2026-йили 3-ийун
вашингтонға җайлашқан нопузлуқ тәтқиқат оргини «C4ADS» (тинчлиқ үчүн йеңилиқ йаритиш мәркизи) 2026-йили елан қилған «программиланған бастуруш: санлиқ мәлумат мәркәзлири, йәр шари техникиси вә хитайниң уйғур районидики назарәт қилиш ул әслиһәлири» намлиқ доклат, хитайниң шәрқий түркистанда йүргүзүватқан йуқири техникилиқ бастуруш системисиниң физикилиқ асасини интайин инчикилик билән ашкарилап бәрди. мәзкур доклатниң аптори мишел конди (Mishel Kondi) болуп, у хитайниң тәминләш зәнҗири, сүний әқил өзәклириниң әткәсчилики вә назарәт техникиси саһәсидики алдинқи қатардики мутәхәссисләрдин биридур. доклатта хитайниң бир милләтни пүтүнләй контрол қилиш үчүн қуруп чиққан рәқәмлик ториниң қандақ қилип ғәрб техникиси билән «пирограммиланғанлиқи» вә бу торниң кеңийиш сүритиниң хәлқара җәмийәт ойлиғандин көп тез икәнлики оттуриға қойулған.
хитай хәлқ җумһурийити нөвәттә дунйадики әң кәң көләмлик аммиви назарәт қилиш системисини башқуруватқан болуп, бу системиниң әң муһим ули дәл санлиқ мәлумат мәркәзлиридур[4- бәт]. бу әслиһәләр пуқраларни, болупму уйғур қатарлиқ милләтләрни назарәт қилишта ишлитилидиған бийологийәлик санлиқ мәлуматлар, учур-алақә хатирилири вә һәрикәт әндизилирини сақлайдиған, бир тәрәп қилидиған вә системилаштуридиған физикилиқ ул әслиһә билән тәминләйду. хәлқара җәмийәтниң диққити мәҗбурий әмгәк вә җаза лагерлириға мәркәзләшкән бир пәйттә, бу рәзилликләрни ишқа ашуруватқан рәқәмлик системиниң омуртқиси болған санлиқ мәлумат мәркәзлири йетәрлик дәриҗидә тәкшүрүлмәй қалған.
бейҗиң даирилириниң «шәрқниң санлиқ мәлуматини ғәрбтә бир тәрәп қилиш» (东数西算) тәшәббуси бу қурулушни техِиму тезләтти[4- бәт]. хитай коммунистик партийәси шәрқий түркистанни «бир бәлбағ бир йол» бошлуқ учур каридориниң «һалқилиқ тәркибий қисми» дәп бекитти. бу пилан арқилиқ шәрқий түркистандики санлиқ мәлумат мәркәзлиридин пайдилинип, хитайниң рәқәмлик ул әслиһәлирини оттура асийаға кеңәйтиш мәқсәт қилинмақта. бу җәрйанда район рәқәмлик мустәбитликниң тәҗрибә мәйдани сүпитидә ишлитилмәктә.
һөҗҗәтләрдә көрситилишичә, хитай һөкүмәт хатирилири давалаш, маарип, әдлийә вә мәмурий системиларниң пүтүнләй рәқәмләштүрүлгәнликини ашкарилимақта[4- бәт]. бу системиларға миллий кимликни пәрқләндүридиған агаһландуруш механизмлири орунлаштурулған. мәсилән, система бир шәхсниң «уйғурға охшайдиғанлиқи»ни байқиса, дәрһал тәһдит сигнали бериду. бундақ «йуқири хәтәрлик» дәп бекитилгән кишиләр сорақ қилиниш, мәҗбурий әмгәккә селиниш йаки тутуп турулуш қатарлиқ тәқдирләргә дуч келиду.
доклатта икки муһим мисал арқилиқ бу ул әслиһәниң йәр шари характерлик көлими йорутуп берилгән. биринчи мисал, аталмиш «қайта тәрбийәләш» пиланиниң бир қисми болған қарашәһәр кәспий техника мәктипидур[4- бәт]. бу мәктәп америка тәрипидин җаза тизимликигә киргүзүлгән шинҗаң ишләпчиқириш-қурулуш биңтүәни тәрипидин башқурулиду. 2024-йилидики бир һөкүмәт тохтами шуни ашкарилидики, американиң гирафик карта (GPU)лири вә чирай тонуш техникилири оқуғучиларниң һәрикиِти, тамақлиниши вә йатақ түзүмлиригә әмәл қилиш әһвалини нәқ мәйдан көзитиштә ишлитилмәктә.
бу техникилиқ җәрйан техِму чоңқур бир мәсилини ашкарилайду: бу әслиһәләрдә ишлитилидиған өзәкләр експорт чәклимиси қойулған йуқири иқтидарлиқ сүний әқил өзәклириниң өлчимидин сәл төвән болғанлиқи үчүн, хитайға асанла кирип кәткән[4- бәт]. бу, нөвәттики експорт чәклимиси системисидики чоң бир йочуқни көрситип бериду. хитайниң назарәт техникиси зәнҗири үчүн әң илғар өзәкләрниңла әмәс, бәлки адәттикидәк көрүнидиған әмма аммиви көзитишкә йетәрлик болған өзәкләрниңму қанчилик муһимлиқи бу йәрдә гәвдилиниду.
иккинчи мисал, хитай телеграф (China Telecom) ширкитиниң шәрқий түркистандики шөбисидур[4- бәт]. америка җаза йүргүзгән бу дөләт игиликидики кархана районда кәм дегәндә төт чоң санлиқ мәлумат мәркизини башқуруватиду. бу шөбә ширкәт биңтүән билән актип тохтам түзүпла қалмай, йәнә һәрбий вә истихбарат аппаратлири дәп бекитилгән орунларни мулазимәт билән тәминләйду. әң қизиқарлиқ нуқта шуки, җазаға учриған ана ширкәт йәнила америка қошма иштатлирида санлиқ мәлумат мәркизи башқуруватқанлиқини дәва қилмақта.
C4ADS ниң 2024-2025-йиллиқ шәрқий түркистан аптоном районлуқ һөкүмәт һөҗҗәтлирини тәһлил қилиши, районниң һәрқайси җайлиридики санлиқ мәлумат мәркәзлири түрлиридә америка вә тәйвән техникилириниң кәң көләмдә тилға елинғанлиқини көрсәтти[4- бәт]. експорт чәклимисиниң чекидин ешип кәткән йаки төвән болушидин қәтийнәзәр, америка вә тәйвән техникиси хатириләнгән ирқий қирғинчилиқ җинайәтлири садир болуватқан бир хәлқни нишан қилған назарәт ул әслиһәлиригә тохтимай еқип кирмәктә. бу әһвал кархана сәвийәсидин һалқиған, дөләт қатлимидики җиддий тәдбирләрни тәләп қилиду.
