уйғур тәтқиқат институти | тәһрири: д. абдуреһим дөләт | 2026-йили 7-ийун
хитай һөкүмитиниң шәрқий түркистандики орган гезити болған «шинҗаң гезити» ниң 2026-йили 5-ийундики санида «иқтисадниң муқим йахшилинишини илгири сүрүшкә аит бир қанчә тәдбирләр» (关于推动经济稳中向好的若干措施) намлиқ бир парчә мақалә елан қилинған болуп, мәзкур мақалидә шәрқий түркистанда йеза игиликини раваҗландуруш, йеңи енергийә вә көп киристаллиқ киримний санаитини кеңәйтиш, шундақла аталмиш «намратларни йөләш» вә әмгәк күчлирини йөткәп ишқа орунлаштуруш қатарлиқ иқтисадий сийасәтләр тәшвиқ қилинған[1]. мәзкур мақалидә оттуриға қойулған нуқтилар қаримаққа бир районниң иқтисадий гүллинишини нишан қилған иҗабий тәдбирләрдәк көрүнгини билән, маһийәттә у хитай дөлитиниң шәрқий түркистандики уйғур вә башқа түркий милләтләргә қаратқан системилиқ қирғинчилиқини, ирқий ассимилйатсийәсини вә көчмәнләр мустәмликичиликини йошуруш үчүн тоқулған сийасий сәпсәтидин башқа нәрсә әмәс[2]. хәлқарадики көплигән мустәқил тәтқиқатчилар, кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати[2], хәлқара кәчүрүм тәшкилати[3] вә бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ алий комитети ишханиси[4] қатарлиқ органларниң йиллардин буйанқи илмий вә мәйдан тәкшүрүш доклатлири хитайниң бу хил «иқтисадий тәрәққийат» сийасәтлиридин арқисиға йошурунған инсанийәткә қарши җинайәтләрни күчлүк дәлилләр билән ашкарилап кәлмәктә.
биз бу мақалидә, йуқириқи мақалидә оттуриға қойулған нуқтилиқ сийасәтләрни хәлқарадики илмий муәссәсәләр вә мустәқил тәтқиқатчиларниң доклатлириға тайанған һалда бир-бирләп системилиқ тәһлил қилип, хитай һөкүмитиниң аталмиш тәрәққийат, гүлләндүрүш системисиниң он нәччә йилдин буйанқи қанлиқ излириға қарап чиқимиз.
«намратларни йөләш» көзбойамчилиқи вә мәҗбурий әмгәк системисиниң арқа көрүнүши
мәзкур хитайчә мақалиниң мунасивәтлик маддилирида «ешинча әмгәк күчлирини йөткәп ишқа орунлаштуруш» вә «намратлиқни йөләш» сийасәтлири арқилиқ деһқанларниң киримини ашуруш тәкитләнгән. бу қаримаққа иқтисадий йардәм пиланидәк қилсиму, мустәқил тәтқиқатчи адриан зензниң америка дөләт мәҗлисигә сунған испат сөзи вә академик тәтқиқатлири буниң омумйүзлүк вә мәҗбурий характерлик дөләт қуллуқ әмгики икәнликини испатлиди[5]. адриан зензниң биваситә хитай һөкүмитиниң мәхпий һөҗҗәтлиригә асаслинип елан қилған доклатлириға көрә, хитайниң шәрқий түркистанда йүргүзүватқан бу сийасити дунйадики дөләт тәрипидин тәшкилләнгән әң чоң мәҗбурий әмгәк системисидур[5].
әнглийәдики шеффилд һаллам университетиниң тәминләш зәнҗири тәтқиқатчиси лавра мурфи вә тәтқиқатчи нурулаелима тәрипидин елан қилинған «күпкүндүздә: уйғур мәҗбурий әмгики вә йәр шари қуйаш енергийәси тәминләш зәнҗири» намлиқ доклатта көрситилишичә, бу аталмиш намратлиқни йөләш сийасәтлириниң йадроси йәрлик хәлқни мәҗбурий контрол қилиш вә мутләқ итаәткә мәҗбурлаштур[6]. тәтқиқатчилар доклатида ашкарилишичә, хитай йәрлик һөкүмити вә карханилар бирлишип ишчиларни һәрбийчә түзүмдә башқуриду, хитай тили вә коммунистик партийә идийәсини мәҗбурий сиңдүриду, һәмдә ишчиларниң завуттин өз алдиға айрилишиға қәтий йол қоймайду[6].
