лихасада дуа қиливатқан бир тибәт айал. мәнбә.
2026-йили 1-ийулдин башлап йолға қойулған йеңи қанунниң исми иттипақлиқ вә тәрәққийатни тәшәббус қилсиму, әмма у пәқәт йәнә бир қетимлиқ бастуруш шәклидин башқа нәрсә әмәс.
йазғучи: марко респинти (Marco Respinti)
хитай хәлқ җумһурийити (х х җ) ниң йеңи «милләтләр иттипақлиқи вә тәрәққийатини илгири сүрүш қануни» х х җ мәмликәтлик хәлқ қурултийи тәрипидин 2026-йили 12-март тәстиқланғандин кейин 2026-йили 1-ийулдин башлап күчкә игә болди. «земистан» (Bitter Winter) тори бир нәччә қетим паш қилғинидәк, бирлик сәп тәрипидин елан қилинған бу қанунни йолға қойуш қолланмиси билән бирликтә, бу қанун хитайда йашайдиған барлиқ охшимиған милләтләрниң мәдәнийәт кимликини йоқитиш, шундақла хоңкоң вә авмен алаһидә мәмурий районида йашайдиған кишиләрни (әркинлики зор дәриҗидә чәкләнгән болсиму, йәнила сақлинип қалған) «дөләт бихәтәрлики» мәнпәәти үчүн өзлириниң алаһидә имтийазлиридин ваз кечишкә мәҗбурлаш, һәмдә хитай җумһурийити (тәйвән) дики кишиләрни тәслим болушқа тәһдит селиш үчүн лайиһәләнгән қаттиқ бир қанундур.
бу йеңи қанунниң биваситә қурбанлири тибәт егизликидә йашайдиған тибәтләр, шәрқий түркистан районида йашайдиған уйғурлар вә ички моңғулдики моңғуллар болиду. бу әнсиз җәмийәтләрниң вәкиллири қанун күчкә игә болуштин бир нәччә күн илгири голландийәниң амстердам кочилириға чиқип өзлириниң наразилиқ авазини көтүргәнлики һәйран қаларлиқ әмәс.
«хитайдики аз санлиқ милләтләр үчүн ейтқанда, бу қанун әһмийәтлик мәдәнийәт вә сийасий аптономийә бошлуқини техиму тарайтиду» дәп чүшәндүрди австралийә латроб университетиниң пешқәдәм пирофессори, хитайниң милләт сийасити бойичә йетәкчи мутәхәссис җамес лейболд (James Leibold) «әлҗәзирә» телевизийә қанилиға бәргән байанатида. «у тибәтләр, уйғурлар, моңғуллар вә башқа хәнзу болмиған милләтләргә шуни уқтуридуки, уларниң тили, тарихи вә кимлики пәқәт компартийәниң бир пүтүн хитай миллити тоғрисидики бекитилгән тәсәввуриға уйғун кәлгәндила андин қоғдилиду.»
тил арқилиқ мәҗбурлаш
мәсилән, дөләт ортақ тили (хәнзу тили) ни өз ана тиллири билән йашайдиған бу җәмийәтләргә мәҗбурий теңиш нишан қилинған. қанунниң 15-маддисида мундақ дейилгән: «мәктәпләр вә башқа маарип аппаратлири дөләтниң ортақ тил-йезиқини маарип вә оқутушниң асасий тил-йезиқи сүпитидә ишлитиду. дөләт мәктәп йешидин бурунқи балиларниң хәнзу тилини өгинишини һәмдә мәҗбурийәт маарипини тамамлиған өсмүрләрниң дөләт ортақ тил-йезиқини асасий җәһәттин игилишини илгири сүриду.» бу қануний бәлгилимиләргә хилаплиқ қилиш җинайәт һесаблиниду, 6-маддида айдиңлаштурулғинидәк «дөләтниң бирликигә зийан йәткүзидиған йаки миллий бөлгүнчилик пәйда қилидиған қилмишлар мәни қилиниду.» 58-мадда техиму очуқ байан қилинған: «мушу қанунниң мунасивәтлик бәлгилимилиригә хилаплиқ қилип милләтләр иттипақлиқи вә тәрәққийатиға зийан йәткүзгән һәр қандақ тәшкилат йаки шәхсни наһийә дәриҗиликтин йуқири хәлқ һөкүмитиниң мунасивәтлик тармақлири өз мәсулийити бойичә дәрһал тосуши вә түзитишкә буйруши шундақла қанун бойичә җазалиши керәк. әгәр бу қилмиш җәмийәт аманлиқини башқурушқа хилаплиқ қилиш қилмишини шәкилләндүрсә, җәмийәт аманлиқини башқуруш оргини қанун бойичә җәмийәт аманлиқини башқуруш җазаси бериду; әгәр җинайәт шәкилләндүрсә қанун бойичә җинайи җавабкарлиқ қоғлишилиду.»
