2026-йили 8-ийул | аптор: елиҗа покел-вилсон
австралийә өз базирини уйғурларниң мәҗбурий әмгикигә четишлиқ малларниң тәсиригә очуқ қойуп бәрмәктә. америка вә йавропа иттипақи бундақ малларни чәкләш үчүн һәрикәт қиливатқан бир вақитта, импорт контроллуқи аҗиз дөләтләр башқа җайларда қаттиқ тәкшүрүшкә дуч кәлгән мәһсулатларниң баридиған базириға айлинип қелиш хәвпигә дуч кәлмәктә. австралийәгә нисбәтән бу хәвп қуруқ нәзәрийә әмәс, бәлки һазир йүз бериватиду. мән өткән айда «уйғур кишилик һоқуқ қурулуши» үчүн елан қилған доклатимда, австралийәниң 2025-йили хитайдин уйғурларниң мәҗбурий әмгикигә четишлиқ йуқири хәвплик саһәләрдин тәхминән 4.82 милйард америка доллири (6.95 милйард австралийә доллири) қиммитидә мал импорт қилғанлиқини байқидим.
бу рәқәмләр доклатта көрситилгән йуқири хәвплик саһәләрдики — пахта тоқумичилиқ вә кийим-кечәк, қуйаш енергийәси запчаслири, алйумин вә химийәви мәһсулатларни өз ичигә алиду — һәр бир малниң мәҗбурий әмгәк билән ишләпчиқирилғанлиқини испатлимайду. әксичә, у австралийәниң мәҗбурий әмгәк хәвпи толуқ һөҗҗәтләштүрүлгән вә мустәқил дәлилләш тәс болған саһәләргә қарита аҗизлиқини көрситип бериду.
2017-йилидин башлап, хитай даирилири шинҗаң уйғур аптоном районидики техиму кәң көләмлик тутқун қилиш вә түрмигә ташлаш сийасити билән биргә, көп сандики уйғур вә башқа түркий хәлқләрни «кәспий маарип вә тәрбийәләш» апамәтлиригә қалаймиқан қамиди. бу зулум йәнә дөләт рәһбәрликидики әмгәк күчлирини йөткәш пилани вә мустәқил тәминләш зәнҗирини тәкшүрүшни интайин қийинлаштурувәткән чәклимиләр арқилиқ район иқтисадиға кеңәйди.
бу район адәттики истемал буйумлири, пакиз енергийә вә санаәт материйаллирини тәминләйдиған хитайниң пахта, тоқумичилиқ, қуйаш енергийәси вә санаәт тәминләш зәнҗиридә йәнила мәркизий орунда турмақта. бу саһәләрдики һәр бир мәһсулат булғанмиған болсиму, әмма улар уйғурларниң мәҗбурий әмгикигә четишлиқ болуш хәвпи йуқири, австралийәдә болса мәҗбурий әмгәк билән ишләпчиқирилған малларни башқилиридин пәрқләндүридиған ишәнчлик система кәмчил.
австралийәниң һазирқи қанунлири бу мәсилиниң көлимигә мас кәлмәйду. «заманиви қуллуқ қануни» (Modern Slavery Act) тегишлик ширкәтләрдин тәминләш зәнҗиридики хәвпләрни мәлум қилишни тәләп қилиду, лекин улардин йуқири хәвплик малларни тәминләш зәнҗиридин чиқириветишни тәләп қилмайду. бу қанун йәнә мәҗбурий әмгәк маллирини импорт қилишни чәклимәйду. мәлумат бериш хәвпни ашкарилийалиши мумкин, лекин у малларниң дөләткә киришини тосалмайду. иҗра қилиштики бу бошлуқ мәсулийәтни мунасивәтлик һөкүмәт даирилиригә әмәс, бәлки ширкәтләрниң үстигә йүкләп қойиду. бәзи ширкәтләр хәвпни әстайидил тәкшүрүши мумкин, башқилири ундақ қилмаслиқи мумкин. қандақла болмисун, австралийәликләр өзлири сетивалған вә ишләткән күндилик малларниң қуллуққа четишлиқ йаки әмәсликини билиш үчүн ширкәтләрниң ихтийарий һәрикитигә тайинип қалмаслиқи керәк.
2025-йили, австралийә уйғур тәңритағ айаллар җәмийити парчә сетиш дуканлири зәнҗири болған «Kmart Australia» үстидин дәва қилди. истемалчиларни қоғдаш қануни бойичә дәва чүшүргән бу җәмийәт, Kmart ниң мәҗбурий әмгәк хәвпигә болған мунасивити тоғрисида истемалчиларни аздурған болуши мумкинликини илгири сүрди вә униң тәминләш зәнҗири учурлирини ашкарилашни тәләп қилди.
