җәнвә (шивейтсарийә), 24-ийун (ANI хәвири): хитай һөкүмитиниң уйғур айаллириға вә уларниң аилә-тавабиатлириға тутуватқан рәһимсиз муамилиси, бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ кеңиши (UNHRC) ниң 62-нөвәтлик йиғинида хәлқараниң күчлүк тәкшүрүш күнтәртипигә киргүзүлди. мәзкур йиғинда дунйа уйғур қурултийи, қалаймиқан тутқун қилиш, сәпәр чәклимиси қойуш вә башқа хил мәҗбурлаш васитилири сәвәбидин өз пәрзәнтлиридин тирикла айрилип қалған уйғур анилириниң ечинишлиқ қисмитини оттуриға қойди.
бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң айаллар вә қизларға қилиниватқан зораванлиқ мәсилилири бойичә алаһидә доклатчиси билән өткүзүлгән өзара дийалог йиғинида сөз қилған дунйа уйғур қурултийиниң муавин рәиси зумрәтай әркин (Zumretay Arkin), балиларни ата-анисидин узун муддәт айриветиш һәмдә уларниң из-дерики һәққидә учур беришни рәт қилишниң «қийнашқа баравәр келидиған җинайәт» икәнлики етирап қилинған бу доклатни қизғин қарши алидиғанлиқини җакарлиди.
зумрәтай әркинниң билдүрүшичә, бу хил ечинишлиқ вәзийәт дәл хитайниң шәрқий түркистанда йүргүзүватқан вәһший сийасәтлири түпәйлидин аилиси вәйран қилинған нурғунлиған уйғур анилири дуч келиватқан рәһимсиз күндилик реаллиқни әкс әттүрүп беридикән.
у йәнә, қалаймиқан тутун қилиш, һәрикәт әркинликини боғуш вә аилиләрниң җәм болушиға қәстән тосалғу йаритиш қатарлиқ қилмишларниң йиллардин буйан сан-санақсиз аилиләрни парчилап ташлиғанлиқини алаһидә тәкитлиди.
дунйа уйғур қурултийи вәкили сөзидә муһаҗирәттики уйғурлар йашаватқан, болупму түркийәдә тизимға елинған бир қисим типик делоларға көпчиликниң диққитини тартти һәмдә хитай даирилири йүргүзгән инсан қелипидин чиққан чәклимиләр түпәйлидин, бәзи балиларниң сәккиз йилдин артуқ вақиттин буйан ата-анисиниң дидарини көрәлмәйватқанлиқини тилға алди.
зумрәтай әркин йәнә, хитай һөкүмитиниң кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлирини ашкарилиған айалларни сүкүт қилишқа мәҗбурлаш үчүн, уларниң пәрзәнтлирини гөрүгә елип тәһдит селиш қилмишиниң бир хил тактика сүпитидә қоллиниливатқанлиқи алаһидә доклатчи тәрипидин етирап қилинғанлиқиниму қарши алди.
дунйа уйғур қурултийиниң мәлуматиға қариғанда, чәт әлләрдә паалийәт қиливатқан уйғур айал кишилик һоқуқ қоғдиғучилири, уларниң вәтәндә қалған уруқ-туғқанлириға бесим ишлитиш қилмишлири арқилиқ хитайниң үзлүксиз тәһдитигә учримақта икән.
мәзкур доклатта, ғайиб болған уруқ-туғқанлири үчүн адаләт издигән анилар йетәкчиликидики башқа һәрикәтләр биләнму охшашлиқ йаритилған болуп; аргентинаниң «майо мәйдани анилири» (Madres de la Plaza de Mayo) вә мексиканиң «издигүчи анилар» (Madres Buscadoras) қатарлиқ тәшкилатлири тилға елинған. шундақла, уйғур айаллириниң бешиға кәлгән бу еғир кәчмишләр, айал кишилик һоқуқ қоғдиғучилириға қаритилған кәң көләмлик өч елиш вә бастуруш қилмишлириниң бир қисми сүпитидә баһаланған.
зумрәтай әркин сөзиниң ахирида, уйғур айаллирини нишан қилған мәҗбурий бойидин аҗритиш вә мәҗбурий туғут чәкләш қатарлиқ қопал вә вәһший қилмишларға алақидар җиддий әндишилириниму оттуриға қойди.
у, буниңға охшаш әндишиләрниң бирләшкән дөләтләр тәшкилати «айалларға қаритилған түрлүк кәмситишләрни түгитиш комитети» (CEDAW) тәрипидин 2023-йили хитайниң вәзийити көздин кәчүрүлгәндин кейин елан қилинған йәкүн характерлик көзитиш доклатидиму алаһидә тилға елинғанлиқини қәйт қилди. (ANI)