әмәлийәттә 10-мадда пәрдазни сийрип ташлайду: «биз милләт, дин йаки кишилик һоқуқни баһанә қилип хитай хәлқ җумһурийитигә қарши боһтан чаплаш, қара чаплаш, чәкләш, бастуруш, сиңип кириш вә бузғунчилиқ қилиш қилмишлириниң һәммисигә қәтий қарши туримиз.» немила болмисун, 46-мадда интайин ениқ: «диний тәшкилатлар, диний мәктәпләр вә диний паалийәт сорунлири хитай миллити ортақ гәвдиси еңини күчәйтиш тәшвиқат-маарипини қанат йайдуруп, хитайдики динларни хитайчилаштуруш йөнилишидә чиң туруп, динниң сотсийалистик җәмийәткә уйғунлишишиға йетәкчилик қилиши, диний хадимлар вә етиқадчиларни вәтәнпәрвәрлик әнәнисини җари қилдурушқа йетәкләп, милләтләр иттипақлиқи, динлар маслишишчанлиқи вә җәмийәт инақлиқини илгири сүриши керәк.»
адәттикидәк дөләт һалқиған бастуруш
бу йеңи қанун йәнә хитайниң чәт әл сүргүндикилири үчүн әң чоң балаларниң бири болған дөләт һалқиған бастурушни давамлаштуруш вә иҗра қилиш үчүн очуқ-ашкара лайиһәләнгән. нәзәрийә җәһәттин земин сиртидики башқуруш тәвәлики берилгәнликтин чәт әлдики хитай компартийәсини тәнқид қилғучи хитайлиқ болмиған шәхсләрму нишанға айлиниши мумкин. 63-маддида мундақ дейилгән: «хитай хәлқ җумһурийити земининиң сиртидики хитай хәлқ җумһурийитигә қарши милләтләр иттипақлиқи вә тәрәққийатиға зийан йәткүзидиған йаки миллий бөлгүнчилик пәйда қилидиған қилмишлар билән шуғулланған тәшкилат вә шәхсләр қанунға бойичә қануний җавабкарлиққа тартилиду.»
бу тәрәп америка авам палатасини алаһидә әндишигә салди. қанун күчкә игә болуш һарписида америка авам палатаси хитай ишлири алаһидә комитетиниң рәиси, парламент әзаси җон муленар (John Moolenaar) мундақ дәп кәскин байан қилди: «хитай компартийәсиниң садда қилип ‹милләтләр иттипақлиқи вә тәрәққий қануни› дәп нам қойулған дистопийәлик қануни 1-ийулдин башлап күчкә игә болиду. бу қанун хитай компартийәсиниң рәһимсизлики вә вәһимисиниң қорқунчлуқ дәриҗидә күчийиши болуп, хитай бу қанундин пайдилинип өз земинидин чәттә йашайдиған тәнқидчиләрни паракәндә қилиш вә қорқутушни давамлаштурушни пиланлимақта.» 1-ийулдики охшаш бир алаһидә комитетниң мәтбуат байанатида йәнә мундақ дәп тәкитләнди: «биз бу қанундики хитай компартийәси билән идийәви маслишишни тәләп қилидиған тиллардин, йәни хитай һөкүмити тәрипидин ‹милләтләр иттипақлиқи вә тәрәққийатиға зийан йәткүзди› дәп қаралған хитайниң сиртидики кишиләрниңму хитайда қануний җавабкарлиққа тартилидиғанлиқидин қаттиқ әндишә қилимиз. бу кәң даирилик қанун бейҗиңға өзиниң зулумиға қарши сөзлигәнләрни җазалаш үчүн чәксиз дегүдәк һоқуқ бериду. бу пәқәт бейҗиңниң дөләт һалқиған бастурушлирини қанунлаштуруш үчүн системилиқ қурулмиларни бәрпа қилишни давамлаштуруватқанлиқиниң испатидур.»
парламент әзаси җон муленар. мәнбә.
