оңдин солға: уйғур ача-сиңиллардин гүлҗәннәт камил (оңда), гүлмирә камил (солдин иккинчи), гүлзәпәр һеким (солда) вә уларниң аниси баһаргүл тохти. улар 2026-йили 4-ийул вә 11-ийул күнлири үрүмчидә тутқун қилинған болуп, бу сүрәт аилә кона сүрәтлириниң бирикмисидур. (гүзәлнур камил тәминлигән)

йазғучи: таһир имин

2026-йили 20-ийул, әркин асийа радиоси (RFA)

асаслиқ нуқтилар:

хитай даирилири 2026-йили ийулниң бешида үрүмчидә үч уйғур ача-сиңилни вә уларниң анисини түркийәдики чоң һәдиси гүзәлнур камилға адәттики турмуш буйумлирини (кийим-кечәк, йемәклик, күндилик турмуш лазимәтликлири) әвәткәнлики үчүн тутқун қилған вә бу мал әвәтишни уларни «террорчиларни қоллаш» билән әйибләшниң баһаниси қилған.

бу тутқун қилиш вәқәси хитайниң йеңи милләтләр иттипақлиқи қануни күчкә игә болуп узун өтмәй йүз бәргән болуп, чәт әлдә аилиси йаки сода алақиси болған уйғурларға қаритилған дөләт һалқиған системилиқ бастурушниң һәтта рәсмий, һөҗҗәтлик адәттики паалийәтләр үчүнму давамлишиватқанлиқини көрситип бериду.

тутуп турулуватқан айаллар арисида илгири йиғивелиш лагерида тутуп турулған йерим паләч бир айал, шундақла илгири 2009-йилидики үрүмчи вәқәсигә четишлиқ дәп қарилип 10 йил түрмидә йатқан йәнә бир айал бар. ача-сиңилларниң бири дәсләптә тутулмай қалған болсиму, бир һәптидин кейин уму тутқун қилинған.

хитай даирилири шинҗаңниң мәркизи үрүмчидә 4-ийул күни түркийәдики чоң һәдисигә мал әвәткәнлики үчүн икки уйғур ача-сиңилни вә уларниң анисини тутқун қилған, үчинчи сиңлиси болса бир һәптидин кейин тутулған. бу һәқтә чоң һәдиси әркин асийа радиосиға мәлумат бәргән.

гүзәлнур камилниң ейтишичә, униң аилисидикиләр түркийәдики содисини қоллаш үчүн униңға кийим-кечәк, пут кийими, қалпақ, күндилик турмуш буйумлири, тетитқулар вә орап қачиланған йемәкликләр қатарлиқ адәттики турмуш лазимәтликлирини йоллап турған.

«улар пәқәт адәттики күндилик парчә-пурат буйумлар иди,» деди у әркин асийа радийосиға.

«анам маңа: "биз саңа нәқ пул әвәтәлмисәкму, мал әвәтип турайли, балам, сән шуниң билән сода қилип балилириңни баққин," дәйтти,» деди у.

2016-йили түркийәгә көчүп кәлгән гүзәлнур, малларни 2018-йилидин 2020-йилиғичә қайта тәрбийиләш лагерида тутуп турулған сиңлиси гүлҗәннәт камилниң тәййарлап әвәткәнликини тилға алди.

йеқинқи бир қетимлиқ вәқәдин кейин йерим паләч болуп қалған гүлҗәннәткә сиңлиси содидин алған пайдисидин үлүш бериш арқилиқ йардәм қилип турған. әмма гүзәлнурниң ейтишичә, сақчилар бу алақини аилини нишанлаш үчүн бир баһанә сүпитидә ишләткән.

тәкшүрүш

гүзәлнурниң ейтишичә, сақчиларниң аилисидикиләрни сорақ қилиши 1-ийулдин башланған болуп, аниси баһаргүл тохти, сиңиллири гүлҗәннәт вә гүлзәпәр һеким бир нәччә қетим сорақ қилинған.

сақчилар гүлҗәннәтниң түркийәгә мал әвәткәнликини баһанә қилип, уларни «террорчиларни қоллаш»та гумандар дәп әйиблигән. у йәнә аниси вә сиңиллириниң сақчиларни мал сетивалған дуканларға вә мал әвәтиш үчүн ишләткән әшйа обороти ширкәтлиригә башлап беришкә мәҗбурланғанлиқини сөзләп бәрди.

