гәрчә хитай һөкүмити бу һөҗҗәтни өзиниң кишилик һоқуқ саһәсидики ғайәт зор тәрәққийатиниң дәлили сүпитидә дунйаға тәшвиқ қиливатқан болсиму, хәлқаралиқ мустәқил тәтқиқатчилар вә кишилик һоқуқ тәшкилатлири үчүн бу пәқәтла бир сийасий ниқаптинла ибарәттур[2, 3]. бейҗиң даирилири «тәрәққийат арқилиқ кишилик һоқуқни илгири сүрүш» дегән сахта шоар астида өз җинайәтлирини йошурушқа урунуп кәлгән болуп, болупму шәрқий түркистанда йүз бериватқан реаллиқ бу йалғанчилиқни күчлүк рәвиштә ечип ташлайду[4, 5].
бирләшкән дөләтләр тәшкилати (б д т) кишилик һоқуқ алий комиссарлиқи 2022-йили авғустта елан қилған шәрқий түркистанға аит мәхсус баһалаш доклатида, хитайниң райондики вәһший қилмишлириниң «инсанийәткә қарши җинайәт» тәшкил қилиш еһтималлиқиниң интайин йуқири икәнлики көрситилгән[4, 5]. бу доклат, хитай һөкүмитиниң аталмиш «террорлуққа вә әсәбийликкә қарши туруш» һәрикити нами астида уйғур вә башқа түркий милләтләргә системилиқ зулум қиливатқанлиқини хәлқара сәвийәдә муәййәнләштүрди[4].
лекин, йеңидин елан қилинған 2026–2030-йиллиқ һәрикәт пиланида хитай дөлити бу хәлқаралиқ тәнқидләрни қилчиму тилға алмиған, әксичә, шәрқий түркистанда қирғинчилиқ әвҗигә чиқиватқан бир пәйттә, өзини «дунйави кишилик һоқуқ идарә қилиш ишлириниң илгири сүргүчиси» қилип көрситишкә урунған[1]. хәлқара кечүрүм тәшкилатиниң 2025-йиллиқ байанатида көрситилгәндәк, б д т доклати чиқип үч йил өткән болсиму, хитайниң бастуруш сийаситидә һечқандақ иҗабий өзгириш болмиди, хәлқара җәмийәтму хитайни җавабкарлиққа тартиштин аҗиз кәлди[2].
хитай елан қилған ‹дөләтлик кишилик һоқуқ һәрикәт пилани›, бейҗиң даирилириниң кишилик һоқуқни омумийүзлүк қиммәт қараш сүпитидә әмәс, бәлки дөләтниң сийасий мәнпәәти вә нөвәттики вәзийитигә бойсунидиған бир қорал сүпитидә көридиғанлиқини испатлайду. хәлқаралиқ омумий кишилик һоқуқ принсиплири, пуқралар вә сийасий һоқуқларниң парчиланмаслиқини асас қилип, шәхсни дөләтниң бесимидин қоғдашни йадро қилиду. хитай болса ‹йашаш вә тәрәққийат һоқуқи› ни әң асаслиқ кишилик һоқуқ дәп җакарлаш арқилиқ, шәхсий әркинликләрни иқтисадий нишанларға қурбан қилидиған мустәбит әндизини мәҗбурий теңиватиду. хитай һөкүмити хәлқара җәмийәтниң шәрқий түркистан (шинҗаң) дики һоқуқ дәпсәндичиликлиригә қаратқан һәқлиқ тәнқидлирини ‹кишилик һоқуқни сийасийлаштуруш› вә ‹қош өлчәм› дегән ниқаплар билән рәт қилмақта. шундақла, райондики йиғивелиш лагерлири вә мәҗбурий әмгәк сийасәтлирини ‹террорлуққа қарши туруш› вә ‹намратлиқни түгитиш› дегәндәк аталғулар билән пәрдазлап, хәлқаралиқ кишилик һоқуқ өлчәмлирини пүтүнләй өзиниң сийасий идеологийәсигә маслаштурушқа урунмақта.
