уйғур вақит гезити (Uyghur Times) | 2026-йили 30-ийул

шинҗаң (шәрқий түркистан) қурбанлири санлиқ мәлумат амбири (Shahit.biz) тәрипидин елан қилинған йеңи бир анализға асасланғанда, хитайниң кәң көләмлик тутқун қилиш һәрикити сәвәбидин 2018-йилиниң ахириғичә уйғур дийариниң җәнубидики төт вилайәт, областта көпинчиси уйғур болуп кәм дегәндә 143,228 бала ата-анисиниң бири йаки һәр иккилисидин айриветилгән дәп мөлчәрләнмәктә.

27-ийул елан қилинған мәзкур доклат қәшқәр вилайити кона шәһәр наһийәсидин елинған кәң көләмлик һөҗҗәтләргә асасланған болуп, тәтқиқатчилар сиртқа ашкарилинип қалған хитай һөкүмитиниң архиплири билән тутқун санлиқ мәлуматлирини ишлитиш арқилиқ аилә мунасивәтлирини қайтидин турғузуп чиққан. бу тәтқиқат кәң көләмлик җаза лагериға қамаш һәрикитиниң уйғур аилилири билән балиларға қандақ тәсир көрсәткәнлики һәққидә бүгүнгичә оттуриға қойулған әң тәпсилий мөлчәрләрниң бирини тәминләйду.

бир наһийәдила миңлиған бала ата-анисиз қалған

доклатқа асасланғанда, тәтқиқатчилар кона шәһәр наһийәсидә 2017-йилидин башлап узун муддәт тутқун қилинған 21,809 кишиниң кимликини ениқлиған. нопус тизимлаш архипи билән аилә мунасивити санлиқ мәлуматлиридин пайдилинип ата-анисиниң бири йаки һәр иккилиси тутқун қилинғандин кейин арқида қалған 3,772 балини хатирилигән.

тәтқиқатчилар бу рәқәмниң нисбәтән мутәәссип һаләттики әң төвән мөлчәр икәнликини тәкитләп, техиму көп һөҗҗәтләрниң ашкарилинишиға әгишип қошумчә делоларниң оттуриға чиқиши мумкинликини әскәртти.

анализда байқалған йәнә бир әһвал шуки, аилиләрниң көпинчисидә бир қанчә бала болған. ата-аниси тутқун қилинған һәр бир аилидә оттура һесаб билән 2.4 бала бу вәзийәттин тәсиргә учриған, 700 дин артуқ аилидә болса үч йаки униңдин көп бала ата-анисидин айрилип қалған.

доклат балиларниң кейинки турмуш орунлаштурушиға аит пәрәзләрни қилиштин өзини қачурған болуп, нурғун балиларниң йатақлиқ мәктәпләргә орунлаштурулғанлиқи йаки туғқанлириға қалдурулғанлиқи мәлум қилинған болсиму, лекин мәвҗут дәлилләрниң тәтқиқатчиларниң һәр бир делониң ақивитини ениқлап чиқишиға йетәрлик әмәсликини әскәрткән.

дадилар адәттә алди билән тутқун қилинған

мәзкур тәтқиқат йәнә зийанкәшликкә учриған аилиләрдә көп қетим тәкрарланған бир тутқун қилиш шәклиниму хатирилигән.

тәтқиқатчиларниң байқашлириға асасланғанда, көп қисим делоларда алди билән дадилар тутқун қилинип, 2017-йили көпинчә һалларда узун муддәтлик қамақ җазасиға һөкүм қилинған, анилар болса кейинчә йәни 2018-йили җаза лагерлириға әвәтилгән. тутқун қилиниш чесласини ениқ турғузғили болидиған аилиләрдә бу тәртип хатириләнгән делоларниң тәхминән %56 ни игилигән.