мәзкур доклатта илгири сүрүлүшичә, хитай хәлқ җумһурийити дунйадики әң көп һөҗҗәтләштүрүлгән вә кеңәйтилгән аммиви назарәт системисини башқуруватиду, униң улида биз даим сәл қарайдиған санлиқ мәлумат мәркәзлири йатиду[5- бәт]. дөләтниң рәқәмлик назарәт үскүнилири тәхминән 700 милйон данә чирай тонуш камераси арқилиқ пүтүн бир нопусни үзлүксиз көзитип туриду. шәрқий түркистанда даириләр кишِйләрни өткәлләрдики тәкшүрүшләр, вай-фай (Wi-Fi) тарқатқучлири вә бийологийәлик санлиқ мәлумат йиғиш арқилиқ техِиму йуқири дәриҗилик назарәт астида тутмақта.
бу санлиқ мәлуматларниң һәммиси «бирләшмә һәрикәт суписи» (IJOP) ға охшаш системилар арқилиқ мәркәзләштүрүлиду вә бир тәрәп қилиниду[5- бәт]. системиниң агаһландуруш түрткилири арисида миллий кимлик бәлгилири асаслиқ рол ойнайду. бир кишиниң ташқи қийапитиниң уйғурға охшишила униң хәтәр тизимликигә киришигә йетәрлик. бундақ кишِйләрниң тәқдири йа җаза лагери, йаки заманиви қуллуқ түзүмидики мәҗбурий әмгәктур.
шәрқий түркистан рәқәмлик мустәбитлик үчүн бир тәҗрибихана хизмитини өтимәктә[5- бәt]. һөкүмәтниң санлиқ мәлумат мәркизи түрлири давалаш, мәмурийәт, әдлийә вә маарип системилириниң рәқәмләштүрүлгәнликини, бир туташ санлиқ мәлумат супилириниң қурулғанлиқини, сүний әқил арқилиқ қарар чиқиришниң күчәйтилгәнликини вә дөләт контроллуқидики шифирлаш техникисиға тайинидиғанлиқини ашкарилиди. бейҗиң бу йәрдә мувәппәқийәтлик синақ қилған назарәт моделини вә буни әмәлгә ашуридиған техникиларни пүтүн дунйаға експорт қилмақта.
2017-йилидин башлап, хитай милйонлиған уйғурни америка вә башқа дөләтләр «ирқий қирғинчилиқ» дәп бекиткән һәрикәтниң бир қисми сүпитидә аталмиш «кәспий маарип вә тәрбийәләш мәркәзлири»гә қамиди[5- бәт]. бу система кейинчә өзгәрди. 2019-2020-йиллири әтрапида қораллиқ сақчилар вә көзитиш мунарлири билән қоршалған ашкара һәрбийләштүрүлгән лагерлар тәдриҗий азайған болсиму, бу бастурушниң бошиғанлиқидин әмәс, бәлки хитайниң райондики узун муддәтлик истратегийәсигә уйғун бир тактикилиқ бурулуштур. хитай коммунистик партийәси зораванлиқни азайтмиди, әксичә уни техِму тарқақ вә иқтисадқа сиңдүрүлгән мәҗбурий әмгәк системисиға айландурди.
назарәт системисиниң үзлүксиз кеңийиши санлиқ мәлумат мәркәзлиригә тайиниду. бу мәркәзләр система ишләпчиқарған ғайәт зор миқдардики санлиқ мәлуматларни бир тәрәп қилишқа керәклик кәң көләмлик һесаблаш қаттиқ деталлирини сақлайдиған физикилиқ әслиһәләрдур[5- бәт]. улар кичик типтики мулазимәтчи өйлиридин тартип милйонлиған кивадрат метир келидиған дәриҗидин ташқири әслиһәләргичә созулиду. техِму чоң әслиһәләр ғайәт зор енергийә, йуқири сиғимлиқ ток, интернет улиниши вә совутуш системилирини тәләп қилиду.
бу анализ шәрқий түркистандики санлиқ мәлумат мәркәзлиригә мәркәзләшкән[5- бәт]. райондики дөләт қоллиған мәҗбурий әмгәк вә башқа ирқий қирғинчилиқ җинайәтлири пүтүн дунйадики тәминләш зәнҗирини, болُпму кан мәһсулатлири, дора, қуйаш енергийәлик киремний вә електиронлуқ аптомобил санаитини булғиди. әмма бу зораванлиқларни әмәлгә ашуридиған назарәт аппаратиниң қандақ ишләйдиғанлиқи, йәни униң камера вә тәкшүрүш понкитлиридин һалқиған рәқәмлик өмуртқиси техи толуқ чүшинилмиди. ғәрб техникисини өзигә муҗәссәмлигән бу санлиқ мәлумат мәркәзлири уйғур вә башқа милләтләрни системилиқ көзитишниң техникилиқ улини бәрпа қилмақта.
мәзкур тәкшүрүш шәрқий түркистанда санлиқ мәлумат мәркәзлирини қуруватқан, башқуруватқан вә асраватқан бир қисим ширкәтләрни, шундақла уларниң хитай дөлити, армийәси, сақчиси вә истихбарат аппаратлири билән болған алақисини тәтқиқ қилди[6- бәт]. у йәнә експорт чәклимиси вә җаза түзүмлиригә қаримай, ғәрб техникисиниң қандақ қилип бу ул әслиһәлиригә еқип кириватқанлиқини анализ қилди. икки типик мисал арқилиқ, санлиқ мәлумат мәркәзлириниң хитай ичидики кәң көләмлик назарәтни қандақ ишқа ашуридиғанлиқи вә буниңға қатнашқан ширкәтләрниң йәр шари тәминләш зәнҗиригә қанчилик тайинидиғанлиқи көрситип берилгән.
анализ хитайниң шәрқий түркистанни өзиниң мустәбит рәқәмлик ул әслиһәлиригә қандақ сиңдүргәнликини тәкшүрүш билән башлиниду[6- бәт]. бу җәрйанда хитайниң йәр шари техника саһәсидә үстүнлүкни игиләш үчүн америка вә тәйвән техникилирини қандақ бирләштүргәнлики көзитилгән. доклат ахирида кишилик һоқуқ, йәр шари техника базарлири вә назарәт қилип башқуруш рамкилири үчүн келип чиқидиған техِму кәң тәсирләргә баһа берилгән һәмдә һөкүмәт, хусусий саһә вә җәмийәт паалийәтчилири үчүн бир йүрүш тәклипләр сунулған.