хитай нөвәттә «ишсизлиқни көзитиш вә алдин агаһландуруш системиси» ни қуруп чиққан болуп, бу система арқилиқ йәрлик хәлқниң кирими вә иш орни кечә-күндүз назарәт қилиниду. әгәр кимки дөләт орунлаштурған завут әмгикидин баш тартса, у дәрһал сийасий гумандар сүпитидә тутқун қилиниду[5]. шуңа, мақалидики «ишқа орунлаштуруш» мутләқ ихтийарий базар игилики әмәс, бәлки хитай дөлитиниң миллий айримичилиқ вә зулумға асасланған йеңичә қуллуқ системисиниң органлишишидур.
«йешил енергийә»ниң қанлиқ бәдили: көп киристаллиқ киримний вә террор капитализми
мақалидә шәрқий түркистанда йешил канчилиқ, көмүр қезиш вә көп киристаллиқ киримний қатарлиқ йеңи енергийә санаитини тезлитиш тәкитләнгән[1]. хитай буни «йешил тәрәққийат» дәп пәрдазлиғини билән, дунйа қуйаш енергийәси базириниң зор бир қисми дәл уйғур мәҗбурий әмгикиниң қан тәригә тайанған монополлуқтур[6]. шеффилд һаллам университети тәтқиқатчилириниң доклати дунйа қуйаш енергийәси тахтилирини йасашта керәклик болған көп киристаллиқ киримнийниң хели көп қисминиң пәқәтла шәрқий түркистанда ишләпчиқирилидиғанлиқини вә униң мутләқ көп қисминиң мәҗбурий әмгәккә бағлинидиғанлиқини оттуриға қойди[6].
бу саһәдики даңлиқ ширкәтдин дақо йеңи енергийә ширкити, хешең киримний ширкити вә шинҗаң тебйән електирик ширкити қатарлиқларниң һәммиси бирдәк хитай һөкүмитиниң «ешинча әмгәк күчлирини йөткәп ишқа орунлаштуруш» пиланиға актип аваз қошқан вә дөләттин ғайәт зор миқдарда қошумчә йардәм пули алған карханилардур[6]. бу ширкәтләр уйғур ишчиларни һәрбий тәлим-тәрбийә түзүми астидә завутта ишлитип кәлгән вә сийасий зулум орнатқан.
бу һадисини америка колорадо университетиниң пирофессори, даңлиқ антрополог даррен байлер өзиниң китабида хуласилигинидәк «террор капитализми» дәп аташқа болиду[7]. хитай һөкүмити террорлуққа зәрбә бериш баһанисидә пүтүн бир милләтни җинайәтчи сүпитидә қарап, уларниң һайатини йуқири техникилиқ назарәт астиға алған, шуниң билән биргә бу кишиләрниң бәдәнлирини дөләт капитализми үчүн қиммәт йаритидиған әрзан байлиққа айландурувалған[7]. мәзкур мақалидә тилға елинған «йуқири техникилиқ кәсипләрни шинҗаңға йөткәш» пиланиниң арқисида йатқан мәқсәт дәл мушу әрзан қуллуқ әмгәк байлиқидин пайдилиниш вә йәр шари тәминләш зәнҗиридики монополлуқини сақлап қелиштур[1, 5, 7].
нопусни оптималлаштуруш: миллий кимликни йоқитиш вә нопус қирғинчилиқи
мақалидики нурғун маддилар йәрлик хәлқләрниң «турмуш сәвийәсини йуқири көтүрүш» ни вәдә қилған. әмма, хитайниң мәхпий һөҗҗәтлири буниң арқисида еғир бир «нопусни оптималлаштуруш» пиланиниң йошурунғанлиқини ашкарилиди[8]. тәтқиқатчи адриан зензниң тәтқиқатлириға асасланғанда, хитай һөкүмитиниң җәнубий шәрқий түркистандики нопус сийасити дәл уйғурларниң мутләқ көп санлиқни игиләш әһвалини өзгәртип, хитай көчмәнлириниң нисбитини сүний һалда көпәйтиш вә уйғур туғутини қаттиқ чәкләшкә қаритилған[8].
