йавропа миқйасида паалийәт елип бериватқан мусулман гуруппилар, барлиқ имам вә хатипларни шәрқий түркистан мәсилисигә диққәт тартишқа чақирди. «Stand4Uyghurs» (уйғурларни қоллаң) сәпәрвәрлик паалийити әтрапиға җәмләшкән пуқрави җәмийәт тәшкилатлири, 3-ийул җүмә күни өткүзүлидиған хәлқаралиқ хутбә сәпәрвәрлик паалийитигә нурғун адәмниң қатнишишини күтмәктә.
19.06.2026, баран жорнили (Baran Dergisi)
хитай һөкүмитиниң уйғурларни ислам дунйасиниң қалған қисмидин айриветишкә қаритилған аңлиқ урунушлири, уйғурлар дуч келиватқан еғир зулумларниң узун вақитлардин буйан кишиләрниң әслимисидин өчүп кетишигә сәвәб болди. бу мәнзирини өзгәртиш үчүн һәрикәткә өткән паалийәтчи гуруппилар, җүмә намизида барлиқ хатипларни шәрқий түркистанниң қаршилиқ көрситиш күришини байан қилидиған ортақ бир хутбә оқушқа чақирмақта. бу гуруппилар шуниң билән бир вақитта, 5-ийул күни лондонда турушлуқ хитай әлчиханиси алдида кәң көләмлик наразилиқ намайиши өткүзидиғанлиқини елан қилди.
елан қилинған хутбиниң толуқ текисти төвәндикичә:
нәзәрдин сақит қилинған қирғинчилиқ
йеқинқи йилларда ғәззәдики қериндашлиримизға қаритилған сионистлар ирқий қирғинчилиқиниң толуқ вәһшийликини чоңқур қайғу ичидә көзитип келиватимиз. бу дәһшәтлик вәзийәт нурғунлиримизни һәрикәткә кәлтүрди. бәзилиримиз мәйданларға чүштуқ, бәзилиримиз түрлүк пуқрави тәшәббусларда вәзипә алдуқ, йәнә бәзилиримиз йардәмгә моһтаҗ қериндашлиримизға маддий йардәм йәткүздуқ.
таратқуларда «сурийә ливанға қаритилған һәрбий қоршавни рәт қилди» дегәндәк хәвәрләргә диққәт қилиниватқанда, бизниңму көзлиримиз һәқлиқ һалда ғәззәгә тикилди; әмма дунйаниң йәнә бир җуғрапийәлик районида башқа бир ирқий қирғинчилиқ күндин-күнгә шиддәт билән ешип бармақта. бу ирқий қирғинчилиқ ислам дунйасиниң көп қисми тәрипидин сүкүт ичидә қарши елинмақта. оттурида тағдәк мустәһкәм пакитлар вә гуваһлиқлар турған бу ғайәт зор, системилиқ вә кишини чөчүтидиған зулум пүтүн реаллиқи билән алдимизда турмақта.
шәрқий түркистандики уйғур қериндашлиримизға қаритилған бу ирқий қирғинчилиқ алдида, район хәлқи йиллардин буйан үммәттин һәмкарлиқ вә қоллаш күтмәктә; улар өзлири дуч кәлгән бу еғир мәвҗутлуқ күришидә, әпсуски зор сәл қарашқа дуч кәлмәктә.
системилиқ ассимилйатсийә
хитай реҗими тәрипидин «шинҗаң» дәп аталған ишғал астидики шәрқий түркистан, бейҗиң һөкүмитиниң бесимлири чоққиға йәткән вә райондики уйғур мусулманлириға қарши әмәлийәттә дөләт қоллиған ирқий қирғинчилиқ йүргүзүлүватқан қараңғу бир мусапини баштин кәчүрмәктә. район, тарихта охшиши аз учрайдиған кәң көләмлик тутуп туруш қилмишлириға сәһнә болмақта. көз алдимизда ғайәт зор бир мәдәнийәт вә етиқад пүтүнләй йоқитилмақта. мәсилән, нөвәттә 2 милйондин 3 милйонғичә уйғур җаза лагерлирида әсир сүпитидә тутуп турулмақта; шәрқий түркистан миқйасида 10 миңдин артуқ мәсчит йәр билән йәксан қилинди; 1955-йилидин буйан райондики мусулман нопусида еғир дәриҗидә азийиш көрүлди.