бу тәһлилдә йәрлик даириләр вә биңтүән тәрипидин тәстиқланған тәхминән 420,000 түр көздин кәчүрүлгән[7- бәт]. C4ADS санлиқ мәлумат мәркәзлирини тилға алған түрләрни айрип чиққан. биңтүән йерим һәрбийләштүрүлгән бир тәшкилат болуп, у дөләткә охшаш бир гәвдә сүпитидә һәрикәт қилиду вә район иқтисадиниң муһим бир қисмни контрол қилиду. мақалидә ишлитилгән «уйғур райони» аталғуси сийасий вә җуғрапийәлик җәһәттин шәрқий түркистанни көрситиду.
C4ADS бу санлиқ мәлумат мәркәзлирини қуруш, башқуруш вә асраш үчүн йәрлик һөкүмәт вә йерим һәрбий даириләр билән һәмкарлашқан кархана субйектлирини, шундақла уларниң америка вә башқа дөләт сиртидики ширкәтләр билән болған алақисини хәритигә чүшүргән[7- бәт]. бу анализ йәр шари техникисниң хитайниң мустәбит ул әслиһәлиридә қандақ рол ойнайдиғанлиқини ашкарилашқа йардәм бәргән. биринчи мисал «кәспий техника мәктипи» дәп аталған орунға мәркәзләшкән болуп, у санлиқ мәлумат мәркәзлири билән мәлум назарәтчи субйектлар оттурисидики бағлинишни көрситиш үчүн талланған.
иккинчи мисал хитай телеграф ширкитиниң шәрқий түркистандики шөбисигә мәркәзләшкән[7- бәт]. у көлиминиң чоңлуқи, һөкүмәт һөҗҗәтлиридә көп тилға елиниши вә хитай мудапиә санаити билән болған қойуқ алақиси сәвәбидин талланған. бу мисал хәлқаралиқ җаза вә експорт чәклимисигә қаримай, америка техникисниң хитай санлиқ мәлумат мәркәзлири вә хитайниң назарәт қилиш системиси үчүн йәнила кәм болса болмайдиған бир тәркиб икәнликини испатлайду.
бу мисаллар пәқәт омумий йүзлинишниң бир қисми болуп, хитайниң чәклимә характерлик учур муһити санлиқ мәлумат мәркәзлири қурулуши билән мунасивәтлик йәр тартивелиш, муһитқа зийан йәткүзүш йаки енергийә тәрәққийатиниң сәлбий тәсиригә аит аммиви пакитларни чәкләп қоймақта[7- бәт]. әмма башқа мәнбәләр райондики мәҗбурий йәр тартивелиш қилмишлирини хатирилигән болуп, бундақ пакитларниң бу йәрдә кәмчил болуши бу хил қилмишларниң йоқлуқидин дерәк бәрмәйду.
2022-йили, бейҗиң хитай миқйасида сәккиз чоң санлиқ мәлумат мәркизи түгүни қуруш үчүн «шәрқниң санлиқ мәлуматини ғәрбтә бир тәрәп қилиш» тәшәббусини рәсмий йолға қойди[8- бәт]. гәрчә шәрқий түркистан вә тибәт бу сәккиз түгүнниң ичидә биваситә нами билән аталмиған болсиму, бу сийасәтниң тәсири пүтүн мәмликәттә ашкара көрүлмәктә. йәрлик әмәлдарлар даим мәркизий һөкүмәтниң тәшәббуслирини өз түрлирини ақлаш үчүн ишлитиду. сийасәт йолға қойулғандин буйан, ғәрб чегра районлирида санлиқ мәлумат мәркәзлириниң тәрәққийати тезләшти. сүний әқилниң тез сүрәттә ешиватқан бир тәрәп қилиш еһтийаҗи бу йүзлинишни техِму күчәийтиду.
доклатта йәнә, бу маслаштурулған партийә-дөләт тиришчанлиқи хитай рәиси ши җинпиңниң ғәрб районлириниң мол енергийә байлиқидин пайдилинип, дөләтниң шәрқ иқтисадий мәркәзлирини һесаблаш күч билән тәминләйдиған «рәқәмлик хитай» бәрпа қилиш пиланини илгири сүридиғанлиқи байан қилинған[8- бәт]. бу истратегийә йәнә байлиқ сәрпийати йуқири болған бу мәркәзләрни асаслиқ нопус мәркәзлиридин йирақлаштуруп, униңдин келип чиқидиған булғиниш вә башқа сәлбий ақивәтләрни чегра райондики аҗиз нопусларға артип қойиду. санлиқ мәлумат башқуруш, сүний әқил ул әслиһәлири вә енергийә сийасәтлирини бир дөләтлик рамка астида бирләштүрүш арқилиқ, хитай кәң көләмлик рәқәмлик назарәтни әмәлгә ашуралайдиған ул әслиһә шараитини йаратти.
шәрқий түркистанниң нопуси шалаң земини хитайниң нопуси зич районлирида бәрпа қилиш тәс болған кәң көләмлик әслиһәләр үчүн йетәрлик физикилиқ бошлуқ йаратти[9- бәт]. районниң техِму соғуқ температуриси санлиқ мәлумат мәркизи қаттиқ деталлирини совутуш үчүн кетидиған енергийәни азайтиду, бу болса бундақ әслиһәләрни башқуруштики әң муһим тәннәрхләрниң биридур. бу чәт әслиһәләр дөләтниң шәрқий түгүнлиридики сода қоллинишчан пирограммилири үчүн кечикиш мәсилисгә дуч кәлгән болсиму, улар хитайниң алдин пәрәз қилиш сақчи системиси вә иҗтимаий контрол системилирини һәрикәтләндүридиған алгоризимларни тәрбиийәләштәк йуқири һесаблаш күчи тәләп қилидиған хизмәтләргә интайин мас келиду.
хитайниң йәрлик һөкүмәтлири ширкәтләрни йардәм пули вә йәр билән тәминләш арқилиқ пүтүн мәмликәттә санлиқ мәлумат мәркәзлирини тез қурушқа риғбәтләндүриду[9- бәт]. бу моделларни тәрбиийәләшниң һесаблаш күчи сِиҗиллиқи енергийәгә бай ғәрб районлирини җәлп қиларлиқ қилиду. тәтқиқатчилар алди билән тибәттә синақ қилинған назарәт тәшәббуслириниң шәрқий түркистанға теңилғанлиқини, шәрқий түркистанда йолға қойулған дәхли-тәруз характерлик тәдбирләрниң болса кейинчә йәнә тибәткә қайтурулғанлиқини хатирилиди. бу икки район оттурисида бир системилиқ зулум алмаштурүш механизмی мәвҗут.