бу җәрйанда, уйғур айаллириға қаритилған мәҗбурий туғут чәкләш сийасити вә иҗтимаий контроллуқ нәтиҗисидә уйғурларниң нопус ешиш нисбити ғайәт зор дәриҗидә төвәнләп кәткән[8]. йале университети дунйави ишлар мәркизи вә кишилик һоқуқ адвокати рәйһан әсәт тәрипидин тәййарланған чоң һәҗимлик доклатта көрситилишичә, хитайниң уйғурларни системилиқ җазалаш һәрикити бир пүтүн милләтни вәйран қилиш характерини алған болуп, санлиқ мәлуматлар пәқәтла қолға елинған бир қисим кишиләрниң омумий түрмә җазасиниңла «4.4 милйон йил» ға йетидиғанлиқини дәлиллигән[9]. демәк, хитайчә мақалидә тәшвиқ қилиниватқан иқтисадий қурулушлар йәрлик уйғурларниң раваҗлиниши үчүн әмәс, бәлки хитай көчмәнлири үчүн қурулған мустәмликә иқтисадий системисидур.
ассимилйатсийә маарипи вә мәдәнийәт йоқитиш һәрикити
мәзкур мақалидә алий мәктәп пүткүзгән оқуғучиларни ишқа орунлаштуруш вә маарипни қоллаш сийасәтлири тилға елинған[1]. әмәлийәттә, шәрқий түркистандики маарип системиси аллибурун уйғур йашлирини өз кимликидин вә аилисидин айрип ташлап, хитайлаштурушниң қоралиға айланған әң дәһшәтлик ассимилйатсийә базисидур[10]. тәтқиқатчи тимоти гросниң тәтқиқатиға асасланғанда, хитай һөкүмити узун йиллардин буйан «шинҗаң синиплири» вә йатақлиқ мәктәпләр арқилиқ он миңлиған уйғур вә башқа йәрлик йашларни аилилиридин айрип, хитай мәдәнийитини теңиш тәрбийәсигә дучар қилған[10]. шуниң билән биргә, тәтқиқатчи рийан тумниң доклатида көрситилишичә, кәң көләмлик тутқундин кейин ата-аниси лагер вә түрмиләргә ташланған йүз миңлиған уйғур балилири һөкүмәт тәрипидин мәҗбурий йиғивелинип, дөләт башқурушидики йепиқ йатақлиқ мәктәпләргә орунлаштурулған[11].
маариптин сирт, уйғурларниң җәмийәттики диний вә мәдәнийәт бошлуқлириму вәйран қилинди. невкастел университетиниң тәтқиқатчиси доктор җоанни симис финлей вә лондон асийа-африқа тәтқиқат мәктипиниң тәтқиқатчиси рачел һаррисларниң нәқ мәйдан вә сүний һәмраһ тәтқиқатлирида ашкарилинишичә, шәрқий түркистандики мәсчитләрниң вә қәдимий мазарларниң зор бир қисми чеқиветилгән йаки бузуветилгән һәмдә күндилик диний вә мәдәнийәт паалийәтлири системилиқ җинайәтләштүрүлгән[12]. мақалидики аталмиш маарип вә ишқа орунлаштуруш сийасәтлири дәл мушу миллий ассимилйатсийә җинайитиниң бир қисмидур.
хәлқара иқтисадий система вә тәптишни ақлаш җинайити
мәзкур мақалидә йәнә, ташқи содини вә чегра һалқиған сода һәмкарлиқини тәрәққий қилдурушни алаһидә тәкитлигән[1]. әмма, шәрқий түркистандики мәҗбурий әмгәк вә зулум хәлқаралиқ сода қанунлири билән мурәссә қилғили болмайдиған дәриҗигә йәткән болуп, хәлқара базарларда чәт әл ширкәтлириниң бу районда давамлиқ сода қилиши еғир әхлақий вә қануний мәсулийәтләрни туғдурмақта[5].
бәзи дөләт һалқиған ширкәтләр хитай базиридики пайдини көзләп, шәрқий түркистандики мәҗбурий әмгәк билән четишлиқи йоқлуқини испатлаш үчүн аталмиш «мустәқил тәптиш» қилдуруп, өзини ақлашқа урунған[5]. адриан зензниң америка дөләт мәҗлисидә бәргән испат сөзидә көрситилгәндәк, германийәниң даңлиқ аптомобил ширкити волкисваген вә химийә ширкити BASF қатарлиқлар дәл мушундақ «тәптишни ақлаш» (audit-washing) қилмиши билән шуғулланған болуп, әмәлийәттә шәрқий түркистандики мустәбит назарәт муһитида һечқандақ һәқиқий вә мустәқил тәкшүрүш елип бериш мумкин әмәс[13]. хитайниң мақалисидики «өзара мәнпәәт йәткүзүш» ниқаби астида хитай билән шәрқий түркистанда сода қилиш, әмәлийәттә инсанийәткә қарши җинайәт вә ирқий қирғинчилиққа һәмкарлашқанлиқтур.
