2009-йилдики бастуруш көрүнүшлири. X (бурунқи тивиттер) тин елинди.
паҗиәдин 17 йил өткән болсиму, бу соаллар һелиһәм муһим. бир уйғурниң көз қариши.
аптори: асийә уйғур | 2026-йили 3-ийул
2009-йили 5-ийул үрүмчи қирғинчилиқи йүз бәргили 17 йил өтти. әмма шу күни оттуриға қойулған соаллар һечқачан йоқалмиди. улар уйғурларниң өзлириниң йеқинқи тарихини қандақ чүшинидиғанлиқини вә дунйаниң һазирқи заман хитай тарихидики әң муһим бурулуш нуқтилириниң бирини қандақ чүшиниши керәкликини давамлиқ бәлгилимәктә.
немә үчүн уйғур алий мәктәп оқуғучилири тәшкиллигән тинч намайиш қан кечиш билән ахирлишиду? немә үчүн шавгүәндики уйғур ишчиларниң өлтүрүлүш вәқәси һечқачан очуқ-ашкара тәкшүрүлмиди? немә үчүн уйғур зийалийлириниң қайта-қайта бәргән агаһландурушлириға писәнт қилинмиди? һәмдә немә үчүн даириләр сөһбәтлишишниң орниға бастурушни таллиди?
бу соаллар һелиһәм интайин муһим, чүнки 5-ийул вәқәси йалғуз бир паҗиә әмәс иди. у уйғур киризисиниң башлинишиму әмәс иди. әксичә, у нәччә он йиллиқ һәл қилинмиған адаләтсизлик, системилиқ кәмситиш вә әмәлгә ашмиған районлуқ аптономийә вәдилирини йошуруш мумкин болмайдиған бир пәйтни көрситип бәрди.
шуңлашқа, 5-ийулни чүшиниш үчүн шу бир күндики вәқәләрниң арқисиға нәзәр селиш зөрүр. бу паҗиәни пәқәт униңдин бурун немә ишларниң йүз бәргәнликини тәкшүрүш вә униң алдини елиштики һәр бир пурсәтниң немә үчүн қолдин берип қойулғанлиқини сораш арқилиқла чүшәнгили болиду.
5-ийул паҗиәси йәккә һаләттә йүз бәрмиди. 5-ийул вәқәси йүз бериштин бирнәччә ай илгири, уйғур иқтисадшунас вә аммиви зийалий илһам тохти уйғурлар билән хитай даирилири оттурисидики мунасивәтниң хәтәрлик йөнилишкә қарап тәрәққий қиливатқанлиқини агаһландурған иди. 2009-йили 3-айда фирансийә агентлиқи (AFP) ниң зийаритини қобул қилғанда, у хитайниң рәсмий тәшвиқатиниң уйғурларни барғансери аталмиш «үч хил күч» (террорлуқ, әсәбийлик вә бөлгүнчилик) рамкиси арқилиқ тәсвирләватқанлиқини агаһландурған. у йәнә асасий қанундики миллий территорийәлик аптономийә вәдисиниң асасән қәғәз йүзидила мәвҗут икәнликини, әмәлийәттә болса кәмситиш вә чәткә қеқишниң үзлүксиз чоңқурлишиватқанлиқини оттуриға қойған. бу хил сийасий байан уйғурларниң орунлуқ әрз-шикайәтлирини һәл қилишниң орниға, ишәнмәсликни пәйда қилип, кәлгүсидики тоқунуш еһтималлиқини барғансери ашурувәткән.
униң бу агаһландуруши анчә диққәт қозғимиди. үч айдин кейин, йәни 2009-йили 26-ийун, дөләт тәшкиллигән әмгәк пирограммилири арқилиқ гуаңдуң өлкисиниң шавгүән шәһиригә йөткәлгән уйғур ишчилар, тордики йалған миш-миш параңлар тарқалғандин кейин әҗәллик аммиви һуҗумниң қурбаниға айланди. даириләр очуқ-ашкара тәкшүрүш елип бармиди йаки ишәнчлик аммиви чүшәнчә бәрмиди. нурғун уйғурларға нисбәтән, қатиллиқтин кейинки һөкүмәтниң сүкүт қилиши худди һуҗумниң өзигә охшашла кишини биарам қилатти.