бу мақалидә, хитайниң мәзкур йеңи «дөләтлик кишилик һоқуқ һәрикәт пилани» ниң ички қисимлиридики маддилар билән шәрқий түркистандики реал кишилик һоқуқ вәзийити бир-бирләп селиштурулиду. шу арқилиқ хитайниң хәлқара қанунларни вә инсаний әхлақни түптин дәпсәндә қилип, пүтүн бир милләткә йүргүзүватқан ассимилйатсийә, җаза лагерлири, мәҗбурий әмгәк вә нопус қирғинчилиқиниң маһийити муһакимә қилиниду.
биринчи қисим: иқтисадий һоқуқлар вә «намратлиқни түгитиш» ниқабидики мәҗбурий әмгәк җинайити
һәрикәт пиланиниң иқтисадий һоқуқларни қоғдаш қисмида «мувапиқ турмуш сәвийәси һоқуқи» алаһидә тилға елинип, намратлиқни түгитиш вә йеза-кәнтләрни гүлләндүрүшни давамлиқ илгири сүридиғанлиқи тәкитләнгән[1]. хитай һөкүмити бу арқилиқ хәлқниң йашаш шараитини йахшилиғанлиқини дәва қилиду. әмәлийәттә болса, шәрқий түркистанда хитай һөкүмити йолға қойуватқан аталмиш «намратлиқни түгитиш» вә «әмгәк күчини йөткәш» пирограммилири интайин қәбиһ бир мәқсәткә мулазимәт қилмақта. бу, уйғур вә башқа түркий милләтләрни өз йуртидин вә аилисидин айрип, хитай өлкилиригә йаки йепиқ завутларға мәҗбурий йөткәшни мәқсәт қилған дөләт пиланидур[3, 6].
һәрикәт пиланида пуқраларниң «ишләш һоқуқи» ни қоғдаш, қәрәллик ишқа орунлаштуруш, вә кәспий маһарәт тәрбийәси түзүмини такамуллаштуруш һәққидә вәдиләр берилгән[1]. һалбуки, кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң (HRW) изчил елан қилған йиллиқ доклатлирида испатлинишичә, шәрқий түркистанда милйонлиған кишиләр бу аталмиш «кәспий маһарәт тәрбийәләш мәркәзлири» дә җазалинип, арқидинла мәҗбурий әмгәккә селинмақта[3, 6, 7]. бу җайлар әмәлийәттә адәттики мәктәп әмәс, бәлки йуқири дәриҗилик бихәтәрлик системиси билән қоршалған йиғивелиш лагерлиридур[4, 5].
пиланда хитай дөлити «әмгәкчиләрниң һоқуқ-мәнпәәтини қоғдаш», иш һәққини вақтида бериш вә хизмәттә җинсий һәм башқа кәмситиш түрлирини түгитишни тәкитләйду[1]. лекин шәрқий түркистандики уйғур әмгәкчилири үчүн бу хил қануний қоғдаш мутләқ мәвҗут әмәс. улар пахта етизлири, тоқумичилиқ завутлири, вә көп киристаллиқ киремний (polysilicon) йәни қуйаш енергийәси тахтиси ишләпчиқириш орунлирида интайин төвән һәқ бәдилигә, қораллиқ сақчиларниң биваситә назарити астида ишләшкә мәҗбур қилинмақта[3, 6].
кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң доклатлири шуни ашкарилидики, дунйави аптомобил маркилириму өзиниң алйумин тәминләш зәнҗиридә уйғур мәҗбурий әмгикигә четилип қелиш хәвпигә йүзләнмәктә[6]. мәҗбурий әмгәк електирон мәһсулатлири, кийим-кечәк, деңиз мәһсулатлири вә һалқилиқ минерал маддилар саһәсигә чоңқур сиңип киргән болуп, хитайниң хәлқаралиқ сода базиридики асасий күчигә айланған[3, 6]. америка һөкүмитиниң «уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни» (UFLPA) ни иҗра қилиши арқилиқла, 2024-йили нәччә йүз милйон долларлиқ мәһсулатларниң чеградин кириши тосуп қилинған[6].