бу җәрйанда, йағлиқ чигиш вә сақал қойуштин тартип намаз оқушқичә болған исламға аит барлиқ қиммәт қарашлар җинайәт дәп қаралмақта. мусулманлар кәң көләмдә җаза лагерлириға сүргүн қилинмақта, мусулман айаллар атеист хитай әрлири билән той қилишқа мәҗбурланмақта, әза оғрилаш системилиқ һалға кәлтүрүлмәктә вә әсирлик тарихий мәсчитләр пүтүнләй вәйран қилинмақта.
уйғур мусулманлириниң адәттики бир күни
биз ғәрбтә раһәт-парағәт вә тинчлиқ ичидә йашаватқан бир пәйттә, уйғур мусулманлири күндилик вә үзлүксиз дуч келиватқан зулумни тәсәввур қилишта қийнилимиз. бир уйғур мусулманниң адәттики бир күнигә қисқичә нәзәр салсақ, төвәндикидәк еғир мәнзиригә дуч келимиз: алди билән, уларниң ибадәт қилиш һоқуқи пүтүнләй тартивелинған болуп, мәсчит-меһрап йоллири тақалған. бу сәвәбтин уйғур мусулманлири өз ибадәтлирини интайин мәхпий һалда, орундуқта олтуруп йаки әң қийин шараитларда орундашқа мәҗбур болмақта. шуниң билән бир вақитта, мусулман етиқадиниң түп йадролиридин бири болған рамизан розисини тутушму еғир җаза йүргүзүш сәвәбигә айланған. мусулман салаһийитини җәмийәттин өчүрүш мәқситидә кишиләрниң бир-биригә «әссаламуәләйкум» дәп салам қилишиму еғир бесимға учримақта. униңдин башқа, мусулманлар үчүн муқәддәс болған һейт-байрам күнлиридә һәр қандақ йиғилиш паалийәтлири хәвпсизлик күчлири тәрипидин бесиқтурулуватқан болуп, һәҗ йаки өмрә ибадәтлиригә қатнишиш пүтүнләй мумкинсиз һалға кәлтүрүлгән. районда ана тилдики маарип пүтүнләй йоқитилған, уйғурчә вә исламий әсәрләр байқилған һаман даириләр тәрипидин дәрһал мусадирә қилиниду. аман қалған мәсчитләр қаттиқ көзитиш астида тутулуп, имамларниң һәммиси дегүдәк җаза лагерлириға сүргүн қилинған; бирла қәшқәрниң өзидила мәсчитләрниң %70 тин артуқи вәйран қилинған. шундақла, ата-аниларниң балилириға «радикал» дәп қаралған омумий исламий исимларни қойуши җазалинидиған болуп, бу қаидигә хилаплиқ қилинса бала маарип вә сағламлиқ мулазимәтлиридин мәһрум қалиду. һалал бәлгиси болған мәһсулатларни истемал қилишму еғир бесим астида болуп, кишиләр чошқа гөши йемәслик таллишини сорақ қилған мәсулларға чүшәнчә беришкә мәҗбур қилиниду; уйғурларға тәвә карханилар болса һарақ вә чошқа гөши сетишқа мәҗбурлиниду. әң ечинишлиқ болғини, бир милйон коммунистик партийә әзаси «туғқан» намида һөкүмәтниң җасуси салаһийити билән уйғурларниң өйлиригә зорлуқ билән орунлаштурулған; мәһрумлуққа алаһидә әһмийәт беридиған уйғур мусулманлири үчүн аилә ичидики шәхсий һайат пүтүнләй ғайиб болған. бу җәрйанда, хитай даирилири уйғур мусулманлириниң земин-мүлүклирини тартивелип, уларни хитай көчмәнлиригә өткүзүп бәрмәктә.