мушундақ арқа көрүнүш астида, бир топ уйғур алий мәктәп оқуғучилири 5-ийул үрүмчидики хәлқ мәйданида тинч намайиш тәшкиллиди. уларниң тәлипи аддий иди: улар даириләрдин шавгүәндә немә иш йүз бәргәнликини чүшәндүрүшини вә җавабкарларни сүрүштүрүшни тәләп қилди.
нурғунлиған шаһитларниң байанлириға қариғанда, намайиш дәсләптә тинч башланған. бурулуш нуқтиси хәвпсизлик қисимлириниң оқуғучиларни күч билән тарқитишқа башлиған вақтида барлиққа кәлгән. оқуғучилар әтраптики кочиларға қечишқа башлиғанда, бастуруш хәвири пүтүн шәһәргә тез сүрәттә тарқалди. шу әтраптики уйғур аһалилири — җүмлидин хизмәт қиливатқанлар, шәһәр мәркизидин өтүп кетиватқанлар вә той мурасимиға қатнишиватқан аилиләр намайишниң зораванлиқ билән бастурулғанлиқини уқти. нурғун кишиләр немә иш болғанлиқини билиш үчүн нәқ мәйданға қарап йүгүрди. униңдин кейин йүз бәргән вәқәләр наһайити тезла дәсләпки оқуғучилар намайишиниң даирисидин һалқип кәтти.
бу техиму кәң тарихий арқа көрүнүш астида қариғанда, 5-ийул қирғинчилиқи йәккә һаләттә йүз бәрмигән. у шавгүән қатиллиқ вәқәсидин башланған, даириләрниң очуқ-ашкара җаваб қайтурушни рәт қилиши билән давамлашқан вә тинч оқуғучилар намайишиниң зораванлиқ билән бастурулуши билән өзиниң паҗиәлик бурулуш нуқтисиға йәткән бир қатар вәқәләрниң йуқири пәллиси иди.
2009-йили үрүмчидики хитай танкилири. X тин елинди.
5-ийулниң тарихий әһмийити паҗиәниң өзидинму хелила һалқип кәткән. техиму муһими, у хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан позитсийәсидики һәл қилғуч бурулуш нуқтиси болуп қалди.
даириләр уйғур алий мәктәп оқуғучилириниң немә үчүн тинч намайиш тәшкилләшкә мәҗбур болғанлиқини тәкшүрүшниң йаки уларни кочиға чиқишқа қистиған наразилиқларни һәл қилишниң орниға, сийасий контроллуқни вә хәвпсизлик тәдбирлирини кеңәйтиш арқилиқ инкас қайтурди. оқуғучилар оттуриға қойған соалларға һечқачан әһмийәтлик җаваб берилмиди.
5-ийулдин кейин өзгәргини пәқәт дөләтниң контроллуқ көлимила әмәс, бәлки униң арқисидики логика иди. даириләр немә үчүн тинч намайиш йүз бәргәнликини сорашниң орниға, уйғур кимликиниң адәттики ипадилириниму дөләт хәвпсизлики мәсилиси сүпитидә көрүшкә башлиди. бу өзгириш бир кечидила йүз бәрмиди, әмма 5-ийул кейинки йилларда күнсери көрүнәрлик болған башқуруш усулини қоллинишни тезләтти.
дин, тил, маарип вә мәдәнийәт ипадилиригә болған чәклимиләр барғансери системилиқлашти. назарәт қилиш тез сүрәттә кеңәйди, дәсләптә вақитлиқ хәвпсизлик тәдбири сүпитидә оттуриға қойулған сийасәтләр тәдриҗий һалда сийасий вә иҗтимаий контроллуқниң универсал системисиға айланди.
