait Away: Fujian’s Strategic Role in a Taiwan Contingency», Global Taiwan Institute, January 28, 2026.
12. 5, 15, 18, 19, 34, 43-47, 49, 55, 56, 79, 80 Transatlantic Task Force, «Trump’s Taiwan Ambiguity Tests Alliance Confidence After the Xi Summit», Beyond the Horizon ISSG, May 20, 2026.
13. 7-9, 81 News Center, «Trump-Şi görüşmesi sona erdi: Tayvan konusu yanlış ele alınırsa iki ülke çatışabilir», Gazete Oksijen, 14 May 2026.
14. 20, 21, 72 Kanishkh Kanodia, «Trump’s approach to Taiwan could jeopardize its future», Chatham House, 19 May 2026.
15. 12 Editorial Board, «ED Trump’s Taiwan gamble», The Korea Times, May 18, 2026.
16. 24 News Center, «Çin, Trump’ın ziyaretinde ABD’ye Tayvan ve İran’la ilgili mesajlar verdi», Rudaw, 17 May 2026.
17. 10 оحдة алдрасат алсйасйة, «алсйасة алхарҗйة лрасة трамб алثанйة: алрؤйة оалтоқعат», Doha Institute, 18 November 2024.
18. 23, 36, 37 AFP, «тайоан тؤкд عли астқлалهа бعдма حذрهа трамб мн إعланه», SWI swissinfo.ch, 16 May 2026.
19. 22 Admin, «трамб йحث тайоан عли тҗнб إعлан аластқлал бعд мحадثат мع алصйн», Oz Arab Media, 16 May 2026.
20. 28, 63, 82 хәвәр мәркизи, «трамб ймтнع عн алмصадқة عли мсаعдة عскрйة лтайоан», алҗзйрة нт, 19 September 2025.
21. 6 عбдалحфйظ җмал, «қмة трамб ошй.. هднة алضрорة омعркة алнфоذ», صحйфة алхлйҗ, 14 May 2026.
22. 83 самح җрйс, «лтфадй صраع тайоан.. трамб йраهн عли «صдақтه» мع шй», алқаهрة алахбарйة, 12 May 2026.