әсәд мирза (Asad Mirza)
хитайниң йеңидин мақуллиған «милләтләр иттипақлиқи вә тәрәққийатини илгири сүрүш қануни» көп хиллиқни башқуруштин бир хиллиқни мәҗбурий теңишқа қарап қәтий бурулуш болғанлиқидин дерәк бериду. бейҗиң уйғур, тибәт вә башқа аз санлиқ милләтләрни ассимилйатсийә қилишни қанунлаштуруш арқилиқ, уларниң рошән мәдәнийәт, тил вә диний кимликлирини коммунистик партийәгә садиқ, дөләт тәрипидин бекитилгән йәккә аң билән алмаштурушни нишанлайду.
2026-йили 1-ийулдин башлап рәсмий күчкә игә болған «милләтләр иттипақлиқи вә тәрәққийатини илгири сүрүш қануни» бейҗиң тәрипидин хитайниң етирап қилинған 56 миллити оттурисида инақлиқ вә иҗтимаий муқимлиқни илгири сүрүш үчүн лайиһәләнгән зийансиз бир қорал сүпитидә көрситилди. лекин, техиму әтраплиқ тәһлил қилиш бу низамниң түзүлмилик ассимилйатсийә қилиш үчүн лайиһәләнгән бир механизм икәнликини ашкарилап бериду.
ассимилйатсийә қурулмиси: қанунниң йадролуқ алаһидиликлири
бу қанунниң мәркизий вәзиписи «ортақ миллий кимлик» йаритиштур. әмәлийәттә, бу аз санлиқ милләтләрниң өзгичә тарихи, тили вә әнәнилириниң хәнзулар асасий орунни игиләйдиған хитай миллий байаниға бойсундурулиши керәкликидин дерәк бериду. бу қанунниң әң һалқилиқ алаһидиликлири төвәндикиләрни өз ичигә алиду:
мәҗбурий путуңхуа маарипи: 15-маддида йәслидин тартип мәҗбурий толуқ оттура мәктәп маарипи ахирлашқучә болған барлиқ балиларға путуңхуа (хәнзу тили) өгитиш тәләп қилинидиғанлиқи рәсмийләштүрүлгән. путуңхуа аллибурун шинҗаң вә тибәт қатарлиқ районларда күчлүк омумлаштурулған болсиму, бу қанун аз санлиқ милләт тиллириниң мәмликәт миқйасида асаслиқ оқутуш тили болуш салаһийитини әмәлийәттә тартип елип, уларни иккинчи дәриҗилик орунға чүшүрүп қойиду.
идийәви беқиндилиқ: бу қанун барлиқ һөкүмәт органлири, хусусий карханилар, иҗтимаий тәшкилатлар һәтта диний гуруппиларниң «җуңхуа миллити ортақ гәвдиси еңи»ни актип йаритишини ениқ тәләп қилиду. хусусән, диний органлардин динни «хитайчилаштуруш»та чиң туруш тәләп қилинип, етиқадчиларни сотсийалистик җәмийәт вә дөләт идийәсигә маслишишқа йетәкләйду.
чегра һалқиған тәсир күчи: бәлким әң талаш-тартиш қозғиған тәрәп, бу қанунниң хитай чеграсиниң сиртидиму иҗра қилинишидур. 63-маддида җуңхуа хәлқ җумһурийити сиртидики тәшкилатлар вә шәхсләрниңму «милләтләр иттипақлиқи»ға бузғунчилиқ қилғанлиқи йаки «миллий бөлгүнчилик»кә қутратқулуқ қилғанлиқи үчүн қануний җавабкарлиққа тартилидиғанлиқи дәва қилинған. бу бәлгилимә сирттики муһаҗирлар җәмийити, паалийәтчиләр вә дунйаниң һәр қайси җайлиридики тәнқидчиләрни нишан қилған чегра һалқиған бесим үчүн қануний баһанә билән тәминләйду.
әмәлий тәсири: уйғурлар вә тибәт буддистлири
уйғурлар вә тибәт буддистлири қатарлиқ җәмийәтләргә нисбәтән, бу қанун йеңи бир башлиниш әмәс, бәлки узундин буйан мәвҗут болуп кәлгән түзүлмилик бесимларниң ечинишлиқ шәкилдә қанунлаштурулушидур.
шинҗаңдики уйғурларға нисбәтән, «милләтләр иттипақлиқи» логикиси тарихтин буйан кәң көләмлик халиғанчә тутуп туруш, мәҗбурий әмгәккә селиш, аилиләрни парчилаш вә мәдәнийәт мирасини системилиқ вәйран қилишни йоллуқ көрситиш үчүн ишлитилип кәлди. дөләт бу тәҗрибиләрни дөләт қануниға киргүзүш арқилиқ, өзиниң муддиасиға қарита қалған һәр қандақ мүҗмәлликни түгәтти. бу қанун уйғур кимликиниң ипадилинишини — тилни қоғдаштин тартип диний әмәлийәтләргичә — әмәлийәттә җинайәт дәп бекитип, уларни дөләт бихәтәрликигә тәһдит йаки диний ашқунлуқниң аламити сүпитидә тамға басиду.