«4-ийул күни улар интайин сипайә сөзләп, анамни әтигән саәт 9:00 да сақчиханиға беришқа чақирди,» деди у. «анам барғандин кейин, сиңиллиримниму елип келип тутувалди. уларниң қан әвришкисини елип, алди, кәйни вә йан тәрәплиридин сүрәткә тартти. униңдин кейин һечқандақ гәп қилмастин уларни елип кәтти.»

инсаний һоқуқларни көзитиш тәшкилати (Human Rights Watch) ниң билдүрүшичә, түркийә хитай тәрипидин һиндонезийә, сәуди әрәбистан, мисир вә қазақистанға охшаш көп санлиқ мусулманлар йашайдиған башқа дөләтләр билән бирликтә «сәзгүр дөләтләр» дәп бекитилгән 26 дөләтниң биридур. хитайниң «қаттиқ зәрбә бериш» сийасити астида, бу дөләтләргә барғанлар, у йәрдә аилиси барлар йаки у йәрдики кишиләр билән алақидә болғанлар тәкшүрүлгән, тутуп турулған, һәтта түрмигә ташланған.

гүзәлнур үрүмчидики аилисиниң бир йилдин көпрәк вақиттин буйан униңға һечқандақ мал әвәтмигәнликини, йеқинқи мәзгилләрдә малларни оттура асийа дөләтлиридин импорт қиливатқанлиқини ейтти. аилисиниң мал әвәтиши сақчилар тәрипидин тутулуштин бурунла көп йил илгири тохтиғаникән.

«биздә һәммә нәрсиниң һөҗҗити бар — нәдин әвәтилгәнлики, һәтта мални кимниң тапшурувалғанлиқиғичә,» деди гүзәлнур.

«биз у һөҗҗәтләрни бәрдуқ, анам билән сиңиллириму сақчиларға һәммини тапшуруп бәрди. әмма сақчилар йәнила уларға: "биз силәрни тәкшүримиз; түркийә тәрәптиму бир қисим ишлар болуватиду," дәпту. бу йәрдә немә иш болиду? биздә һечқандақ иш йоқ. биз һәтта бу йәрдики пакиз хатирилиримизниму көрситәләймиз.»

гүзәлнурниң сөзигә қариғанда, униң аниси вә сиңиллири үрүмчидики нәншйав (җәнубий шәһәр әтрапи) сақчиханисиға елип кетилгән.

«бири йетим қиз (беқивалған сиңлим гүлзәпәрни көрситиду), бири анам, йәнә бири болса мениң мейип сиңлим... мән әмди немә қилишим керәк?!» деди у йиғлиған һалда әркин асийа радиосиға.

әркин асийа радиоси гүлҗәннәтниң сақчиханидин йөткилип, нөвәттә тәңритағ районлуқ тутуп туруш орнида тутуп туруливатқанлиқини дәлиллиди.

милләтләр иттипақлиқи қануни

бу тутқун қилиш вәқәлири хитайниң йеңи милләтләр иттипақлиқи қануни күчкә игә болуп бир қанчә күндин кейинла йүз бәргән. 10-ийул күни норвегийәдә турушлуқ уйғур паалийәтчи абдувели айуп өзиниң X (твиттер) һесабида мундақ дәп йазған: «үрүмчидә үч уйғур тутқун қилинди. дөләт бихәтәрлик сақчилири һечқандақ сәвәб көрсәтмәстин, уларни 4-ийул күни тутқун қилди. улар хитай милләтләр иттипақлиқини илгири сүрүш қанунини мақуллиғандин кейин биз билгән тунҗи нишандур.»

хитайниң милләтләр иттипақлиқи қанунини тәнқид қилғучилар бу қанунниң уйғурлар вә тибәтләрни мәҗбурий ассимилйатсийә қилиш вә мәдәнийитини йоқитиш сүритини тезлитидиғанлиқидин агаһландурмақта. шундақла бейҗиңниң дөләт һалқиған бастурушни күчәйтип, чәт әлдики өктичи авазларни җимҗит қилиш иқтидаридинму әндишә қилмақта.

гүзәлнурниң әркин асийа радиосиға билдүрүшичә, 4-ийул күни аниси билән икки сиңлиси тутулғандин кейин өйдә қалған үчинчи сиңлиси гүлмирә камилму бир һәптидин кейин сақчилар тәрипидин тутуп кетилгән.

гүлмирә илгири 2009-йили 5-ийулдики үрүмчи вәқәсигә четишлиқ дегән әйибләш билән 10 йил түрмидә йатқан иди.