түркистан вақти, 2026-йили 16-ийун: канада һөкүмити 2019-йили канада ширкәтлириниң чәтәлләрдики паалийәтлирини назарәт қилиш үчүн қурулған федератсийә кишилик һоқуқ назарәтчилик оргини — «канада мәсулийәтчан карханилар мупәттишлики» (CORE) ни рәсмий әмәлдин қалдурғанлиқини елан қилди. баш министир марк карнийниң һөкүмәт чиқимлирини қисқартиш вә үнүмни ашуруш тәдбирлириниң бир қисми сүпитидә чиқирилған бу қарар, америка қошма иштатлириниң канадаға «мәҗбурий әмгәккә қарши қанунларни иҗра қилиш» мәсилисидә күчлүк бесим чүшүрүватқан бир пәйтигә тоғра кәлди. бу орган өзиниң алтә йиллиқ паалийәт муддити ичидә, чәклик роли түпәйлидин қаттиқ тәнқидкә учриған болуп, җәмий бәш қетим рәсмий тәкшүрүш елип барған. бу тәкшүрүшләрниң һәммиси ширкәтләрниң шәрқий түркистандики уйғурларниң дөләт көлимидә мәҗбурий әмгәккә селиш қилмишлири билән болған алақисигә қаритилған иди.
«муһапизәтчи» (The Guardian) гезитиниң хәвиригә қариғанда, канада әмәлдарлири бу органниң тәминләш зәнҗири қанунлирини иҗра қилишта йетәрлик үнүм бәрмигәнликини муәййәнләштүргәндин кейин, органни тақаш қарари бир нәччә ай илгирила ахирлашқан. канадада «тәминләш зәнҗиридики мәҗбурий әмгәк вә балилар әмгикигә қарши туруш қануни» ға охшаш қануний қурулмилар болсиму, һөкүмәт әмәлий иҗра қилиш механизминиң аҗиз болғанлиқини етирап қилди. «гавардийан» гезити йәнә, кишилик һоқуқ тәшкилатлири көп йиллардин буйан хитайниң шималий қисмида заманиви қуллуқ түзүминиң мәвҗутлуқиға аит нурғунлиған пакитларни елан қилған болсиму, бейҗиң тәрәпниң уйғурларға қаритилған барлиқ дәпсәндичилик әйибләшлирини давамлиқ рәт қилип келиватқанлиқини, буниң канаданиң сода мунасивәтлири үчүн интайин сәзгүр бир дипломатик муһит йаратқанлиқини алаһидә тәкитлиди.
канада хәлқара радиоси (RCI) елан қилған қошумчә тәпсилатларға қариғанда, канада чегра мулазимити идариси (CBSA) 2020-йилидин буйан мәҗбурий әмгәк әндишәси түпәйлидин пәқәт 50 қетимлиқ малнила тутуп қалған болуп, буларниң ичидә пәқәт икки мал түркүмидә — йәни 2024-йилидики бир тоқумичилиқ мели вә 2025-йилидики бир тоңлитилған деңиз мәһсулати мелида рәсмий мәҗбурий әмгәк байқалған. бундақ аҗиз иҗра қилиш рекорти вашингтонниң қаттиқ тәнқидигә учриди, әслидә америкиниң «уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни» (UFLPA) интайин қаттиқ иҗра қилинивататти. UFLPA қануни шинҗаң районида қисмән болсиму ишләпчиқирилған барлиқ малларни «мәҗбурий әмгәк билән йасалған» дәп пәрәз қилиш түзүмини йолға қойған болуп, америка әмәлдарлири канаданиң бу өлчәмгә йетәлмигәнликини оттуриға қойди. бу сәвәбтин америка сода вәкили җамисөн гирир канада қатарлиқ дөләтләрдин келидиған малларға %10 лик мәҗбурий әмгәк таможна беҗи қойушни тәвсийә қилди.