хитайниң һәрикәт пиланида мүлүк һоқуқи тоғрисида тохтилип, деһқанларниң йәр-мүлүклириниң қанунсиз тартивелинмаслиқини, тартивелинған тәқдирдә толуқ төләм берилидиғанлиқини байан қилиду[1]. әмма, шәрқий түркистанда «тәң тәрәққий қилиш» йаки «йеза-кәнтләрни гүлләндүрүш» дегән сийасәтләр уйғурларниң қәдимки мәһәллилирини чеқиш вә уларниң земинлирини мусадирә қилип, хитай көчмәнлиригә бөлүп бериш васитиси болуп қалди. йүзмиңлиған уйғурлар лагерға соланғандин кейин, уларниң мүлүклири дөләт тәрипидин асассиз тоңлитилди йаки тартивелинди.
шуңлашқа, хитай дөлитиниң иқтисадий һоқуқ капалити дәвалири шәрқий түркистандики системилиқ екологийәлик вә иқтисадий талан-тараҗлар алдида пүтүнләй иплас бир көз бойамчилиққа айлиниду. намратлиқни түгитиш әмәлийәттә бир милләтниң иқтисадий мустәқиллиқини түгитиштур. хитайниң иқтисадий тәрәққийат әндизиси уйғурлар үчүн заманиви қуллуқ түзүминиң йеңичә шәклини йаритип бәрди.
иккинчи қисим: сағламлиқ, айаллар һоқуқи вә системилиқ нопус қирғинчилиқи
кишилик һоқуқ һәрикәт пиланиниң «сағламлиқ һоқуқи» вә «айаллар һоқуқи» ға аит қисимлирида, кишиләрниң оттуричә өмүр көрүш нисбитини 80 йашқа чиқириш, ана-балиларниң сағламлиқини қоғдаш вә өлүм нисбитини зор дәриҗидә төвәнлитиш қатарлиқ гүзәл нишанлар бекитилгән[1]. хитай йәнә айалларни җисманий вә роһий зораванлиқтин қоғдаш һәққидә көплигән сийасәтләрни җакарлиған[1]. әмма, бу аталмиш капаләтләр шәрқий түркистанда милләтниң кәлгүсини вәйран қилидиған ирқий қирғинчилиқниң қорали болуп ишлитилмәктә[4, 5].
б д т кишилик һоқуқ алий комитетиниң доклатида ениқ оттуриға қойулғандәк, шәрқий түркистанда йеқинқи йиллардин буйан туғулуш нисбити ғайәт зор дәриҗидә төвәнлигән[4]. 2015-йилидин 2018-йилиғичә болған арилиқта, уйғурлар зич олтурақлашқан хотән вә қәшқәр қатарлиқ районларда туғулуш нисбити %60 тин көпрәк төвәнлигән[4]. техиму вәһимилик болғини, пүтүн шәрқий түркистан миқйасида туғулуш нисбити 2019-йилила йәнә %24 төвәнлигән болуп, бу дөләт миқйасидики %4.2 лик төвәнләш нисбити билән селиштурғанда пәвқуладдә чоң пәрқтур[4].
бу нопус киризиси тәбиий келип чиққан әмәс, бәлки дөләтниң мәҗбурий туғут чәкләш сийасәтлириниң биваситә нәтиҗисидур[4]. хитай һөкүмити уйғур айаллириға мәҗбурий туғут чәкләш һалқиси орнитиш вә мәҗбурий бала чүшүрүш оператсийәлирини рәһимсизләрчә иҗра қилмақта[4, 5]. буниңдин сирт, лагерлардики уйғур айаллири системилиқ җинсий таҗавузчилиқларға дучар қилинған болуп, б д т мутәхәссислири зийанкәшликкә учриғучиларниң гуваһлиқ сөзлирини «толуқ ишәнчлик» дәп муәййәнләштүрди[4, 5].
