анукрити | 2026-йили 2-ийул
хитайниң йеңи милләтләр иттипақлиқи қануни 1-ийул күчкә игә болғандин кейин, бейҗиң буни миллий иттипақлиқни күчәйтиш вә рәис ши җинпиң «җуңхуа миллити ортақ гәвдиси» дәп атиған қурулма бәрпа қилиштики бир қәдәм дәп тәсвирлиди. әмма нурғун кишиләргә нисбәтән ейтқанда, бу қанун аз санлиқ милләтләрниң кимликини қайта шәкилләндүрүшни мәқсәт қилған техиму кәң көләмлик һәрикәтниң әң йеңи басқучини көрситиду.
бу қанун дөләт башқурушидики мәктәп маарипи арқилиқ техиму кәң йуғурулушқа илһам бериш билән биргә, путуңхуани (хитай тили) маариптики асаслиқ тил сүпитидә тәшәббус қилидиған дөләт сийаситини техиму күчәйтиду.
хитайдики аз санлиқ милләтләрниң мәдәнийәт кимликиниң тәдриҗий алмаштурулуватқанлиқиға болған әндишә, йеқинда хитай дөләтлик милләтләр ишлири комитетиға қарашлиқ орган таратқу суписи «дав җуңхуа» тәрипидин тарқитилған бир син сәвәблик йәнә күчәйди.
қәшқәр вақти гезити (Kashgar Times) тәрипидин анализ қилинған бу синда, уйғур тарихиға нисбәтән талаш-тартишлиқ бир чүшәнчә оттуриға қойулған болуп, қәдимки түркй милләтләрниң 8-әсирдә ғайиб болғанлиқини илгири сүриду вә заманиви уйғурларниң техиму кәң хитай мәдәнийити ичидә айрим тәрәққий қилғанлиқини билдүриду. шундақла, түркй тилда сөзләшниң уйғурларни етник җәһәттин түркй қилип қоймайдиғанлиқини муназирә қилиду.
бу тарихий байан шинҗаң (шәрқий түркистан) ниң маарип системисидики тәрәққийатлар билән зич маслишиду.
ши җинпиңниң 2019-йили 9-айдики «бир чоң аилә» тоғрисидики нутуқини асас қилған бирликкә кәлгән миллий кимлик бәрпа қилиш тәкитлиши астида, бейҗиң шинҗаң, тибәт вә ички моңғулни өз ичигә алған районларда тилни қелиплаштурушни илгири сүридиған сийасәтләрни изчил кеңәйтти.
2017-йили оттуриға қойулған вә 2021-йили кеңәйтилгән дөләт йолйоруқлири аз санлиқ милләтләр тилидики маариптин чекиниш җәрйанини тезләтти.
өткән он йилда, нурғун мәктәпләрдә путуңхуа асаслиқ оқутуш тили сүпитидә тәдриҗий һалда уйғур тилиниң орнини алди. хәлқара қәләмкәшләр җәмийити (PEN International) тилниң сийасий контроллуқниң мәркизий мәйданиға айланғанлиқини оттуриға қойуп, уйғур тилидики нәшрийатчилиқ, әдәбийат вә зийалийлар һайатиға қойулған қаттиқ чәклимиләрни һөҗҗәтләштүрди.
бейҗиң болса бу сийасәтниң маарип нәтиҗисини өстүридиғанлиқини вә аз санлиқ милләт оқуғучилириға пүтүн хитай миқйасида алий маарип вә ишқа орунлишиш үчүн техиму йахши пурсәт йаритип беридиғанлиқини тәкитләп кәлмәктә.
әмма тәнқидчиләр тилниң пәқәт бир дәрсхана қоралидин бәкрәк әһмийәткә игә икәнликини оттуриға қойиду. тил болса җәмийәтләрниң әдәбийат, ағзаки әнәнә, диний билим вә коллектип әстә тутуш қабилийитини сақлап қелиш усулидур. балилар өз ана тилида өгинишни тохтатқанда, мәдәнийәт йоқилишқа башлайду.
хәлқара қәләмкәшләр җәмийити һәтта уйғур кимликиниң зийансиз ипадилинишлириниңму гуманлиқ дәп қаралғанлиқини, нурғун кишиләрниң мәдәнийитини қоғдап қелиш урунушлири сәвәблик җазаға тартилғанлиқини гәвдиләндүрди. мәзкур тәшкилат йәнә бир милйондин артуқ уйғур вә башқа мусулман аз санлиқ милләтләрниң сотсиз һалда «қайта тәрбийәләш» лагерлириға қамалғанлиқини вә тил һәм әдәбийатниң бу кәң көләмлик һәрикәтниң нишаниға айланғанлиқини көрситип өтти.
тил пәқәт муназириниң бир қисмидур. йеқинқи доклатларда йәнә пакистанлиқ бир тор билогчисиниң шинҗаң зийарити тоғрисида сөз ечилған болуп, у у йәрдә бир қанчә мәсчитниң қулупланғанлиқини йаки башқа мәқсәтләрдә өзгәртилгәнликини байқиған, бу районниң мәдәнийәт вә диний кимликиниң изчил түрдә қайта шәкилләндүрүлүватқанлиқини әкс әттүриду.
бу хил тил мәҗбурлиши әмдиликтә пәқәт путуңхуа сәвийәсини өстүрүшнила әмәс, бәлки хитайдики кәлгүси әвлад аз санлиқ милләтләрниң тил, мәдәнийәт вә униң хитай ичидики орнини қандақ чүшинишини шәкилләндүрүшни мәқсәт қилиду.
бейҗиң мәдәнийәт ассимилйатсийә қилиш әйибләшлирини рәт қилип, өз сийасәтлириниң баравәрлик, тәрәққийат вә дөләтниң уйушушчанлиқини илгири сүридиғанлиқида чиң турмақта. әмма нурғун уйғурлар вә хәлқаралиқ көзәткүчиләргә нисбәтән ейтқанда, муназирә әмди балиларниң мәктәптә қайси тилда сөзләйдиғанлиқида болмастин, бәлки бир милләтниң өзини қайта ениқлаш тәләп қилиниватқанда өз кимликини сақлап қалалайдиған йаки қалалмайдиғанлиқи үстидидур.