тибәт буддистлириға нисбәтән, бу қанун уларниң мәдәнийәт җәһәттики мәвҗутлуқиға қаритилған истратегийәлик бир һуҗумдур. бу қанун тибәттики ханиқаларниң башқурулушиға вә йаш раһиблар билән раһибәләрниң маарипиға биваситә тәсир көрситиду. диний варислиқ қилиш вә диний паалийәтләрниң дөләт тәстиқлиған рамкиларға маслишишини мәҗбурий тәләп қилиш арқилиқ, бу қанун далай ламаға охшаш әрбабларниң әнәниви нопузини парчилашни мәқсәт қилиду. тибәтлик балиларни өз тили вә мәдәнийитидин йирақлаштуруп, дөләт башқуридиған йатақлиқ мәктәпләргә мәҗбурий йөткәш һәрикити әмдиликтә мәдәнийәтни қоғдашни сийасий асийлиқ билән баравәр дәп қарайдиған күчлүк бир қанун системиси тәрипидин қоллинип қуввәтләнмәктә.
йәр шари характерлик наразилиқ билән бейҗиңниң өзини ақлиши
бу қанунға қарита хәлқаралиқ инкаслар интайин сәлбий болди; ғәрб дөләтлири, кишилик һоқуқ тәшкилатлири вә сүргүндики аз санлиқ милләт гуруппилири буни мәдәнийәтни йоқитишниң лайиһәси дәп қаралап әйиблиди.
йавропа парламенти бу қанунни рәсмий әйибләп, буниң аз санлиқ милләтләрниң мирасини йоқитишқа қаритилған системилиқ бир урунушқа йол ачидиғанлиқидин агаһландурди. парламент әзалири сүргүндики муһаҗирлар җәмийитини чегра һалқиған паракәндичиликтин қоғдаш үчүн, хитай билән түзүлгән җинайәтчиләрни өткүзүп бериш келишимлирини тохтитип турушқа чақирди.
америкида, парламент рәһбәрлири ташқи ишлар министирлиқини бу қанунға ашкара вә күчлүк тақабил турушқа үндәп, буни идийәви контрол қилиш қорали вә дунйадики кишилик һоқуқ қоғдиғучилириниң бихәтәрликигә биваситә тәһдит дәп бекитти. хәлқара кәчүрүм тәшкилати (Amnesty International) вә уйғур һәрикити (Campaign for Uyghurs) қатарлиқ кишилик һоқуқ тәшкилатлири бу қанунниң хитайниң өз асасий қанунидики миллий районлуқ аптономийәгә мунасивәтлик капаләтләргә хилаплиқ қилидиғанлиқини вә хәлқара кишилик һоқуқ өлчәмлиригә зит икәнликини оттуриға қойди.
хитайниң өзини ақлиши: бейҗиң бу тәнқидләрни «ғәрәзлик қара сүртүш» вә өзиниң дөләт ичи сийаситини бурмилаш дәп рәт қилди. бейҗиңда өткүзүлгән ахбарат елан қилиш йиғинида, әдлийә муавин министири ху вейлие (Hu Weilie) бу қанунни йақилап, буниң хитайниң дөләт әһвалиға мас келидиған «қанунлуқ, қаидилик, зөрүр вә әмәлгә ашурушқа болидиған» тәдбир икәнликини оттуриға қойди.
хитай әмәлдарлири бу қанунниң дөләтниң игилик һоқуқи, бихәтәрлики вә тәрәққийат мәнпәәтини қоғдашни мәқсәт қилған дөләт ичи иши икәнликини илгири сүриду. улар чегра сиртиға аит бәлгилиминиң хәлқаралиқ тәҗрибиләргә уйғун икәнликини вә пәқәт бөлгүнчилик характерлик «қанунсиз қилмишлар»ға тақабил турушни мәқсәт қилидиғанлиқини оттуриға қойди. бейҗиң бу қанунниң нормал адәмләр оттурисидики алақә, академик муназириләр йаки содиға тәсир көрсәтмәйдиғанлиқини оттуриға қойуп, униң түп мәқситиниң иҗтимаий бирликни сақлаш вә башқа дөләтләрни парчиливәткән миллий тоқунушларниң алдини елиш икәнликини тәкитлиди.
һиндистанниң инкаси вә истратегийәлик мүшкүл әһвали
һиндистанниң хитайниң йеңи миллий қануниға қайтурған инкаси мәдәнийәт қиммәт қариши, район характерлик риқабәт вә еһтийатчан дипломатийәниң мурәккәп арилашмиси тәрипидин шәкилләнди.
