түркистан таймиз, 4- ийун, истанбул: «әркин баһалаш тори»да 2026-йили 6-айниң 4-күни елан қилинған «шен руңчинниң хәлқаралиқ көз қариши: қирғинчилиқтин бәш йил кейин, уйғурлар һазир қандақ әһвалда?» мавзулуқ хәвәргә асасланғанда, б д т вә ғәрб дөләтлири хитай һөкүмитиниң шәрқий түркистанда елип бериватқан қирғинчилиқ қилмишлирини үзлүксиз әйибләп кәлгән вә бир қанчә йилдин буйан түрлүк җазаларни йүргүзгән болсиму, уйғурларниң нөвәттики әһвали йәнила кишини әндишигә салидиған вәзийәттә турмақта.
«малийә вақти гезити» (Financial Times) тәрипидин елип берилған йеңи бир тәкшүрүш җәрйанида, хитай һөкүмитиниң уйғурларға тақабил туруш усуллирини техиму системилиқ йеңилап тәрәққий қилдурғанлиқи паш қилинди. хитай тәрәп илгири дунйаниң күчлүк тәнқидигә дуч кәлгән «қайта тәрбийәләш лагерлири»ни тақап, униң орниға техиму инчикә болған мәдәнийәт қирғинчилиқи тактикилирини қоллинишқа башлиған.
лагерларниң орнини алған кәң көләмлик түрмә системиси
мәнбәдә көрситилишичә, гәрчә кона лагерлар тақалған болсиму, лекин уларниң орнини интайин кәң көләмлик, йуқири дәриҗидә қоруқчилар қоғдайдиған түрмә вә тутуп туруш орунлири системиси алған. нөвәттә шәрқий түркистан нопус нисбитигә асасланғанда, дунйадики әң чоң тутуп туруш әслиһәлири ториға игә район һесаблиниду; кәм дегәндә йүз миңлиған уйғур йәнила түрмә йаки тутуп туруш орунлириға қамалған.
хитай сақчилириниң сотниң қарари йаки әдлийәлик тәртипләрсизла уйғурларни халиғанчә тутқун қилиш һоқуқи болуп, зийалийлар, диний затлар вә адәттики пуқралар бу чоң типтики орунларда йуқири бесимлиқ сийасий идийә сиңдүрүш, мәдәнийәт йоқитиш һәмдә тән җазаси вә роһий бесимға дуч көрмәктә. у йәрдә уйғур тили, мәдәнийити вә етиқади пүтүнләй чәклинип, таки хитай һөкүмити уларни «хитай коммунистик партийәсигә түптин бойсунди, ши җинпиңниң рәһбәрликини қобул қилди» дәп қариғучә меңә йуйуш җәрйани үзлүксиз давамлишиду.
лагер сиртидики йуқири техникилиқ назарәт вә диний чәклимиләр
лагер сиртидиму вәһимә вә назарәт һәммә йәрни қаплиған болуп, пүткүл кочиларға йүз тонуш аппаратлири, д н а (DNA) әвришкиси йиғиш әслиһәлири вә йанфонларға ашкара қачиланған җасослуқ йумшақ деталлири орнитилип, кишиләрниң сиртқи дунйадики һәр бир һәрикити назарәт қилиниду. униңдин башқа, нурғун хитай кадирлар уйғурларниң өйлиригә вә мәһәллилиригә кирип қонуп, кишиләрниң шәхсий турмушини өй ичидин көзитип туриду.
уйғурларниң диний етиқад әркинлики пүтүнләй йоқитилған болуп, райондики мәчит вә муқәддәс қәбриләрниң кәм дегәндә 65 пирсәнти (тәхминән 16 миңдин артуқ мәчит) түптин чеқиветилгән, вәйран қилинған йаки ислам бинакарлиқ алаһидиликлири чиқириветилип башқа шәкилгә өзгәртиветилгән. һайат қалған мәчитләрниң ичи-сиртиға йүзлигән көзитиш камералири орнитилған болуп, у йәргә йеқинлишишниң өзила кишиләрдә күчлүк вәһимә пәйда қилип, диний җәмийәттин тәдриҗий йирақлишишқа мәҗбурлайду. нурғун пуқралар өзлириниң әнәниви мәһәллә турмушидин тартип чиқирилип, дөләт тәрипидин тәшкилләнгән мәҗбурий әмгәк пиланлириға җәлп қилинған вә хитайдики завутларға әвәтилип, уларниң җәмийәт билән болған алақиси түптин үзүп ташланған.
аилиләрни парчилаш вә билим қирғинчилиқи
йәнә бир тәрәптин, мәдәнийәт йоқитиш тактикиси уйғур аилилиридин башланған. балилар дөләт башқуридиған, пәқәт хитай тилидила дәрс өтүлидиған мунтизим йатақлиқ мәктәпләргә вә йетимханиларға киришкә мәҗбурланған. уларниң өз ана тилида сөзлиши тәқибләнгән болуп, нурғун балилар һазир ата-анилири вә бова-момилири билән өз ана тилида раван сөзлишәлмәйдиған һаләткә чүшүп қалған. уйғур тили мәктәп вә җәмийәт турмушидин пүтүнләй чиқириветилгән. шуниң билән бир вақитта, хитай һөкүмити районниң ул әслиһә қурулушиға, қатнаш линийәлирини кеңәйтишкә вә енергийә қезиш ишлириға кәң көләмдә мәбләғ салмақта.
мәдәнийәт қирғинчилиқиниң билим қатлимидики ипадиси сүпитидә, уйғур тилидики йүзлигән йазма китаблар өйләрдин, күтүпханилардин вә дашөләрниң китаб ишкаплиридин йиғивелинип, уйғур мәдәнийитини билим улидин башлап йоқитиш елип берилмақта.
ниқабланған сайаһәт тәшвиқати вә тәйвәнгә агаһландуруш
нурғун кишиләрниң хийалидикигә охшимайдиған йәнә бир әһвал шуки, хитай һөкүмити шәрқий түркистанни тақап қойушни халимайду, әксичә дөләт ичидики милйонлиған хитай сайаһәтчиләрниң сайаһәт қилишини илгири сүрмәктә. шуниң билән бир вақитта, чәт әл вә дөләт ичидики тор чолпанлирини (YouTuber) шәрқий түркистанға сайаһәткә тәклип қилип, иҗтимаий таратқуларни хитай һөкүмитиниң райондики «аманлиқ вә гүзәл мәнзириләр» тоғрисидики тәшвиқат синлири билән толдурувәтмәктә. сайаһәтчиләр хитай һөкүмити рухсәт қилған даирә ичидә көзәткәнла болса, хитай тәрәп түрлүк қоллашларни тәминләйду.
мақалиниң аптори, канада йорк университетиниң дотсенти шен руңчин сөзиниң ахирида, хитай әмәлдарлириниң тәйвәнни бесивалғандин кейин, җәзмән тәйвәндиму шәрқий түркистанға охшаш бир идарә қилиш әндизисини көчүрүп келидиғанлиқини тәкитлигәнликини тилға алди. у, тәйвәнликләрниң хитайниң шәрқий түркистандики идарә қилиш әндизисиниң зади немә икәнликини ениқ билиши керәкликини, «номус туйғуси билән кәлгән тинчлиқниң һәргизму тинчлиқ әмәслики»дин ибарәт һәқиқәтни түптин тонуп йетиши лазимлиқини агаһландурди.