шундақла белгийәниң бирйуссел шәһиридики йавропа иттипақиму охшаш линийәдә инкас қайтурди. 30-апрелдики бир қарарда мундақ дейилди: «йавропа парламенти бу қанунни ассимилйатсийә сийасәтлирини илгири сүрүп, мәдәнийәт, дин вә тил әркинликини чәкләйдиғанлиқи, бу арқилиқ хитайниң хәлқара қанун астидики мәҗбурийәтлиригә хилаплиқ қилғанлиқи үчүн әйибләйду.» буниңдин башқа йавропа парламентиниң әзалири «йавропа иттипақи ичидә йашаватқан шәхсләргә қаритилған дөләт һалқиған бастурушни» әйиблиди вә җүрәт билән «әза дөләтләрни хитай билән болған җинайәтчиләрни өткүзүп бериш келишимлирини тохтитишқа чақирди. ахирида улар йавропа кеңишини бу йеңи қанунға мәсул болғанларға қарита йавропа иттипақиниң йәр шари характерлик җазалаш түзүмини қоллинишқа чақирди.»
йавропа парламенти йәнә хитай компартийәсиниң охшимиған ниқаблар астида динлар вә миллий гуруппиларға қаратқан системилиқ бастурушиниң йәнә бир муһим тәрипини оттуриға қойди. улар «далай ламаниң вариси болуш мәсилиси сийасий әмәс диний мәсилә болуп, у пәқәт тибәт будда дини әнәнилиригә асасән бәлгилиниши керәкликини» тәкитлиди. мәлумки хитай компартийәси тибәт будда дини вә тибәтниң бу түп тәрипини контрол қилишқа урунмақта вә кейинки далай ламаниң варислиқ қилиш җәрйанини бузғунчилиққа учритишқа тәййарлиқ қилмақта.
қанун мутәхәссислириниң көрситишичә бу қанун бастуруш характеридин сирт асасий қиммәт қарашлардин халий болуп, пүтүнләй сийасий шоарлар, марксистик реторика вә рәис ши җинпиңниң нутуқлири әтрапида қурулған системиси биләнму көзгә чүшиду. йеңи қанунниң кириш сөзидә мундақ дейилгән: «хитайчә сотсийализм йеңи дәвргә қәдәм қойғанда хитай компартийәси марксистик милләтләр нәзәрийәсини хитайниң миллий мәсилилириниң конкрет реаллиқи вә хитайниң қалтис әнәниви мәдәнийити билән бирләштүрүштә чиң турди.» шундақла 2-маддида мундақ байан қилиниду: «милләтләр иттипақлиқи вә тәрәққийати иши хитай компартийәсиниң омумйүзлүк рәһбәрликидә чиң туруп хитайчә сотсийализмниң улуғ байриқини егиз көтүриду, марксизм-ленинизм, мав зедуң идийәси, дең шйавпиң нәзәрийәси... гә әмәл қилип, ши җинпиңниң йеңи дәвр хитайчә сотсийализм идийәсини толуқ йолға қойиду.» бу бир қанун һөҗҗитидин көрә дөләттики аз санлиқ милләтләр арисида хитай компартийәсиниң үстүнлүкини тикләйдиған бир сийасий доктиринаға көпрәк охшайду. у аз санлиқ милләтләрниң тили вә мәдәнийитини қоғдаш тоғрисидики әхлақий тәләпләргә писәнт қилмайду.
һечким чәттә қалмайду
мундақ дейилгән билән, қанун текистидә дең шйавпиң (1904-1997) ниң тилға елинишиму мувапиқ әмәс. дең шйавпиңниң йүзәки ислаһатчилиқиниң мәстаниси болуш керәк әмәс, әмма у хитайниң алий рәһбири болуп турған мәзгилдә 1984-йиллиқ «районлуқ миллий аптономийә қануни» мақулланған: униңда аз санлиқ милләтләр тилида маарип тәрбийәси бериш ениқ бәлгиләнгән вә көп санлиқ милләтниң субйектип шувинизмиға қарши агаһландурулғаниди. әмма рәис ши җинпиңниң өз мәқситигә йетиш үчүн қилған қаттиқ йеңи-коммунистик сийасәтлириниң һәммиси буниңға қарши келиду.
тибәтләргә кәлсәк уларниң земини 1950-йили х х җ ниң хәлқ азадлиқ армийәси тәрипидин бесивелинған болуп, улар наһайити сарасимигә чүшмәктә. һиндистанниң дарамсаладики тибәт сүргүн һөкүмити йаки мәркизий тибәт мәмурийити (CTA) мундақ дәп агаһландурди: «бу қанун милләтләр иттипақлиқи намида тибәтләр вә башқа аз санлиқ милләтләрниң алаһидә тили, мәдәнийити, дини вә кимликини аҗизлаштуруш арқилиқ, уларниң ассимилйатсийә қилинишини тезлитиш үчүн әтраплиқ қануний асас йаритип бериду.»