хитай дөлитиниң һәрикәт пиланида айалларни хизмәт орнида, аилидә вә җәмийәттә қоғдайдиғанлиқи тәкитләнгән билән[1], шәрқий түркистанлиқ айаллар үчүн дөләт өзи бир зораванға айланған. ана вә балиниң сағламлиқини қоғдаймиз дегән һөкүмәт, йүзмиңлиған балиларни ата-анисидин мәҗбурий айрип, дөләт башқурушидики йетимханилар вә йатақлиқ мәктәпләргә солап, уларни өз аилисиниң меһридин вә миллий кимликидин тамамән мәһрум қилди[3, 4]. бу инсан қелипидин чиққан қилмишлар аталмиш һәрикәт пиланиниң бир сахта ниқаб икәнликини тамамән ашкарилайду.
бу түзүмләшкән қилмишлар б д т ниң ирқий қирғинчилиқниң алдини елиш әһдинамисидики «бир милләтниң ичидики туғулушни чәкләш мәқситидә қәстән тәдбир қоллиниш» вә «балиларни мәҗбурий йөткәш» маддилириға толуқ чүшиду[4]. хитайниң аталмиш айаллар вә сағламлиқ һоқуқи байанлири шәрқий түркистан хәлқигә қаритилған қирғинчилиқни көздин кәчүргәндә, пәқәтла қәғәз йүзидики сөзләрдин башқа нәрсә әмәсликини көрситиду.
үчинчи қисим: маарип, мәдәнийәт вә миллий ассимилйатсийә зәрбиси
пиланниң маарип вә мәдәнийәткә аит бөләклиридә, хитай өзини «милләтләр баравәрлики» ни қоғдиғучи сүпитидә көрситип, аз санлиқ милләтләрниң өз тили вә мәдәнийитини сақлап қелиш, раваҗландуруш һоқуқини һөрмәтләйдиғанлиқини илгири сүриду[1]. пиланда йәнә дөләтлик маарип системисида адиллиқни илгири сүридиғанлиқи тилға елиниду[1]. лекин шәрқий түркистандики маарип вә мәдәнийәт сийасити бир милләткә билим бериш үчүн әмәс, бәлки уларни хитайлаштуруш вә миллий ассимилйатсийә қилиш үчүн хизмәт қилмақта[3, 6].
хитай дөлити «җуңхуа миллити ортақ гәвдиси еңини мустәһкәмләш» намлиқ сийасий линийәни асас қилип, барлиқ мәктәпләрдә уйғур тилида оқутушни рәсмий чәклиди. балилар кичикидин башлапла өз ана тилида сөзләштин мәһрум қилинип, системилиқ меңә йуйуш тәрбийәсигә теңилиду. миллий тил-йезиқ һоқуқи пүтүнләй дәпсәндә қилинип, һөкүмәт органлири, иҗтимаий сорунлар, һәтта базарлардики вивискилардин тартип уйғур йезиқи сүпүрүп ташланди.
диний етиқад саһәсидиму һәрикәт пилани «диний етиқад әркинликигә капаләтлик қилиш» ни вәдә қилиду[1]. әмма, хитай шәрқий түркистанда «ислам динини хитайлаштуруш» шоари астида мисли көрүлмигән дәриҗидә бастуруш елип бармақта[6]. кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң (HRW) хатирисигә асасланғанда, райондики диний паалийәтләр ашкара һалда террорлуққа вә әсәбийликкә бағлинип җинайәт һесаблиниду[3, 6]. 2017-йилидин башлап нәччә он миңлиған мәсчитләр вә тарихий мазарлар чеқип ташланди йаки әсли қийапити өзгәртилди.