биз үчүн чидаш қийин болған бундақ шараитларни уларниң мүрисигә йүкләп қойуш еғир бир гунаһтур. үммәтниң бир бәдән икәнликини пәхирлинип туруп сөзләватқанда, уйғур қериндашлиримизни бу қийин шараитларда йалғуз қалдурушниң мәсулийитини чоңқур һес қилишимиз керәк.
мәсулийитимиз
көпинчимиз уйғур қериндашлиримизниң вәзийитини ениқ билимиз. үнүмлүк һәрикәткә өтүшимизгә тосалғу болуватқан чоң амил, ичимизгә сиңдүрүлүшкә урунуватқан алсизлиқ һессийатидур. кишиләр даим ғайәт зор бир дәриҗидин ташқири күчкә қарши қолидин һечқандақ иш кәлмәйду дәп ойлайду. әмәлийәттә болса зулум вә адаләтсизлик бизниң сәл қаришимиздин озуқлинип күчийиду. ғәрбтә йашаватқан биз кишиләр чоң өзгириш һасил қилиш үчүн наһайити кәң имканийәтләргә игимиз. бу вәзийәт үстимизгә техиму еғир мәсулийәт йүкләйду. сәл қараш — түгитилиши керәк болған позитсийәдур вә аллаһниң дәргаһида җазаси интайин еғирдур.
мусулманлар сүпитидә ролимизни җари қилдурушниң тунҗи қәдими, аллаһниң бизгә конкрет өзгиришләрни оттуриға қойалайдиған ғайәт зор күч-қуввәт ата қилғанлиқини һес қилиштур. һәр бир мусулман: «мән бир киши сүпитидә чоң бир өзгиришниң учқуни болалаймән» дегән аңға игә болуши керәк. йәр йүзидики әсли мәқситимиз синаштур вә вәзипимиз бу синақ алдида мустәһкәм туруштур. нәтиҗини бәлгиләш пүтүнләй аллаһниң тәқдиридур; бизниң мәсулийитимиз болса дунйада адаләтсизлик көргәндә һәқ тәрәптә туруштур.
аллаһ бизгә, бир буйруқ билән синалған исраил әвладлиридин хәвәр бериду. буйруққа бойсунған вә агаһландурған бир гуруппа башқиларға җавабән: «пәрвәрдигаримиз алдида бир өзримиз болсун үчүн шундақ қиливатимиз, еһтимал улар тәқвадарлиқ қилип (гунаһтин йенип) қалар» дегән (әраф сүриси 164-айәт). бу җаваб қәлбимизгә орнишиши керәк; чүнки бу позитсийә барлиқ актиплиқимизниң вә дәвитимизниң түп йадро тешидур.
пәйғәмбәр әпәндимиз (с.ә.в) һәдис шәриплиридә мундақ буйруған: «силәрдин ким бир йаманлиқ көрсә, уни қоли билән түзәтсун; әгәр униңға қадир болалмиса тили билән түзәтсун; униңғиму қадир болалмиса дилида йаман көрсун, мана бу иманниң әң аҗиз дәриҗисидур». бир йаманлиқни өзгәртиш күчимизниң чәклик икәнлики гумани билән униңға көз йумуш, мусулманлиқ вәзиписини тохтитип қойуш дегәнликтур.
һәрикәткә өтүшниң йоллири
йәккә бир киши болсиңизму ғайәт зор бир пәрқ йариталайсиз. бир мәсилини пүтүнләй һәл қилиш күчимиз чәклик болсиму, у һәл қилиш йолида тиришчанлиқ көрситиш бизниң вәзипимиз үстидики қәрзимиздур. ислам қанун алимлири бу пиринсипни күчлүк бир қаидә билән ипадилигән: «толуқ қолға кәлтүргили болмайдиған нәрсиниң, қолға кәлтүргили болидиған қисми тәрк етилмәйду».