әмәлийәттә мәркизий тибәт мәмурийитиниң сикйуңи (баш министири) пәнпа тесериң (Penpa Tshering) хәлқара җәмийәтни бу қанунға қарши турушқа чақирип қилған мураҗиитидә мундақ деди: «бу қанун дөләт тили (хәнзу тили) арқилиқ оқутушни мәҗбурий йолға қойуш, арилашма мәһәллиләр вә никаһлар арқилиқ нопус қурулмисини өзгәртишни илгири сүрүш, дөләтниң көзитиш системисини кеңәйтиш вә хитайниң йурисдиксийәсини сиртқа кеңәйтиш арқилиқ тәнқидчиләр вә тибәт дийаспорасини нишанлаш арқилиқ, узун муддәтлик ассимилйатсийә сийасәтлирини қануний мәҗбурийәткә айландуриду.»
контроллуқни ашуруш үчүн лайиһәләнгән бир қанун. сүний әқил арқилиқ йасалған.
әмма бу йеңи қанун көп йиллардин буйан давамлишиватқан бир әмәлийәтни рәсмий қанунлаштурди. хитай компартийәси тибәт хәлқиниң мәдәнийәт җәһәттин ассимилйатсийә қилинишини тезлитиш үчүн аллиқачан қәдәмләрни ташлиған. көп йиллардин буйан тибәт аилилиридин балилирини дөләт тәрипидин башқурулидиған йатақлиқ мәктәпләргә әвәтиш тәләп қилинмақта, бу йәрдә асаслиқ оқутуш тили хәнзу тилидур. у йәрдә балилар һаким орундики хәнзу мәдәнийити қурулмиси астида тәрбийәлиниду. тибәтниң диний паалийәтлири, тили вә мәдәнийәт әнәнилирини қоғдашниң барлиқ шәкиллири әмди зийанлиқ дәп чүшәндүрүлиду вә «бөлгүнчилик» дәп қарилиду.
шәрқий түркистан болса х х җ да аз санлиқ милләтләр нопусниң көп қисмини тәшкил қилидиған йәнә бир өлкидур. мөлчәрләнгән 11 милйон уйғурниң ичидә бир милйондин үч милйонғичә болған киши аталмиш «тәрбийәләш мәркәзлири» дә тутуп турулмақта, әмәлийәттә булар тутқун қилиш мәркәзлиридур. уйғур тилини чәкләш тиришчанлиқлири көп йиллардин буйан давамлишип кәлмәктә. чәт әлдики бир уйғур өткән йили ейтқинидәк: «вәтинимиздә хитай һөкүмити уйғур тилиниң кейинки әвладларға өтүшини тосуш үчүн барлиқ чариләрни қилмақта» вә «хитай уйғур тилиниң оқутуш тили сүпитидә ишлитилишини тохтатти, күтүпханиларни тақиди вә тәһрирләр һәм нәшрийатчиларни вәһшийләрчә зийанкәшликкә учратти.»
җәнубий моңғулийәдә (ички моңғул) бейҗиң кәм дегәндә 2020-йилдин башлап моңғул тилини алмаштуруш үчүн йеңи маарип сийаситини йолға қойушқа урунмақта. наразилиқ намайишлири партлиғанда һөкүмәт түркүмләп тутқун қилиш, қайта тәрбийәләш пирограммилири вә намайишчилардин мәҗбурий ашкара «төвә қилиш» тәләп қилиш арқилиқ инкас қайтурди. моңғуллар өз тили вә мәдәнийитини сақлап қелиш үчүн торға йүзләнгәндә моңғул тилидики тор ишлитишкә қарита рәқәмлик чәкләшләр елип берилди.
хоңкоң, авмен вә хитай җумһурийити (тәйвән) дә йашайдиған кишиләргә нисбәтән бу йеңи қанунниң шум бешарити шуки, улар «дөләтниң суверинлиқи, бихәтәрлики вә тәрәққийат мәнпәәтини аңлиқ қоғдиши» вә «хитай мәдәнийитини бирликтә илгири сүрүши» керәк.
йеңилиқ йоқ, хитай компартийәсидин йәнә бир начар қанун.
https://bitterwinter.org/reactions-mount-against-the-new-chinese-law-on-ethnic-unity/
