аптори: Ashu Mann
2026-йили 30-ийун
хитай коммунистик партийәси 1921-йили 1-ийул қурулғандин тартипла, идийәви бирликни партийә һөкүмранлиқиниң шәртсиз тәлипи сүпитидә бекиткән. кишилик һоқуқ тәшкилатлири, ғәрб һөкүмәтлири вә уйғур паалийәтчи тәшкилатлириниң байан қилишичә, бу тәләп бир әсир җәрйанида тәдриҗий әсәбийлишип, бүгүнки күндә дөләт ичидә мәдәнийәт қирғинчилиқиға, чәт әлдики аилиләргә нисбәтән болса еғир тәһдиткә айланған.
идийәви әсәбийлик вә уйғурларни бастуруш
шинҗаңда (шәрқий түркистанда - т.) хитай коммунистик партийәси уйғурлар вә башқа түркий мусулман милләтләрни нишан қилған һалда түркүмләп лагерларға солаш, мәҗбурий әмгәккә селиш, қаттиқ назарәт қилиш һәмдә диний вә мәдәнийәт паалийәтлирини чәкләш һәрикәтлирини елип барди.
бир қисим ғәрб һөкүмәтлири вә парламентлири, шундақла кишилик һоқуқ тәшкилатлири түркүмләп тутқун қилиш, мәҗбурий туғут чәкләш вә уйғур тили, диний етиқади һәм мәдәнийәт кимликини системилиқ йоқитиш қатарлиқ пакитларни асас қилип, бу сийасәтләрни «ирқий қирғинчилиқ» йаки «инсанийәткә қарши җинайәт» дәп тәриплиди. бейҗиң даирилири бу әйибләшләрни рәт қилип, лагерларни террорлуққа қарши туруш вә намратлиқни түгитишни мәқсәт қилған «кәспий тәрбийәләш мәркәзлири» дәп чүшәндүрмәктә.
бу сийасәтләрниң қандақ атилишидин қәтийнәзәр, тәтқиқатчилар пакитлар билән испатланған ақивәтләрни — йәни кәң көләмдә тутқун қилиш, аилиләрни парчилаш вә уйғурларниң мәдәнийәт һәм диний һайатини вәйран қилиш қилмишлирини — хитай коммунистик партийәсиниң дәсләп қурулған мәзгилидики мутләқ идийәви контроллуқта чиң туруш пиринсипиниң биваситә давами дәп қаримақта.
дөләт һалқиған террор: муһаҗирәттики аилиләрни сүкүт қилишқа мәҗбурлаш
партийәниң қара қоли пәқәт хитай чеграси ичидила чәклинип қалмиди. дунйа уйғур қурултийиниң әзалирини өз ичигә алған чәт әлдики уйғур паалийәтчилири хитай дөләт органлири билән алақиси бар назарәт қилиш вируслириниң (malware) нишаниға айланди.
хәлқара тәкшүрмә журналистлар иттипақи (ICIJ) вә «әркинлик сарийи» (Freedom House) ниң доклатлирида көрситилишичә, чәт әлдики уйғурлар шинҗаңда йашаватқан уруқ-туғқанлириға тәһдит селиниш арқилиқ сүкүт қилишқа мәҗбурланған. тәтқиқатчилар бу тактикини «вакаләтчи арқилиқ мәҗбурлаш» дәп атимақта. көп тилға елинидиған бир мисалда, фирансийәдики бир уйғур айал алдаш йоли билән хитайға елип кетилип тутқун қилинған һәмдә қойуп берилиштин илгири чәт әлдики қизиниң паалийәтлирини әйибләшкә мәҗбурланған.
2025-йили февралда, 40 нәпәр уйғурниң үчинчи бир дөләт тәрипидин хитайға қайтуруп берилиши, «әркинлик сарийи» тәрипидин хитайниң дунйа миқйасида «дөләт һалқиған бастуруш»ни әң көп йүргүзүватқан дөләт икәнликини испатлайдиған күчлүк пакит сүпитидә көрситилди.
тазилаш вә вәһимә йәнила йадролуқ қораллиқ ролини давамлаштурмақта
тәтқиқатчилар вә сабиқ әмәлдарларниң тәсвирлишичә, 1930-йиллардики партийә ичидики тазилашлардин тартип шинҗаңдики лагерларғичә, шундақла бүгүнки күндә муһаҗирәттики аилиләргә селиниватқан тәһдитләргичә болған барлиқ җәрйанлар бир хил изчиллиққа игә: хитай коммунистик партийәси мәйли һәқиқий мәвҗут болсун йаки шундақ тәсәввур қилинған болсун, һәрқандақ идийәви пәрқни өзиниң мәвҗутлуқиға қилинған тәһдит дәп билиду һәмдә буниңға кәң қорсақлиқ билән әмәс, бәлки тутқун қилиш, назарәт қилиш йаки мәҗбурлаш қатарлиқ васитиләр билән тақабил туриду.
кишилик һоқуқ көзәткүчилири вә бу әһвалларни из қоғлап тәкшүрүватқан һөкүмәт органлириниң баһалишичә, партийә қурулуп бир әсир өткәндин кейинму, «вәһимә» йәнила хитай коммунистик партийәсиниң мәйли хитай ичидә болсун йаки пүтүн дунйадики муһаҗирлар арисида болсун, өз контроллуқини сақлап қелиштики йадролуқ қорали болуп қалмақта.
мәнбә:
