җәнвә – тибәт вә уйғур вәкиллири өткән һәптә бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң бир қетимлиқ йиғинида, һәрқайси дөләтләрни хитайға бесим ишлитип, уларниң қаришичә аз санлиқ милләт җәмийәтлирини йоқитишни мәқсәт қилған йеңи бир қанунни бикар қилдурушқа чақирди.
1-ийулдин башлап йолға қойулидиған «милләтләр иттипақлиқи вә тәрәққийатини илгири сүрүш қануни» милләтләр арисида «ортақ» дөләт кимлики йаритиш вә «уйушушчанлиқни күчәйтиш» ни мәқсәт қилиду.
әмма кишилик һоқуқ тәшәббускарлириниң әйиблишичә, бу қанун бейҗиңниң хәнзулар мутләқ көп санлиқни игиләйдиған хитай җәмийитидә узундин буйан йүргүзүп келиватқан мәҗбурий ассимилйатсийә сийаситини давамлаштурушиға қануний ниқаб тәминләш үчүн түзүп чиқилғандур.
бу қанун башқа бәлгилимиләр қатарида, «зораванлиқ, террорлуқ паалийәтлиригә, миллий бөлгүнчилик паалийәтлиригә йаки диний әсәбийлик паалийәтлиригә» қатнишишни җинайәт дәп бекитиду.
б д т кишилик һоқуқ алий комиссари волкер түрк мәзкур «қанунниң бикар қилиниши» ни чақириқ қилип, 6-айниң бешида җәнвәдики б д т кишилик һоқуқ кеңишидә бу қанунниң «тил, маарип, диний етиқад, мәдәнийәт, сөз вә йиғилиш әркинликлиригә болған чәклимиләрни техиму чоңқурлаштуруш» хәвпи барлиқини агаһландурған иди.
26-ийундики кеңәш қошумчә йиғини мәзгилидә, тибәт вә уйғур вәкиллири өзлириниң мәдәнийәт, дин вә тил кимликлириниң қандақ қилип җинайәткә айландурулуватқанлиқини очуқ-ашкара тәсвирләп бәрди.
далай лама вә оттура, шәрқий йавропадики мәркизий тибәт мәмурийити (CTA) ниң вәкили тинлай чукки йиғинда «мәдәнийәт қирғинчилиқи» дин агаһландуруп, бу қанун билән тибәтләрниң «қануний җәһәттин мәвҗут болуп турушиға әмди йол қойулмайдиғанлиқини» ейтти.
у фирансийә агентлиқи (AFP) ға мундақ деди: бу қанун «тибәтләрни тибәт кимлики, тибәт мәдәнийити вә тибәт тили сүпитидә йоқитишни қанунлаштуруватиду».
хитай өз чеграси ичидә рәсмий һалда 55 аз санлиқ милләтни етирап қилидиған болуп, бу милләтләрниң әзалири йүзлигән тил вә дийалектларда сөзлишиду.
чуккиниң ейтишичә, бу қанун тибәт балилирини мәҗбурий һалда йатақлиқ мәктәпләргә әвәтип, уларни «мәҗбурий һалда хитай ортақ тилиға (мандаринчә) вә хәнзу мәдәнийитигә бойсундуридиған» аллибурун мәвҗут түзүмни қанунлаштурмақта икән.
паалийәтчиләрниң көрситишичә, шинҗаң (шәрқий түркистан) районидиму шуниңға охшаш йатақлиқ мәктәп түзүми мәвҗут болуп, бу йәрдә б д т көпинчиси мусулман болған уйғур аз санлиқ миллитигә қарши инсанийәткә қарши җинайәт садир қилиниш еһтималлиқини агаһландурған — хитай болса буни күчлүк инкар қилип кәлмәктә.
дунйа уйғур қурултийиниң муавин рәиси зумрәтай әркин фирансийә агентлиқиға хитайниң «бизниң пүтүн кимликимизни вәйран қилип, әвладлар риштини үзүп ташлашни» халайдиғанлиқини ейтти.
у агаһландуруп, йеңи қанунниң «уйғур кимликини, мирасини вә динини пүтүнләй йоқитидиғанлиқини; униң кишиләрни хәнзу кимликини қобул қилишқа мәҗбурлайдиғанлиқини» деди.
«рәзиллик»
хәлқара тибәт һәрикитиниң тәтқиқат вә көзитиш бөлүми башлиқи бучуң тсериң буни «әң йаш әвладларни нишанлап, уларни өз мәдәнийитидин айрип ташлайдиған рәзил тактика» дәп атиди.
у йәнә қанундики икки маддини көрситип өтти: бири ата-аниларни «балилириға бу йеңи кимликни өгитишкә» буйруйдиған, йәнә бири пуқраларни бу қанунға бойсунмиғанларни паш қилишқа үндәйдиған мадда.
у мундақ деди: «әгәр бу икки маддини бирләштүрүп оқусиңиз, бу әмәлийәттә балиларни өз ата-анисини паш қилишқа мәҗбурлиғанлиқ болиду».
26-ийундики паалийәттә, тамашибинлар арисидики бир хитай вәкил қанунни ақлиди вә «кишилик һоқуқни сийасий қорал сүпитидә изчил ишлитип хитайға қара чаплайдиған дөләт вә тәшкилатлар» ни шиддәт билән тәнқидлиди.
тибәт вә уйғур сөзлигүчиләр йиғиндики башқа дипломатларни вә б д т ни хитайға бу қанунни бикар қилиш тоғрисида бесим ишлитишкә чақирди, болупму чәт әлдики кишиләр вә тәшкилатларниң йеңи қанунға хилаплиқ қилғанлиқи үчүн җавабкарлиққа тартилишиға сәвәб болидиған бир маддини алаһидә тәкитлиди.
әркин буниң «хитайниң өктичиләр, паалийәтчиләр вә кишилик һоқуқ қоғдиғучилириға қарши дөләт һалқиған бастурушни күчәйтишигә» сәвәб болуш хәвпи барлиқини агаһландурди.
хитай әдлийә министирлиқиниң муавин министири ху вейли өткән һәптидики ахбарат елан қилиш йиғинида бу маддиниң «қанунлуқ» икәнликини вә «хәлқара қаидиләргә уйғун» икәнликини ейтти. а ф п (фирансийә агентлиқи).