2025-йилиға қәдәр, биңтүән шәрқий түркистандики бир қанчә санлиқ мәлумат мәркизигә игидарчилиқ қилди вә уларни башқуруп кәлди[9- бәт]. биңтүәнниң районниң хәвпсизлик аппаратидики роли вә мәҗбурий әмгәк билән мунасивәтлик санаәт саһәлиригә қатнишиши хәлқараниң еғир тәкшүрүшигә дуч кәлди. америка, әнглийә, канада, йавропа иттипақи вә австралийә биңтүәнни уйғур нопусини қорқутуш вә бастуруштики роли сәвәбидин җазалиди. бу җазаларға қаримай, C4ADS биңтүәнниң өз ул әслиһәлиридә ғәрб техникиси билән маслишишни давамлиқ тәләп қиливатқанлиқини байқиди.
бу район йәнә хитайниң йәр шари техника үстүнлүкини қолға кәлтүрүш тиришчанлиқиниң мәркизидур[9- бәт]. хитай коммунистик партийәси шәрқий түркистанниң ул әслиһәлирини «бир бәлбағ бир йол» бошлуқ учур каридориниң һалқилиқ тәркибий қисми дәп бекитти. сәккиз дөләт билән чеградаш болған бу район, хитайни оттура асийа вә униң сиртидики дөләтләргә туташтуридиған чегра һалқиған оптикилиқ талалиқ торлар, санлиқ мәлумат еқими вә телгираф ул әслиһәлириниң һалқилиқ түгүни сүпитидә хитайниң «рәқәмлик йипәк йоли» пиланини мустәһкәмләйду. хитайниң пешқәдәм техника ширкәтлири бейҗиңниң рәқәмлик өлчәмлири вә башқуруш моделлирини ғәрбкә кеңәйтидиған булут һесаблаш мәркәзлири вә 5G торини қурди.
хитай өз моделини сиртқа чиқириш үчүн санлиқ мәлумат игилик һоқуқини биваситә експорт қилиши шәрт әмәс[9- бәт]. хитай коммунистик партийәси шәрқий түркистандики санлиқ мәлумат мәркәзлиридин пайдилинип оттура асийа дөләтлиригә мулазимәт қилишни, шу арқилиқ районниң униң санлиқ мәлумат ул әслиһәлиригә болған беқинишчанлиқини чоңқурлаштурушни пиланлимақта. бу орунлаштурүш у мәркәзләр мулазимәт қилидиған дөләтләрниң санлиқ мәлумат игилик һоқуқиға қарита әндишә пәйда қилиду. шуниң билән бир вақитта, санлиқ мәлумат мәркизи тәрәққийатиға қатнашқан бир қисим хитай ширкәтлири хитай дөләт игиликидики карханилар билән болған алақисини йошуруш үчүн, кайимән араллиридики пай контрол ширкәтлири арқилиқ қайтидин қурулмақта. хитай қануни бойичә, хитай дөләт карханилири һөкүмәтни санлиқ мәлумат билән тәминләшкә мәҗбурлиниши мумкин, бу дегәнлик бу әслиһәләрдә сақланған санлиқ мәлуматлар — һәтта хитай сиртида болсиму — бейҗиңниң зийарәт қилишиға ечиветилгән болуши мумкин.
уйғур вә башқа милләтләрни нишанлиған һөкүмәт назарәт пиланлири пүтүн дунйаниң әйиблишигә дуч кәлди, болупму кәспий мәктәпләр меңә йуйуш вә мәҗбурий ассимилйатсийә қилиш орунлири сүпитидә тәнқид қилинмақта[10- бәт]. қарашәһәр кәспий техника мәктипидә, оқуғучилар һайатиниң һәр бир тәрипи — дәрскә қатнишиш, тамақ, иҗтимаий мунасивәт, йатақ һәрикити вә күнтәртипкә әмәл қилиш — из қоғлиниду, тәһлил қилиниду вә һәрикәт билән ипадини бағлайдиған санлиқ мәлумат амбарлирида сақлиниду. бу көзитиш ғәрб техникисиға тайиниду, йәни интил (Intel) өзәклири вә нвидийа (Nvidia) график картилири арқилиқ һәрикәтлинидиған бийологийәлик системилар, импорт қилинған техникиларниң аҗиз нопусларни бастурушни қандақ давамлаштуруватқанлиқиниң типик мисалидур.
қарашәһәрдики әқиллиқ мәктәп райони түри санлиқ мәлумат мәркәзлириниң назарәт ул әслиһәлириниң асасий қисми сүпитидә қандақ рол ойнайдиғанлиқини көрситип бериду[10- бәт]. назарәт қилиш мәктәп сензорлири вә камералиридин кәлгән ғайәт зор учур еқимини актип йиғиш, бир тәрәп қилиш вә сақлашни тәләп қилиду, бу болса мурәккәп назарәт вә алдин пәрәз қилиш сақчи хизмитини ишқа ашуриду. 2024-йили өктәбирдә, қарашәһәрдики бу мәктәп 796,900 йүән (тәхминән 113,000 америка доллири) қиммитидики «әқиллиқ мәктәп райони» назарәт системиси үчүн тохтам имзалиған. 2025-йили мартта тамамлиниши пиланланған бу түр, хитай коммунистик партийәсиниң кишилик һоқуқ дәхли-тәрузлири хәлқараниң әйиблишигә дуч кәлгән болсиму, йәр шари техникисниң хитай назарәт системисидики мәркизий ролини давамлаштуруватқанлиқини испатлайду.
C4ADS ниң хитай һөкүмәт һөҗҗәтлирини тәһлил қилиши шуни көрсәттики, оқуғучиларниң йатақ бинасиға кириш-чиқиш доклатини чиқиридиған супида нвидийа «GeForce RX 4060» вә «AMD Radeon RX 7600» гирафик картилири таллаш сүпитидә көрситилгән, шундақла хиквижин (Hikvision) назарәт қаттиқ деталлири ишлитилгән[10- бәт]. һөҗҗәтләрдә йәнә видео тәһрирләш машиниси үчүн нвидийа «RTX3050 6GB» картисиниң тәләп қилинғанлиқи көрүлмәктә. бу түр «йатақ башқуруш» мәқситидә хәлқаралиқ вә хитай техникилирини бирләштүрүп қолланған. бу техникилар йуқири иқтидарлиқ сүний әқил өзәклириниң експорт чәклимиси чекидин төвән болғанлиқи үчүн, чәклимигә учримиған.