бу өзгириш 2017-йилидин кейин мисли көрүлмигән дәриҗигә йәтти. кәң көләмдә халиғанчә тутуп туруш, җаза лагерлири, рәқәмлик назарәт қилиш, әмгәк йөткәш пирограммилири вә мәҗбурий ассимилйатсийә қилиш сийасәтлири уйғур җәмийитини түптин өзгәртивәтти. бу тәрәққийатлар бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ алий комиссари ишханиси (OHCHR), кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати (HRW) вә нурғун мустәқил алимлар тәрипидин кәң көләмдә һөҗҗәтләштүрүлди. 2022-йилдики баһалашта, кишилик һоқуқ алий комиссари ишханиси уйғурларни вә башқа мусулманларни асас қилған җәмийәтләрни халиғанчә тутуп туруш инсанийәткә қарши җинайәт шәкилләндүрүши мумкин дәп йәкүн чиқарди.
2017-йилидин кейин йолға қойулған сийасәтләр туйуқсизла пәйда болуп қалмиди. улар 5-ийулдин кейин тезлишип кәткән башқуруш усулиниң давами вә күчийишигә вәкиллик қилатти. шуңа, бу паҗиә бир сәһипиниң ахирлишишинила әмәс, бәлки сийасий сөһбәтниң орнини мәңгүлүк назарәт, мәҗбурлаш вә мәҗбурий ассимилйатсийә алған йеңи бир дәврниң башлинишиниму көрситип бәрди.
17 йил өткәндин кейин, 5-ийул оттуриға қойған соаллар йәнила җавабсиз қалмақта. немә үчүн шавгүәндики қатиллиқ вәқәси һечқачан очуқ-ашкара вә ишәнчлик тәкшүрүлмиди? немә үчүн тинч оқуғучилар намайиши сөһбәтниң орниға күч билән бастурулди? немә үчүн уйғур алимлири вә зийалийлириниң қайта-қайта бәргән агаһландурушлириға әстайидил муамилә қилинишниң орниға писәнт қилинмиди? бу соаллар пәқәт өтмүшкә аит әмәс. улар һазирқи әһвални чүшиниш үчүнму интайин муһим.
5-ийулдин кейин уйғурларға теңилған сийасәтләр тарихий бошлуқтинла пәйда болмиди. улар қайта-қайта җавабкарлиқниң орниға бастурушни, сөһбәтниң орниға контроллуқни, вә орунлуқ әрз-шикайәтләргә әһмийәтлик җаваб қайтурушниң орниға мәҗбурлашни таллиған башқуруш усулидин өсүп чиқти.
шуңлашқа 5-ийулни әсләш пәқәтла бир хатириләш паалийити әмәс. у һәл қилинмиған адаләтсизликниң қандақ қилип узун муддәтлик дөләт сийаситигә айлинип кетидиғанлиқини вә тарихий һәқиқәткә йүзлинишни рәт қилишниң қандақ қилип пүткүл бир милләтниң кәлгүсини бәлгиләйдиғанлиқини чүшиниш тиришчанлиқидур. тарих немә иш йүз бәргәнликини хатириләйду. у йәнә җавабсиз қалған соалларни вә етибарға елинмиған агаһландурушларниму әстә тутуши керәк.
мусулман уйғурлар, диний зийанкәшлик
асийә уйғур
асийә уйғур голландийәдә турушлуқ уйғур йазғучи вә сийасий обзорчи. әркин асийа радийоси уйғур бөлүми тақилиштин бурун, у шу йәрдә сийасий обзорчи болуп ишлигән. у нөвәттә «йәршари авази» (Global Voices), уйғур кишилик һоқуқ қурулуши (UHRP) ниң тәклиплик йазғучиси вә голландийәниң «De Kanttekening» журнили қатарлиқ супилар арқилиқ инглизчә, голланд вә хитай тиллирида уйғур кишилик һоқуқи, мәдәнийәт бастурулуши, учур контроллуқи вә хитайниң уйғурларға қаратқан дөләт сийасәтлири һәққидә обзор вә анализларни елан қилип кәлмәктә.
хәвәрниң инглизчисини бу йәрдин оқуң