уйғур зийалийлири, диний өлималар вә мәдәнийәт сәркилири бу ассимилйатсийә сийаситиниң әң асаслиқ нишани болди[3, 6]. дунйави шөһрәткә игә уйғур фолклоршунаси, мутәпәккур доктор раһилә давут дөләт хәвпсизликигә мунасивәтлик сахтипәз җинайәтләр билән муддәтсиз қамақ җазасиға һөкүм қилинди[6]. даңлиқ уйғур алими, иқтисадшунас илһам тохти болса «бөлгүнчилик» билән әйиблинип муддәтсиз қамақ җазасиға ташланғили он йилдин ашти[6]. хитай һөкүмити шәрқий түркистанниң мәдәнийәт вә маарип системисини тамамән паләч һаләткә чүшүрүп, уйғур кимликигә вәкиллик қилидиған барлиқ сәрхилларни түрмигә ташлиди[6].
хитайниң һәрикәт пиланида мәдәнийәт йадикарлиқлирини қоғдаш вә мәдәнийәт ишлирини ронақ тапқузуш тоғрисидики байанлири шәрқий түркистандики реаллиқниң тәтүридур[1]. уйғурларниң қәдимки мәдәнийәт излири пүтүнләй вәйран қилинип, дөләт башқурушидики сахта бир сайаһәт нуқтиси қилип көрситилмәктә[3]. хитайниң бу йәрдә көрситиватқини қоғдалған бир мәдәнийәт әмәс, бәлки қәпәскә қапланған вә сийасий тәшвиқат қоралиға айландурурулған бир өлүк гәвдидин ибарәттур.
төтинчи қисим: пуқраларниң сийасий һоқуқи, адил сотлиниш вә дөләт терроризми
пуқраларниң сийасий һоқуқлирини байан қилған қисмида, һәрикәт пилани демократик қатнишиш, һөкүмәтни назарәт қилиш вә сөз әркинлики һәққидә сахта вәдиләрни бериду[1]. шуниң билән биргә, «адил сотлиниш һоқуқи» ни тилға елип, қийин-қистақни мәни қилиш, адвокатларниң һоқуқини қоғдаш вә җинайәтсизлик пәрәзини әмәлийләштүрүшни илгири сүриду[1]. лекин шәрқий түркистанла әмәс, пүтүн хитай миқйасида сийасий өктичиләргә қаратқан муамилә вә қанун системиси пүтүнләй дөләт терроризми характерини алған.
тәйвән демократийә вәхпи (TFD) елан қилған сийасий вә әдлийә системисиға аит көзитиш доклатида көрситилишичә, хитайниң әдлийә системиси әслидинла компартийәниң идеологийәлик контроллуқида болуп, мустәқил соттин сөз ечиш мумкин әмәс[8]. сот мәһкимилири партийә гуруппилириниң көрсәтмиси бойичә ишләйду[8]. дөләт хәвпсизликигә бағланған «сәзгүр» делоларда аилә тавабиатлири вә мустәқил адвокатларниң сотқа кириши пүтүнләй чәклиниду, тутқунлар қийин-қистақлар вә тәһдитләр арқилиқ өз гунаһини иқрар қилишқа мәҗбурлиниду[8].
бу хил әдлийә дәпсәндичилики шәрқий түркистанда техиму вәһимилик дәриҗигә йәткән. әлҗәзирә телевизийәси вә кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң мәлуматиға көрә, хитай һөкүмитиниң террорлуққа қарши зәрбә бериш һәрикити давамида 2016-йилидин буйан 250 миңдин артуқ бигунаһ уйғур сотниң адил тәртиплиридин өткүзүлмәйла еғир қамақ җазалириға һөкүм қилинди[6, 7]. йерим милйондин артуқ адәм узун муддәтлик, асассиз җазалар билән түрмиләргә ташланди, бир милйондин артуқ адәм лагерларда тутуп турулди[6, 7]. бу сотлар тамамән мәхпий, һечқандақ адвокатсиз елип берилған болуп, һәрикәт пиланидики «адил сот» вәдилириниң нәқәдәр күлкилик икәнликини испатлап бериду.