бу системида ишлитилгән өзәкләрниң експорт чәклимисигә учримаслиқи, експорт чәклимисиниң назарәт техникиси зәнҗирини үнүмлүк бир тәрәп қилидиғанлиқи һәққидики ортақ қарашниң хата икәнликини көрситип бериду[10- бәт]. башқичә ейтқанда, чәклимигә учримиған өзәкләрниң назарәт қилиш мәқситидә қоллинилиши йәнә бир түп иҗра қилиш мәсилисини оттуриға қойиду: бир өзәк сетилғандин кейин, униң пәқәт мәлум сетивалғучиға йетип беришигә вә қайта сетилмайдиғанлиқиға, башқа йол билән әвәтилмәйдиғанлиқиға капаләтлик қилиш әмәлийәттә интаiйин тәскә тохтайду.
түр тәпсилатлири йәнә йатаққа киришни тәкшүрүш, ашхана зийарити вә мәктәп ичидики җисманий һәрикәтләрниң оқуғучиларниң шәхсий паалийитини из қоғлайдиған бир туташ системиға бирләштүрүлгәнликини ашкарилиди[10- бәт]. система мәктәп бойичә 15 данә хиквижин чирай тонуш үскүнисни орунлаштурған: бәш терминал ашхана зийаритини, 10 терминал биналарға киришни башқурушқа мәсул. һәр бир үскүнә 50,000 чирай сақланған санлиқ мәлумат амбирини сақлайду, кимликни 0.2 секунттин қисқа вақит ичидә пәрқләндүриду, сүрәт арқилиқ алдашниң алдини елиш техникисини өз ичигә алиду һәмдә оқуғучилар йатақ түзүмигә хилаплиқ қилғанда аптоматик һалда сүрәтлик пакит билән биллә агаһландуруш сигнали чиқириду.
аптоматик йатақ назарәт системиси пәқәт һәрикәтләрнила хатириләп қалмай, бәлки бәлгилимигә әмәл қилиш әһвалини актип тәкшүриду[11- бәт]. кимки күнтәртипни бузса, сүрәт вә толуқ оқуғучи учурлирини өз ичигә алған нәқ мәйдан агаһландурушини әвәтиду. бу түрниң қаттиқ детал өлчәмлири хитай болмиған техникиларға болған кәң көләмлик беқинишни ашкарилайду. интил «Core i5-13490F» өзәклири вә нвидийа «GeForce RTX 4060 Ti» гирафик картилири билән һәрикәтлинидиған 10 данә асус (ASUS) маркилиқ үстәл компйутери сүний әқил арқилиқ чирай тонуш җәрйанини бир тәрәп қилиду. мурәккәп бир видео тәһрирләш хизмәт понкитида интил «Core i7-12700» өзики, нвидийа «RTX 3050» гирафик картиси вә сәккиз данә кархана дәриҗилик қаттиқ дескидин қурулған 64 терабайтлиқ ғайәт зор сақлаш системиси бар. хиквижин чирай тонуш терминаллири нәқ мәйдан видео йоллаш, мәркизий көзитиш қатарлиқ аптоматик һәрикәт агаһландурушини ишқа ашуриду.
хитай телеграф ширкитиниң шәрқий түркистан шөбиси, телеграф ширкәтлириниң қандақ қилип кишилик һоқуқ дәхли-тәрузлириниң қоралиға айлинип қалидиғанлиқиниң рошән мисалидур[12- бәт]. ширкәтниң шәрқий түркистандики санлиқ мәлумат мәркизи түрлиригә қатнишиши, хитайниң назарәт иқтисадида сода вә һөкүмәт мулазимити оттурисидики чеграниң қандақ ғайиб болғанлиқини көрситип бериду. хәлқаралиқ ширкәтлиәр вә демократик һөкүмәткә нисбәтән, бу бир қечип қутулғили болмайдиған мәсилини туғдуриду: сода характерлик һәмкарлиқ арқилиқ хитай билән алақә бағлаш, әмәлийәттә хатириләнгән кишилик һоқуқ дәхли-тәрузлиригә шерик болуп қелиш вә дөләт җазасиға дуч келиш хәвпидин айрилалмайду.
хитай телеграф ширкитиниң шәрқий түркистан шөбиси хитай телеграф пай чәклик ширкитиниң пүтүнләй игидарчилиқидики тармақ ширкитидур[12- бәт]. хитай телеграфи хитайниң һәрбий-санаәт саһәси билән зич алақиси болған дөләт карханиси болуп, у йәнә дунйадики әң чоң интернет вә телефон мулазимити билән тәминлигүчиләрниң бири. хитай телеграфиниң асаслиқ пайчики хитай телеграф гуруһи болуп, у хитай тор бошлуқи башқуруш идариси тәрипидин тәстиқланған булут башқурғучисидур. бу униң хитай һөкүмәт органлири вә һалқилиқ ул әслиһәләргә мулазимәт қилиш үчүн тәләп қилинидиған бихәтәрлик баһалишидин өткәнликини билдүриду. хитай телеграф йәнә хитайниң кивант санаитиниң бир қисми вә хитайдики алдинқи қатардики сүний әқил ширкәтлириниң бири дәп қарилиду.
дөләт карханилириниң бу хил қатламлиқ қурулмиси хитайдики сода вә дөләт субйектлири оттурисидики чеграни суслаштуриду[12- бәт]. дөләт вә сода орунлириниң һәр иккилиси кишилик һоқуқ дәхли-тәрузлиригә шерик болуши йаки експорт чәклимиси вә дөләт җазасиға дуч келиши мумкин. 2021-йилидин илгири, «BlackRock» ни өз ичигә алған нурғун йәр шари мәбләғ селиш фондлири хитай телеграфиға мәбләғ салған иди. 2021-йили америка хитай телеграфини малийә министирлиқиниң чәт әл мүлкини контрол қилиш идариси (OFAC) ниң «хитай һәрбий санаәт ширкәтлири тизимлики» гә киргүзди, бу америка пуқралириниң ширкәтниң ашкара базарға селинған аксийәләри билән сода қилишини чәкләйду. нәтиҗидә, хитай телеграф нйу-йорк аксийә биржисидин чиқириветилди.
бирақ, бу бәлгилимиләрниң һечқайсиси хитай телеграфиниң америка қошма иштатлири ичидә ул әслиһәгә мәбләғ селишини йаки башқурушини чәклимәйду[12- бәт]. ширкәтниң тор бекитигә қариғанда, у йәнила америкида санлиқ мәлумат мәркәзлирини башқуруватқан болуп, бу америка туприқидики хитай билән һәрбий алақиси бар субйектларни башқуруш рамкисида бир йочуқ барлиқини көрситип бериду. хитай телеграфи йәнә йавропа вә австралِийәдиму актип тармақ аппаратлирини сақлап кәлмәктә.