CORE оргининиң әмәлдин қалдурулуши зор аммиви талаш-тартишларни қозғиди, чүнки бу назарәтчи органниң пүткүл паалийәт тарихи уйғур кишилик һоқуқ киризиси билән зич бағланған иди. өз вәзипә муддити ичидә, бу орган канадада паалийәт қилидиған дунйадики даңлиқ маркилардин Nike, Ralph Lauren вә Levi Strauss, шундақла канчилиқ ширкәтлиридин GobiMin вә Dynasty Gold Corporation қатарлиқларниң уйғур мәҗбурий әмгикигә тайанғанлиқи гумани билән йуқири дәриҗилик тәкшүрүшләрни башлиған иди. назарәтчи орган бу әйибләшләрниң җуңгониң шималий қисмидики шинҗаң районида мәҗбурий әмгәккә селиш қилмишлириға мәркәзләшкәнликини ениқ көрсәткән иди. буниңдин башқа, кийим-кечәк гигант ширкити Hugo Boss үстидинму шуниңға охшаш тәминләш зәнҗири әйибләшлири сәвәбидин айрим бир мурәссә җәрйани башланған иди. кишилик һоқуқ паалийәтчилири, оттава һөкүмитиниң бундақ ширкәтләрниң кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини нишанлиған бирдинбир органни тақаш арқилиқ, өзиниң йәр шари характерлик кишилик һоқуқ мәсилисидики әхлақий мәйданини аҗизлатқанлиқини оттуриға қоймақта.
бу қарар канада ичидики сийасәтчиләрниңму қаттиқ тәнқидигә учриди, улар назарәтчи органни тақашниң орниға, униң һоқуқини техиму күчәйтиш керәкликини оттуриға қойди. йешиллар партийәсиниң рәһбири елизабет мәй бу қәдәмни тәнқид қилип, CORE оргиниға күчлүк ширкәтләрни җавабкарлиққа тартиш вә пакитларни мәҗбурий тәләп қилиш үчүн зөрүр болған һәқиқий мустәқиллиқ йаки қануний һоқуқниң һечқачан берилмигәнликини билдүрди. консерватиплар партийәсиниң ташқи ишлар тәнқидчиси майкил чоңму һөкүмәтниң мәҗбурий әмгәккә қарши һәрикәт қилишта бәк узун вақит кечиккәнликини тәнқид қилип, бу бошлуқларни толдуруш үчүн бәш йерим йил вақит кетишиниң йаки доналд трамп һөкүмитиниң бесимини сақлашниң һаҗити йоқлуқини ейтти. бу сийасий ихтилап, канада һөкүмитиниң шәрқий түркистан хәлқи алдидики хәлқаралиқ инсанпәрвәрлик мәҗбурийәтлиридин көрә, малийә теҗәш вә ширкәт иқтисадий мәнпәәтлирини алдинқи орунға қойуватқан-қоймайватқанлиқи тоғрисидики чоң бир муназирини ашкарилап бәрди.
тәнқидләргә тақабил туруш вә америка һөкүмитини рази қилиш үчүн, либераллар һөкүмити җүмә күни мәҗбурий әмгәк билән ишләпчиқирилған малларниң импорт қилинишини чәкләшни чиңитишни мәқсәт қилған йеңи бир қанун лайиһәсини (Bill C-35) парламентқа сунди. либераллар парламент әзаси роб олифант бу қанун лайиһәсини тонуштуруп, әлчиханилар вә башқа органларниң ахбаратлириға асасән, дунйаниң мәлум районлиридики мәҗбурий әмгәк билән алақидар мәһсулатларниң аммиви тизимликини қуруп чиқидиғанлиқини, шундақла импорт қилғучиларға өз маллириниң қуллуқ әмгәк билән ишләпчиқирилмиғанлиқини испатлаш мәҗбурийитини йүкләйдиғанлиқини ейтти. һөкүмәт бу «канадада йасалған чарә» ниң вашингтонни рази қилидиғанлиқини вә канадани мексика һәмдә йавропа иттипақи тәрипидин тәййарлиниватқан хәлқаралиқ қелипларға маслаштуридиғанлиқини үмид қилсиму, хәлқаралиқ көзәткүчиләр бу содиға йүзләнгән тәдбирләрниң мәхсус бир кишилик һоқуқ тәптишликиниң орнини басалайдиғанлиқиға йәнила гуман билән қаримақта. бу әһвал канаданиң шәрқий түркистандики мәҗбурий әмгәккә қарита елип баридиған назаритиниң кәлгүсини ғувалиқ ичидә қалдурмақта.