шәхсий учур бихәтәрлики мәсилисидиму хитай дөлити кишилик һоқуқ пиланида тор бихәтәрликини вә шәхсләрниң мәхпийәтликини қоғдайдиғанлиқини дәва қилиду[1]. лекин, шәрқий түркистан пүтүнләй йуқири техникилиқ рәқәмлик түрмигә айланған болуп, сүний әқиллик йүз тонуш техникиси, камералар тори, вә йанфонларға орнитилған җасуслуқ әплири арқилиқ уйғурлар кечә-күндүз көзитилмәктә[3]. хитай техника ширкәтлири дөләт билән бирлишип бу системини бәрпа қилған болуп, хитайниң аталмиш «учур қоғдаш» қанунлири пәқәт дөләтниң пуқралар үстидин қилидиған назаритини күчәйтиш үчүнла ишлитилиду. шәрқий түркистанда пуқраларниң һечқандақ шәхсийити йаки әркинлики қалдурулмиди.
бәшинчи қисим: хәлқара кишилик һоқуқ системиси билән «һәмкарлишиш» ойуни вә дөләт һалқиған бастуруш
һәрикәт пиланиниң ахирқи қисмида, бейҗиң һөкүмити «йәршари кишилик һоқуқ идарә қилиш ишлириға актип қатнишиш», б д т вә хәлқара кишилик һоқуқ механизмлири билән һәмкарлишиш, һәмдә дунйави кишилик һоқуқ ишлириға «хитай әқил-парасити» қошуш һәққидә тохтилиду[1]. бу тамамән дипломатик көз бойамчилиқтин башқа нәрсә әмәс болуп, хитайниң хәлқаралиқ мәҗбурийәтләр алдидики инкаси униң сәмимийәтсизликини көрситиду.
2022-йили б д т алий комитети шәрқий түркистан тоғрисидики мәхсус доклатини елан қилғанда, хитай буни қобул қилиш йаки тәвсийәләрни иҗра қилиш тәрәптә туруш уйақта турсун, бәлки бу доклатни «қанунсиз, тоқулма вә инавәтсиз» дәп рәт қилди һәмдә б д т билән болған һәмкарлиқниң тақалғанлиқини җакарлап тәһдит салди[6, 9]. хитайниң хәлқара системиға қатнишиш мәқсити кишилик һоқуқни йахшилаш әмәс, бәлки б д т сәһнисидә өзиниң җинайәтлирини йошуруш, дипломатик вето һоқуқини кеңәйтиш вә хәлқара тәкшүрүшләрни тосуштур[9].
хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң лондондики б д т ишханиси мудири сара брукс б д т доклатиниң үч йиллиқ мунасивити билән қилған сөзидә: «хәлқара җәмийәтниң шинҗаңдики җинайәтләр алдида сүкүт қилиши шәрмәндиликтур. кишиләрниң һайати вәйран қилинди, аилиләр парчиланди» дәп көрсәтти[2]. лагерға қапсилип қалғанларниң аилә-тавабиатлиридин патимә вә мәдинә назими қатарлиқлар өзлириниң 2018-йилидин буйан туғқанлиридин қилчиму учур алалмиғанлиқини, бу хил алақә үзүшниң дөләтниң мәхсус қийнаш усули икәнликини байан қилди[2]. шәрқий түркистанда йүз бериватқан ишлар пәқәтла бир дөләтниң ички мәсилиси әмәс, бәлки йәршариви инсанийәт киризисидур[2].
техиму қорқунчлуқ болғини, хитайниң дөләт һалқиған бастуруш күчидур. дунйави кишилик һоқуқни қоғдаймиз дегән хитай, шәрқий түркистандин қечип чиққан уйғур муһаҗирлирини дунйаниң һәр қайси җайлирида тәқиб қилип, дөләт ичидики аилиси арқилиқ тәһдит селип җим турушқа йаки қайтип келишкә қистимақта[3]. хитайниң иқтисадий вә сийасий тәсири астида бир қисим дөләтләр, хусусән бир қисим мусулман дөләтлири шәрқий түркистандики бастурушқа көз йумупла қалмай, өз территорийәсидики уйғурларни хитайға өткүзүп бериш дәриҗисигә йәтти[3, 5, 9]. бу, хитайниң кишилик һоқуқ саһәсидики хәлқаралиқ «һәмкарлиқи» ниң қанчилик рәзил бир тәшвиқат ойуни икәнликини ениқ йорутуп бериду.