Kmart өзиниң мәҗбурий әмгәкни өз ичигә алған һәр қандақ шәкилдики қуллуққа қарши туридиғанлиқини билдүрди. бу парчә сатқучи ширкәт йәнә: «бизниң заманиви қуллуқ хәвпимиз давамлишиватқан вә әтраплиқ елип бериливатқан кишилик һоқуқ хәвпини башқуруш мусапимизниң бир қисми сүпитидә баһалиниду» дәп қошумчә қилди.
җәмийәтниң дәваси австралийәниң заманиви қуллуққа қарши туруш системисидики техиму чоң бир мәсилини көрситип бериду. йуқири хәвплик саһәләрдин мал киргүзидиған импорт қилғучилар мәһсулатлириниң мәҗбурий әмгәккә четишлиқ әмәсликигә аит ишәнчлик испатларни тәминлиши тәләп қилиниши керәк. таможна даирилири испат йетәрсиз болғанда малларни тохтитиш һоқуқиға игә болуши керәк. бу мәсулийәтни истемалчилардин елип, маллар австралийә базириға йетип келиштин бурун мәҗбурий әмгәк хәвпини пәрқләндүрүшкә әң мувапиқ болған ширкәтләр вә органларниң үстигә йүкләйду.
бу тәдбирләр болмиса, австралийә техиму қаттиқ импорт контроллуқиға қарап йүзлиниватқан чоң базарларниң арқисида қелип қалиду. америка «уйғур мәҗбурий әмгикини алдини елиш қануни» (UFLPA) арқилиқ техиму күчлүк импорт контрол системисини йолға қойди. йавропа иттипақиму мәҗбурий әмгәкни чәкләш йөнилишигә қарап маңмақта. бу чоң базарлар мәҗбурий әмгәк хәвпигә ширкәтләр пәқәт мәлумат беридиған бир нәрсә дәп әмәс, бәлки чеграда тохтитилиши керәк болған бир нәрсә сүпитидә муамилә қилишқа башлиди. әгәр австралийә өз қанунлирини күчәйтмисә, америка вә йавропада қаттиқ тәкшүрүшкә дуч кәлгән маллар австралийәниң дукан тәкчилиригә йөткилип келиши мумкин.
мениң доклатимда бу йүзлиниш «йөткилгән хәвп» дәп тәсвирләнди. бир базарда иҗра қилишни күчәйтиш мәҗбурий әмгәк маллирини дунйави тәминләш зәнҗиридин өзлүкидин йоқитип ташлимайду. у хәвпни импорт тәкшүрүши аз болған базарларға қарап иттириши мумкин. доклатта көрситилгинидәк, йапонийәму мушундақ хәвпкә дуч кәлмәктә. австралийә бу хәвпни тонуп йәтти, лекин униңға тақабил туруш үчүн йетәрлик күчлүк система қуруп чиқмиди. австралийәниң қуллуққа қарши туруш комиссари кирис еванс (Chris Evans) һазирқи системиниң бәк аҗиз икәнликини агаһландурди. еванс мәҗбурий тәкшүрүш вә йуқири хәвплик байанатларни өз ичигә алған техиму күчлүк қанунларни қоллиди, шундақ болғанда ширкәтләр заманиви қуллуқ хәвпи тоғрисида пәқәт мәлумат берипла қалмастин, бәлки әмәлий һәрикәт қоллиниши керәк болиду.
австралийә мәҗбурий әмгәк импортини чәкләш, таможна һоқуқини күчәйтиш вә импорт қилғучилардин йуқири хәвплик саһәләрдики малларниң мәнбәсини из қоғлап тәкшүрүшни тәләп қилиш арқилиқ бу бошлуқни толдуруши керәк. австралийә йәнә өзиниң дунйави сода шериклири, җүмлидин америка билән йуқири хәвплик саһәләр вә импорт қилғучилар тоғрисида учур алмаштуруш арқилиқ һәмкарлишиши керәк. ашкарилаш мәҗурий әмгәкниң тәсирини паш қилалайду, лекин у өзлүкидин уни тосалмайду. әгәр австралийә уйғурларниң мәҗбурий әмгики билән ишләпчиқирилған малларни австралийәликләрниң өйлири, карханилири вә тәминләш зәнҗиридин йирақ тутушни халиса, чегра даирилиригә һәрикәт қилидиған қоралларни (һоқуқларни) бериши керәк.
«стратегийәчи» (The Strategist) дики обзорни оқуң:
елиҗа покел-вилсон «уйғур кишилик һоқуқ қурулуши» ниң тәтқиқатчиси. у пугет саонд университетиниң (University of Puget Sound) иқтисад вә хәлқара сийасий иқтисад кәспидә толуқ курс унваниға еришкән.