мәзкур байқашлар тутқун қилиш һәрикитиниң нурғун һалларда аилидин ата билән аниниң һәр иккилисини елип кетиш билән ахирлишип, балиларни асаслиқ баққучисиз қойғанлиқини көрситип бериду.

уйғур дийариниң җәнубиға кеңәйтип тәһлил қилиш

тәтқиқатчилар кона шәһәр наһийәсиниң санлиқ мәлуматлиридин пайдилинип мәзкур наһийәдики хәнзу болмиған қурамиға йәтмигәнләрниң %4.22 ниң ата-анисиниң бири йаки һәр иккилисиниң тутқун қилинғанлиқини мөлчәрләп чиқти.

шәрқий түркистанниң җәнубидики уйғурлар мутләқ көп санлиқни игиләйдиған наһийәләрдә хатириләнгән тутқун нисбити охшаш йүзлинишни көрсәткәнлики үчүн, доклат бу пирсәнтни қәшқәр, хотән, ақсу вә қизилсудин ибарәт җәнубтики төт вилайәт, областа йашайдиған хәнзу болмиған бала нопусиға тәтбиқлиди.

2019-йиллиқ шәрқий түркистан истатистика йилнамисидики нопус рәқәмлиригә асасән, доклат 2018-йилиниң ахириғичә бу районларда кәм дегәндә 143,228 балиниң ата йаки анисиниң йаки һәр иккилисиниң тутқун қилинғанлиқини мөлчәрлиди.

тәсиргә учриған балиларниң мөлчәрләнгән сани әң көп болған наһийәләр төвәндикичә:

• йәкән наһийәси: тәхминән 14,100

• қарақаш наһийәси: тәхминән 10,870

• қағилиқ наһийәси: тәхминән 8,200

• қәшқәр шәһири: тәхминән 8,068

• пәйзават наһийәси: тәхминән 7,519

• хотән наһийәси: тәхминән 6,478

• хотән шәһири: тәхминән 6,385

доклат өз мөлчәрини пәқәт шәрқий түркистанниң җәнуби биләнла чәкләп, районниң шималий қисимлирида тутқун сийасәтлириниң пәрқлиқ болуши мумкинликини, мәвҗут дәлилләрниң охшаш методологийәни пүтүн өлкә миқйасида тәтбиқлашни қоллимайдиғанлиқини әскәртти.

хатириләш давамлашмақта

мустәқил бир архиплаштуруш қурулуши болған шинҗаң (шәрқий түркистан) қурбанлири санлиқ мәлумат амбири хитайниң уйғурлар билән башқа түркий милләтләрни нишан қилған кәң көләмлик тутқун қилиш һәрикитиниң қурбанлирини хатириләш үчүн сиртқа сизип чиққан хитай һөкүмити һөҗҗәтлири, шаһитларниң испатлири вә һөкүмәт архиплиридин пайдилинип дәлилләрни топлашқа йиллап вақит сәрп қилди.

тәтқиқатчилар 143,228 бала мөлчәрини пәқәт бир әң төвән чәк дәп чүшиниш керәкликини, чүнки һөҗҗәтләрниң техи толуқ әмәсликини, қошумчә архипларниң тәсиргә учриған техиму көп аилиләрни ашкарилиши мумкинликини тәкитлиди.

бу байқашлар хитайниң кәң көләмлик тутқун қилиш һәрикитиниң пәқәт зор сандики уйғурларни түрмигә ташлапла қалмай, бәлки кәң көләмлик аилә парчилинишиниму кәлтүрүп чиқирип уйғур дийариниң җәнубидики йүз миңлиған балиға тәсир көрсәткәнликигә даир күнсери көпийиватқан дәлилләргә йеңилирини қошти.

мәнбә: шинҗаң (шәрқий түркистан) қурбанлири санлиқ мәлумат амбири (Shahit.biz), «җәнубий шәрқий түркистанда ата-анисидин айриветилгән балиларниң сани һәққидә бир мөлчәр», 2026-йили 27-ийул елан қилинған.