хуласә
хуласиләп ейтқанда, хитайниң «дөләтлик кишилик һоқуқ һәрикәт пилани (2026–2030)» интайин пухта орунлаштурулған, хәлқара җәмийәт вә демократик қиммәт қарашлар йахши көридиған сөзләр билән безәлгән йалған сийасий һөҗҗәттур[1, 2]. бу һөҗҗәт, компартийәниң өзини пәрдазлап, хәлқарадики «кишилик һоқуқ дәпсәндичиси» дегән сәт образини өзгәртиш үчүн йасап чиққан сахта ниқавидур.
шәрқий түркистандики инсан қелипидин чиққан реаллиқ йиғивелиш лагерлири, мәҗбурий әмгәк күчи тәминләш зәнҗирлири, туғут чәкләш арқилиқ елип бериливатқан нопус қирғинчилиқи, вә тил-мәдәнийәтниң системилиқ вәйран қилиниши һөкүмәтниң бу сахта шоарлириниң қилчиму қиммити йоқлуқини ашкарилап бериду[3, 4, 6, 7]. хитай нәччә қетим «кишилик һоқуқ пилани» елан қилсиму, шәрқий түркистандики қирғинчилиқ тохтимиғучә униң дунйа алдидики җинайәтчи дөләт образи қәтий өзгәрмәйду.
дунйави җамаәтчилик, бирләшкән дөләтләр тәшкилати вә кишилик һоқуқ аппаратлири хитайниң бу хил йалған тәшвиқатлириға һәргиз алдинип қалмаслиқи керәк[2]. б д т кишилик һоқуқ алий комитети елан қилған доклатниң тәвсийәлирини әмәлийләштүрүп, хитайни өз җинайәтлири үчүн дәрһал җавабкарлиққа тартиш һазирқи әң җиддий вәзипидур[4, 5]. шәрқий түркистандики йиғивелиш лагерлири тақалмиғучә вә милйонлиған бигунаһ хәлқ қойуп берилмигүчә, хитайниң һәр қандақ кишилик һоқуқ вәдисиниң қануний вә әхлақий қиммити йоқтур. дунйа чоқум сөздики сахта вәдиләргә әмәс, қанлиқ реаллиққа йүзлинип, зулумға қарши әмәлий тәдбир қоллиниши лазим.
пайдиланған мәнбәләр:
- Xinhua News / The State Council Information Office of the People’s Republic of China, «National Human Rights Action Plan of China (2026-2030)», Xinhua Net, June 11, 2026 1-3.
- Amnesty International, «China: Still no accountability for crimes against humanity in Xinjiang, three years after major UN report», Amnesty International, August 28, 2025 4, 5.
- Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights (OHCHR), «OHCHR Assessment of human rights concerns in the Xinjiang Uyghur Autonomous Region, People’s Republic of China», United Nations / Wikipedia, August 31, 2022 6, 7.
- Human Rights Watch, «World Report 2026: China», Human Rights Watch, 2026 8, 9.
- Human Rights Watch, «World Report 2025: China», Human Rights Watch, 2025 10, 11.
- Al Jazeera, «China rejects growing Western and human rights criticism regarding Uyghur Muslims», Al Jazeera, February 24, 2021 12, 13.
- UN News, «China responsible for ›serious human rights violations‹ in Xinjiang province: UN human rights report», UN News, August 31, 2022 14, 15.
- Taiwan Foundation for Democracy (TFD), «Observation on Judicial Human Rights: The Ideologization of the Political and Legal System», Taiwan Foundation for Democracy, 2021 16, 17.
- Al Jazeera, «China upset over UN report on ›violations‹ against Uyghur Muslims in Xinjiang», Al Jazeera, September 9, 2022 18, 19.