хуласә
хуласиләп ейтқанда, бу хитайчә мақалә пәқәт шәрқий түркистандики кишилик һоқуқ киризисини хәлқарадин йошуруш үчүн лайиһәләнгән сийасий тәшвиқат васитисидур[1]. униңда көрситилгән барлиқ аталмиш намратлиқни йөләш, санаәтни гүлләндүрүш вә маарип сийасәтлириниң һәммиси бирдәк уйғурларни туприқидин айрип, ирқий қирғинчилиқ вә мәҗбурий әмгәккә селишниң қорали қилинғанлиқини көримиз[5, 9, 12]. иқтисадий гүллиниш ниқаби билән хәлқараниң көзини бойиғили болмайду. террор капитализми йешил тәрәққийат әмәс, у инсаний қәдир-қиммәткә үстигә чүшүрүлгән ғайәт зор дағдур[7]. хәлқара җәмийәт вә карханилар бу хил көзбойамчилиққа алданмай, хитайни у садир қиливатқан дөләт террори вә ирқий қирғинчилиқ җинайәтлири үчүн җавабкарлиққа тартиши керәк.
пайдилинилған мәнбәләр:
1 Unknown, «关于推动经济稳中向好的若干措施» (Several Measures to Promote the Steady and Positive Improvement of the Economy), Xinjiang Daily, June 5, 2026.
2 Human Rights Watch, «China: Crimes Against Humanity in Xinjiang», Human Rights Watch, April 19, 2021.
3 Amnesty International, «Report: China’s mass internment, torture, and persecution of Muslims», Amnesty International, February 7, 2020.
4 Wikipedia Contributors, «UN Human Rights Office report on Xinjiang», Wikipedia, October 8, 2025.
5 Adrian Zenz, «State-Imposed Forced Labor in the Xinjiang Uyghur Autonomous Region: Current State, Latest Evidence, Impossibility of Credible Social Audits, and Ongoing Western Complicity and Audit-Washing», Congressional-Executive Commission on China (CECC), April 30, 2024.
6 Laura T. Murphy and Nyrola Elimä, «In Broad Daylight: Uyghur Forced Labour and Global Solar Supply Chains», Helena Kennedy Centre for International Justice at Sheffield Hallam University, May 2021.
7 Darren Byler, «Terror Capitalism: Uyghur Dispossession and Masculinity in a Chinese City», PoLAR: Political and Legal Anthropology Review, January 27, 2023.
8 Adrian Zenz, «The Chinese Communist Party (CCP)’s Policies in Xinjiang: Overall Strategy, Central Government Involvement, and Evidence for a Systematic Attack on a Civilian Population as well as Genocide», United States House Select Committee on the CCP, March 22, 2023.
9 Rayhan Asat and Min Kim, «UYGHUR RACE AS THE ENEMY: China’s Legalized Authoritarian Oppression & Mass Imprisonment», Yale MacMillan Center, 2024.
10 Timothy Grose, «Negotiating Inseparability in China: The Xinjiang Class and the Dynamics of Uyghur Identity», The Journal of Asian Studies / Cambridge Core, October 5, 2020.
11 Rian Thum, «Eight Years On, China’s Repression of the Uyghurs Remains Dire», United States Holocaust Memorial Museum, February 2025.
12 David Tobin, Laura Murphy, Rian Thum, Rachel Harris, and Jo Smith Finley, «State Violence in Xinjiang: A Comprehensive Assessment», Helena Kennedy Centre for International Justice at Sheffield Hallam University, June 2021.
13 Adrian Zenz, «State-Imposed Forced Labor in the Xinjiang Uyghur Autonomous Region: Current State, Latest Evidence, Impossibility of Credible Social Audits, and Ongoing Western Complicity and Audit-Washing», Congressional-Executive Commission on China (CECC), April 30, 2024.