доклатта ашкарилинишичә, хитай телеграфиниң шәрқий түркистан шөбиси ана ширкитидин айрим қануний субйект сүпитидә һәрикәт қилиду[13- бәт]. OFAC ниң «алаһидә бекитилгән пуқралар тизимлики» гә охшаш, «50 пирсәнт қаидиси» аптоматик һалда чәклимини пай контрол қилинған тармақ ширкәтләргә кеңәйтидиған болсиму, хитай телеграфиға қойулған чәклимиләр аптоматик һалда барлиқ тармақ ширкәтләргә кеңәйтилмәйду.
2026-йили март ейиға қарита, хитай телеграфи шәрқий түркистанниң ақсу, үрүмчи, қамул вә корла шәһәрлиридә кәм дегәндә төт санлиқ мәлумат мәркизини башқурмақта[13- бәт]. у районда сода вә һөкүмәт мулазимәтлирини тәң тәминләйду, бу болса бир қарашқа нейтрал көрүнидиған техника мулазимәтлириниң биваситә дөләт хәвпсизлик системилирини қоллиши мумкинлики һәққидә әндишә пәйда қилиду. мәсилән, хитай телеграфиниң шәрқий түркистан шөбиси уйғурларға қаритилған бастуруш билән бағланған «намратлиқтин қутқузуш» пиланлириға давамлиқ қатнашмақта. «намратлиқтин қутқузуш» хитай коммунистик партийәси уйғурларни мәҗбурий йөткәш, мәдәниийәтни йоқитиш вә иқтисадий җәһәттин езиш үчүн ишлитидиған сийасий аталғудур.
хитай телеграфиниң шәрқий түркистан шөбиси йәнә биңтүән билән санлиқ мәлумат мәркәзлиригә мунасивәтлик актип тохтамларни түзигән[14- бәт]. 2025-йилидики биңтүән һөҗҗәтлиригә қариғанда, ширкәт йултуз (шиңтүән) истатистика идарисиниң мулазимәтчилири, сақлаш системилири вә тор үскүнилирини орунлаштуруш үчүн мәхсус бир әслиһә қуриду вә асрайду. йәнә бир тохтамда хитай телеграфниң биңтүән маарип идариси вә униңға қарашлиқ орунлар, җүмлидин кәспий мәктәпләр үчүн бир йиллиқ үскүнә- өй мулазимити билән тәминләйдиғанлиқи бәлгиләнгән. биңтүән билән түзүлгән әң қиммәт тохтам тәхминән 7.6 милйон йүән (1.1 милйон америка доллири) болуп, у биңтүәнниң давалаш суғуртиси учур суписини қуруш үчүндур.
биңтүән билән түзигән тохтамлиридин башқа, хитай телеграфиниң шәрқий түркистан шөбиси райондики 21 дин артуқ қошумчә орунға, җүмлидин хитай армийәси вә истихбаратиға мулазимәт қилиду[15- бәт]. ширкәтниң роли санлиқ мәлумат мәркизи қурулушидин һалқип, ул әслиһә башқурушқичә кеңәйгән. мәсилән, у шәрқий түркистан ташйол тәрәққийат мәркизи вә үрүмчи таможна әшйа оборотини башқуруш мәркизигә мулазимәт қилиду. бу паалийәтләр хитай телеграфиниң шәрқий түркистанни муһим сода мәркизи вә хитайниң оттура асийа, йавропа вә униң сиртидики дөләтләргә експорт қилиш йолидики һалқилиқ түгүн қилип қуруп чиқишқа қошқан зор төһписини гәвдِйләндүриду.
хитай телеграфниң шәрқий түркистан шөбиси йәнә «а дәриҗилик орун» (A Unit) дәп атилидиған, адәттә хитай һөкүмити тәрипидин һәрбий йаки истихбарат аппаратлири үчүн ишлитилидиған бир гәвдигә мулазимәт билән тәминләйду[15- бәт]. буниңдин башқа, у хитай мудапиә һөддигәрлиридин учур йоллаш қурулуши мулазимити вә бихәтәрлик башқуруш мулазимитини қобул қилиду. бу мунасивәтләр ширкәтниң мулазимәт даирисниң райондики һәрбий вә истихбарат билән мунасивәтлик һәрикәтләргичә созулғанлиқини көрситип бериду.
бу мисал шәрқий түркистандики санлиқ мәлумат мәркәзлириниң пуқралар телеграфи, дөләт назарити, һәрбий һөддِйкәрлик вә уйғурларға қаритилған мәҗбурий әмгәк вә иҗтимаий контрол аппаратлирини туташтуридиған бир гәвдиләшкән системиниң түгүнлири икәнликини испатлайду[15- бәт]. ғәрб ширкәтлиригә нисбәтән, дөләт карханилири мунасивәтлириниң қатламлиқ қурулмиси ениқ айрилишни мумкин әмәс қилиду. хитай телеграф идарисиниң шәрқий түркистан шөбиси билән болған һәр бир тәминләш зәнҗири алақиси пәқәт бир сода паалийитила әмәс, бәлки ул әслиһәлири кишилик һоқуқ дәхли-тәрузлири билән бағланған бир дөләт оргини билән болған йошурун алақини өзигә муҗәссәмлигән.
хитай риқабәт күчигә игә йәрлик техникини тәрәққий қилдуруш вә техникилиқ өз-өзигә тайинишни ишқа ашуруш тиришчанлиқини күчәйткән болсиму, униң санлиқ мәлумат ул әслиһәлири америка техникисиға тайинишни давамлаштурмақта[16- бәт]. рәис ши җинпиң 2013-йилидин башлапла һалқилиқ техникиларда өз-өзигә тайинишқа чақириқ қилған. бу тиришчанлиқ «хитайда йасалған 2025», «йеңи әвлад сүний әқил тәрәққийат пилани» вә 14-, 15-бәш йиллиқ пиланлар арқилиқ системилаштурулған. 2022-йилидин башлап, америка хитайниң «һәрбий-пуқра бирлишиши» сийаситидин әнсирип, илғар өзәк вә йерим өткүзгүч техникисини чәклиди.
C4ADS ниң 2024-2025-йиллиқ һөкүмәт һөҗҗәтлирини тәһлил қилиши, америка техникисниң хитайниң санлиқ мәлумат мәркизи ул әслиһәлиридә, җүмлидин шәрқий түркистандики алдин пәрәз қилиш сақчи вә назарәт қилиш иқтидарида йәнила муһим рол ойнаватқанлиқини җәзмләштүрди[16- бәт]. түр өлчәмлири бир бурулуш басқучидики техника мәнзирисни көрситип бәрди: хитайниң санлиқ мәлумат мәркизи ул әслиһәлиридә ғәрб запчаслири йәнила тәләп қилинмақта, шуниң билән бир вақитта тәйвән ширкити «QNAP» ниң техникилириму ишлитилмәктә. гәрчә һөкүмәт һөҗҗәтлиридә хуавей (Huawei), нийусеб (H3C), лаңчав (Inspur) вә тенсент (Tencent) булут суписи қатарлиқ йәрлик таллашларға етибар берилидиғанлиқи тәкитләнгән болсиму, ғәрб техникисниң орнини техи толуқ алалмиған.