күчимиз, йетиш бошлуқимиз вә тәсир даиримиз йәткән дәриҗидә күрәш қилишқа мәҗбурмиз. аллаһ таала (бақара сүриси 286-айәттә байан қилинғинидәк) һәр кишини пәқәт өзигә бәргән имканийәтләр даирисидә мәсул тутиду. қолимиздики аваз, мүлүк, вақит, алақиләр вә тәсир күчини қайси йолда ишләткәнликимизниң һесабини беримиз. аллаһ таала шүкүр қилғучидур (әш-шәкурдур); бәндилириниң сәмимий тиришчанлиқиға әң йуқири баһа бәргүчидур. дунйада қанчилик кичик көрүнсиму бәндилириниң сәмимий ғәйрәтлирини җиқ мукапатлайду.
биз әмәлийәттә немиләрни қилалаймиз?
бу нуқтида һәрикәткә өтүшниң төт асаслиқ йоли бар:
биринчидин, 5-ийулдики лондон намайишқа қетилиш. «Stand4Uyghurs» сәпәрвәрлики аллаһниң пәзли билән техиму чоң бир нишан билән мәйданға чүшмәктә. бизгә мусулман җәмийитиниң коллектип күчи, авазимиз, мәвҗутлуқимиз вә бирликимиз зөрүрдур. шуңа 5-ийул йәкшәнбә күни саәт 12:00 дә лондондики хитай әлчиханиси алдида өткүзүлидиған намайишқа аилиңиз, достлириңиз вә барлиқ әтрапиңиздикиләр билән бирликтә қатнишип, мәсчитлириңиздә вә җәмийәт гуруппилириңизда аң йаритишиңиз интайин муһим.
иккинчидин, аң йаритиш вә тәшвиқ қилиш. уйғур қериндашлиримизниң мәдәнийитиниң моллиқини, ислам мәдәнийитигә қошқан төһпилирини вә дуч келиватқан вәһшийликләрни билиш мәҗбурийитимиз бар. телефонлиримиз вә иҗтимаий таратқу супилиримиз бизниң қоралимиздур; һәр бир супида шәрқий түркистан һәққидә йуқири авазда сөзләң вә сәпәрвәрлик чақириқлирини һәмбәһриләң.
үчинчидин, иқтисадий байқут йүргүзүш. байқут қилиш тарихтин буйан зулум салғучиларға қарши туруштики әң үнүмлүк иқтисадий қорал болуп кәлгән. бу рамкидики «қанлиқ сода» (Blood Bargains) сәпәрвәрликигә аваз қошуп, ишғал астидики шәрқий түркистанда уйғурларни мәҗбурий әмгәккә селиштин пайда алидиған тез мода магнатлири «Temu» вә «Shein» қатарлиқларни пүтүнләй ташлишимиз, зулум чақидин чиққан мәһсулатларни турмушимиздин тазилишимиз керәк.
төтинчидин, дуаниң күчигә тайиниш. дуа мөминниң әң өткүр қорали болуп, дуалириңизда уйғурларни һәргиз унтуп қалмаң. аллаһ һәммә нәрсиниң мутләқ игисидур вә өзи халиған өзгиришни халиған пәйттә елип келәләйду. бизниң мәсулийитимиз сәмимийлик билән аллаһқа йүзлинип, пәрвәрдигаримиздин уларға әркинлик вә қоғдаш ата қилишини, залимларниң зулмини тохтитишини сорап дуа қилиштур.
5-ийулда көп санда җәм болуп һәмкарлиқимизни, роһий мәдитимизни вә бу дәваға болған садиқлиқимизни йәниму мустәһкәмләймиз. түп нишанимиз аллаһни рази қилиш вә аллаһниң дәргаһиға чиққанда мәсулийитимизни лайиқ ада қилған болуш хатирҗәмликини һес қилиштур. ундақта һәрикәткә өтәйли. сөзләйли. сәдиқә берәйли. байқут қилайли. дуа қилайли. сөзлиримиз вә һәрикәтлиримиз билән үммәтниң шәрқий түркистанниң нәсәблик хәлқи билән мүримумүрә турғанлиқини көрситәйли.