дарамсала (Dharamshala)ға җайлашқан мәркизий тибәт мәмурийити (CTA) өзлириниң қарши туруш позитсийәсини күчлүк ипадиләп, бу қанунни тибәт кимликигә қилинған «қануний һуҗум» дәп атиди. сүргүндики тибәт һөкүмитиниң сийасий рәһбири сикйуң пәнпа тсериң (Sikyong Penpa Tsering) асийадики бу икки гигант дөләт оттурисидики рошән пәрқни тәкитлиди.
тсериң һиндистан мәдәнийитиниң көп хиллиққа болған кәң қорсақлиқи вә уни актип қоллиши билән характерлинидиғанлиқини, әмма нөвәттики реҗим астидики хитай мәдәнийитиниң барғансери мәҗбурий теңилған бир хиллиқ билән ипадилиниватқанлиқини әскәртти.
йеңи деһли рәсмий һалда өз инкасини асаслиқи мәдәнийәтни қоғдаш вә район муқимлиқи нуқтисидин шәкилләндүрди. һиндистанниң будданиң тәлиматиға охшаш әнәниләргә чоңқур йилтиз тартқан өз көп хиллиқ әхлақини көздә тутқанда, хитайниң бу қануниниң һималайа райониниң мәдәнийәт вә тил көп хиллиқиға көрситидиған тәсиригә қарита чоңқур әндишә мәвҗут.
мундақ болсиму, һиндистанниң инкаси һиндистан-хитай мунасивитиниң назук вәзийити тәрипидинму тәңшәлмәктә. 2024-йили өктәбирдики әмәлий контрол сизиқи (LAC) бойичә җиддийликни пәсәйтишни мәқсәт қилған чегра келишимлиридин кейин, йеңи деһли бу назук йаришиш мусаписини вәйран қиливетидиған провокатсийәләрдин еһтийат қилмақта.
һиндистанниң йәр шари характерлик йасимичилиқ мәркизигә айлиниш арзуси вә хитайға болған иқтисадий беқиндилиқи көп тәрәплимилик бир ташқи сийасәтни тәләп қилиду. шуңлашқа, һиндистан бейҗиңниң таҗавузчиларчә бир хиллаштуруш сийасәтлиридин — алаһидә қилип ейтқанда, бу сийасәтләр муһим бир тосуқ райони (буфер райони) ролини ойнайдиған тибәт егизликигә тәсир көрсәткәнлики үчүн — чоңқур биарам болсиму, униң рәсмий инкаси өлчәмлик болуп, ашкара тоқунуштин йирақ туруп, истратегийәлик муқимлиқни биринчи орунға қоймақта.
хитайдики көп хиллиқниң кәлгүси
«милләтләр иттипақлиқи вә тәрәққийатини илгири сүрүш қануни» хитайниң чегра районлирини вә аз санлиқ милләт нопусини башқуруштики бурулуш нуқтисидин дерәк бериду. бейҗиң «җуңхуа миллити ортақ гәвдиси» идийәсини қанун дәриҗисигә көтүрүш арқилиқ, партийә линийәсигә қаттиқ мас кәлмәйдиған параллел мәдәнийәт йаки диний кимликләрниң мәвҗут болуп турушиға әмди йол қоймайдиғанлиқидин сигнал бәрди.
бу қанунниң түп тәсири шинҗаң, тибәт вә ички моңғулда мәктәп синиплирида, өйләрдә вә ибадәтханиларда һес қилиниду. у аз санлиқ милләтләрни ассимилйатсийә болушқа йаки дөләтниң қанун аппаратиниң пүтүн бесимиға дуч келишкә мәҗбурлайдиған түзүлмилик бесимни техиму чоңқурлаштуриду. хитай өз күчини йәр шари миқйасида намайан қилишни давамлаштуруватқан бир вақитта, бу қанун хәлқара җәмийәткә бейҗиңниң өзигә хас ички тәртип нусхисини өз чеграсиниң сиртидиму иҗра қилиш нийити барлиқи һәққидә бир агаһландуруш ролини ойнайду.
ахирқи һесабта, бу қанун дөләт ичидики түп бихәтәрлик туйғусиниң кәмчилликини ашкарилайду: һәқиқий иттипақлиққа дийалог, ишәнч йаки көп хиллиқни тәбрикләш арқилиқ әмәс, пәқәт мутләқ бойсундуруш арқилиқла еришкили болиду дегән ишәнч шудур. тарих шуни көрситидуки, қорқунч вә кимликни йоқитиш үстигә қурулған иттипақлиқ наһайити аз һалларда узунға бариду, хитай бу усулни қанунға айландуруш арқилиқ, тәрәққийат қийапити астида узун муддәтлик муқимсизлиқниң уруқини чачқан болуши мумкин.
әсәд мирза (Asad Mirza)
asad.mirza.nd@gmail.com
2026-йили 14-ийул, Daily Excelsior