шуниң билән бир вақитта, хитай коммунистик партийәси йардәм пули бериш вә йәрлик ширкәтләргә пайдилиқ болған башқа тосалғуларни йаритиш арқилиқ санлиқ мәлумат мәркизи қурғучилирини хитай техникисини ишлитишкә риғбәтләндүрмәктә[16- бәт]. бир қисим түрләр йәрликләштүрүш бәлгилимилиригә әмәл қилишни, мәсилән виндовс (Windows) ниң хитайчә алтернатипи болған «йинге пирограммиси» (Kylin OS) ға охшаш йәрлик маркиларни ишлитишни тәләп қилиду.
түр тәләплиридики ғәрб техникиси билән маслишиш шәрти — көпинчә експорт чәклимисигә учримайдиған техникиларни өз ичигә алиду — бу хил чәклимә қойуш усулиниң чәклимилирини ашкарилайду[16- бәт]. буниң бир қанчә сәвәби болуши мумкин: биринчидин, йеңи хитай системилири һазирқи ғәрб ул әслиһәлири билән маслишишни давамлаштуруши керәк, чүнки бир техника системисидин йәнә биригә өтүшкә вақит кетиду. иккинчидин, хитай кәлгүсидә америка вә башқа ғәрб техникисиға еришишниң қануний йоллириниң қайта ечилишини күтүватқан болуши мумкин. үчинчидин, ғәрб техникиси йәнила йәр шари санаәт өлчими болуп қалғанлиқи үчүн, хитай өзара мәшғулат қилиш иқтидариға капаләтлик қилишни халайду. ахирида, бейҗиң експорт чәклимисини әткәсчилик йаки үчинчи тәрәп арқилиқ айлинип өтүш арқилиқ бир тәрәп қилалайдиғанлиқини һесаблаватқан болуши мумкин.
бу хил техникилиқ арилашма һаләт, хитай болмиған техника ширкәтлирини билмәстин хитайниң назарәт ул әслиһәлиригә вә кишилик һоқуқ дәхли-тәрузлиригә һәмдәм болуп қелиш хәвпигә дуч кәлтүриду[17- бәт]. һөҗҗәтләр шуни көрситидуки, интил өзәклири шәрқий түркистандики санлиқ мәлумат мәркизигә мунасивәтлик түрләрдә көп көрүлиду, бир қисим түрләр нвидийа вә AMD билән маслишишни тәләп қилиду, йәнә бәзилири Dell, HP, Microsoft, Cisco, VMware вә QNAP маркилиқ мәһсулатларға тайиниду. бу һөҗҗәтләрдә бекитилгән техникилар експорт чәкләнгән өзәкләрниң чекидин төвән болған. әмма блумберг (Bloomberg) ниң айрим бир анализида хитай ширкәтлириниң шәрқий түркистан вә чِеградаш чиңхәй өлкисидики кәм дегәндә 36 санлиқ мәлумат мәркизигә експорт чәклимисигә учриған 115,000 дин артуқ нвидийа сүний әқил өзикини орнитишни пиланлиғанлиқи байқалған.
бу үзлүксиз өзгириватқан експорт чәклимилириниң үстидә болсун йаки астида болсун, ғәрб ширкәтлири хитайдики уйғур вә башқа милләтләрни нишан қилған бастуруш системисниң һесаблаш омуртқисини билмәстин күчәйтишни давамлаштуруши мумкин[17- бәт]. хәлқара техника ширкәтлириниң тәкшүрүш адити һәрбий мунасивәтләр вә кишилик һоқуқ дәхли-тәрузлири билән мунасивәтлик хәтәрләрни бир тәрәп қилишқа йетәрлик әмәсликини испатлиди. әһмийәтлик бир өзгириш кархана сәвийәсидин һалқиған һәрикәтни тәләп қилиду.
шәрқий түркистанниң назарәт билән бағланған санлиқ мәлумат мәркәзлири қош мәқсәткә хизмәт қилиду: улар бир тәрәптин хитай коммунистик партийәсиниң дөләт ичидики аз санлиқ милләтләрни көзитиш вә контрол қилиш иқтидарини қоллиса, йәнә бир тәрәптин хитайни оттура асийаға тутишидиған қуруқлуқ каридори бойидики әң чоң санлиқ мәлумат ул әслиһәси билән тәминлигүчи қилип көрситиду[18- бәт]. улар пәқәт бастуруш қоралила әмәс, бәлки хитайниң дөләт башқуруш моделиниң асасий тәркибий қисмидур. дөләт назарити вә һәрбий аппаратлар билән алақиси бар хитай ширкәтлири бу арқилиқ чәт әл базарлириға кириш пурситини сақлап қалиду вә хитайниң земин сиртидики санлиқ мәлумат ул әслиһәлирини кеңәйтиш пурситигә игә болиду, бу чәт әл базарлирини кишилик һоқуқ дәхли-тәрузлири вә санлиқ мәлумат мәхпиийәтлики билән мунасивәтлик хәтәрләргә дуч кәлтүриду.
доклатта йәнә көрситилишичә, маарип, давалаш, вә башқа саһә санлиқ мәлуматлириниң мәркәзләштүрүлүши, районлар ара санлиқ мәлумат һәмбәһриләш ул әслиһәси бәрпа қилиш мәқсити билән бирлишип, мустәбит көзитиш иқтидариниң мисли көрүлмигән дәриҗидә кеңийидиғанлиқидин дерәк бериду[18- бәт]. бу тәһдит хитай коммунистик партийәсиниң адәм күчигә тайинидиған назарәттин, көп хил нопусларни үзлүксиз вә кәң көләмдә көзитәләйдиған сүний әқилни асас қилған системиға бурулуши билән техِму еғирлашти.
бу кеңийиш хитайниң мудапиә вә хәвпсизлик аппаратлири билән шундақ қойуқ бағланғанки, у хәлқаралиқ субйектлар үчүн қануний маслишиш хәвпи йаритиду[18- бәт]. шәрқий түркистандики назарәт билән мунасивәтлик түрләрниң мәблиғи биваситә хитайниң мудапиә вә террорлуққа қарши туруш хамчотидин келиду, бу сода телеграф саһәсини хәвпсизлик дөлитидин айрилалмас қилип қойди. хитай телеграфи вә униң тармақ ширкәтлири бу хил бағлинишниң әң типик мисалидур. бу субйектлар билән бағланған һәр қандақ қаттиқ детал, йумшақ детал йаки мәбләғ өзидә хәтәрни елип йүриду: улар қоллайдиған ул әслиһә пәқәт сода мәқситигә әмәс, бәлки дөләт, һәрбий вә назарәт қилиш функсийәлиригә хизмәт қилиду.
шәрқий түркистанниң санлиқ мәлумат мәркизи тәрәққийати йәнә чегра һалқиған бир өлчәмгә игә[18- бәт]. хитай таратқулири вә иқтисадий каридорлириниң йерими дәл мушу йәрдин башлиниду, бейҗиңниң нопус арисида сийасий бойсунушни иҗра қилиш билән бир вақитта, районни иқтисадий җәһәттин тәрәққий қилдуруш еһтийаҗи тасадипий әмәс, бәлки истратегийәликтур. санлиқ мәлумат мәркәзлири һәр иکки мәқсәт үчүн һалқилиқ ул әслиһә болуп, дөләт ичидики назарәтни хитайниң оттура асийа вә униң сиртидики техِму кәң җуғрапийәлик сийасий ғайилиригә туташтуриду.
бәзи ғәрб техникилири, гәрчә бир қисим техникиларға експорт чәклимиси қойулған вә кишилик һоқуқ дәхли-тәрузлири әйибләнгән болсиму, йәнила шәрқий түркистандики назарәт аппаратини һәрикәтләндүридиған санлиқ мәлумат мәркәзлириниң кәм болса болмайдиған бир қисми болуп қалмақта[19- бәт]. районда санлиқ мәлумат мәркизи түрлири Dell, Nvidia, Intel, HP, Microsoft, Cisco, VMware, Western Digital, Seagate, AMD вә QNAP техникилири билән маслишишнı давамлиқ тәләп қилмақta. шәрқий түркистан бейҗиңниң сүний әқил ғайилири вә униң үстидин қаттиқ контролни сақлаш тиришчанлиқниң пәқәт башлиниш нуқтисидур. «рәқәмлик йипәк йоли» вә алақидар сийасәтләр хитайниң һесаблаш вә енергийә ул әслиһәлирини әлалаштуриду.
бу техникилиқ өзара беқинишчанлиқ көпинчә ғәрбниң рәсмий җаза вә експорт чәклимиси рамкилириниң астида елип берилмақта[19- бәт]. демократик һөкүмәтләр ғәрб техникисниң уйғур вә башқа аз санлиқ милләтләрни нишан қилған назарәт ул әслиһәлирини қоллишиниң алдини елиш үчүн, експорт чәклимиси, җаза вә сетивелиш чәклимилирини техِму күчәйтип ишлитиши керәк. техника ширкәтлири, мәбләғ салғучилар вә дөләт һалқиған карханилар шәрқий түркистандики назарәт ул әслиһәлири билән болған мунасивитини ениқлаш вә йоқитиш үчүн қаттиқ тәкшүрүш елип бериши шәрт.
бу анализға асаслинип, C4ADS һөкүмәтләр вә хусусий саһә үчүн төвәндики тәклипләрни суниду: биринчидин, җаза түзүмидики игидарчилиқ қурулмисиниң тутуқ болуш мәсилисини һәл қилиш керәк[19- бәт]. америкиниң нөвәттики җаза түзүми дөләт карханилири вә уларниң тармақ ширкәтлириниң қатламлиқ қурулмисиға қоли йәтмәйду, җазаланған субйектлар бу арқилиқ паалийитини давамлаштуриду. хитай телеграфи бир нәччә җаза тизимликидә болсиму, униң тәсири чәклик. хитай телеграфи вә униң шәрқий түркистан шөбисни сода министирлиқиниң субйектлар тизимликигә (Entity List) киргүзүш, бу орунларға қилинидиған һәр қандақ америка експорти үчүн иҗазәтнамә тәлипи қойиду вә доклатта хатириләнгән санлиқ мәлумат мәркизи қурулушиға даимий тосалғу йаритиду.
иккинчидин, техника експорти үчүн ахирқи ишлитиш орнини көзитиш вә дәлилләшни мәҗбурий қилиш керәк[19- бәт]. шәрқий түркистандики санлиқ мәлумат мәркизи ул әслиһәлиридә ғәрб техникисиға болған еһтийаҗниң давамлишиши нөвәттики експорт чәклимисиниң түп йетәрсизликини ашкарилайду. бу үскүниләрниң көпинчиси хитайға експорт қилиниш үчүн иҗазәтнамә тәләп қилмайду, әмма техникиниң нәдә орунлаштурулғанлиқини вә кимниң башқуруватқанлиқини дәлилләш механизмлири йетәрсиз болуп, униң һәрбий, истихбарат вә ирқий қирғинчилиққа мәсул һөкүмәт органлириниң әслиһәлиригә йетип беришиниң алдини алалмайду.
сийасәт бәлгилигүчиләр хатириләнгән ирқий қирғинчилиқ вә кишилик һоқуқ дәхли-тәрузлири садир болуватқан районларда тиҗарәт қиливатқан субйектларға қаритилған қош мәқсәтлик техника експорти үчүн, мал әвәтилгәндин кейинки мәҗбурий дәлилләшни тәләп қилиши керәк[20- бәт]. шундақла, қаттиқ деталлири һәрбий йаки истихбарат билән мунасивәтлик ахирқи ишләткүчиләргә йетип барған експорт қилғүчилар үчүн техِиму ениқ җавабкарлиқ өлчәмлирини бекитиши лазим.
хуласә қилғанда, «C4ADS» ниң бу доклати шәрқий түркистандики бастурушниң пәқәт камера вә сақчилар биләнла әмәс, бәлки ғәрбниң йуқири техникиси билән пирограммиланған ғайәт зор санлиқ мәлумат мәркәзлири билән системилаштурулғанлиқини пакитлиқ оттуриға қойди. бу йалғуз район характерлик бир кишилик һоқуқ мәсилиси әмәс, бәлки йәр шари техника бихәтәрлики вә демократик қиммәт қарашларға қаритилған зор тәһдиттур. хәлқара җәмийәт вә техника ширкәтлири хитайниң бу рәқәмлик террор машинисини озуқландурушни тохтитиши керәк.
пайдиланмилар (Bibliography):
Kondi, Mishel. Hardwired Repression: Data Centers, Global Technology, анd China’s Surveillанce Infrastructure in the Uyghur Region. Wашington, DC: C4ADS, 2026.
