марсимо интировигне (Massimo Introvigne)
адрийан зенз билән мөтәбәр тохти елан қилған йеңи тәтқиқат мақалисидә, хитай һөкүмитиниң чәт әлләрдики уйғур тәтқиқатчилар вә паалийәтчиләргә қаратқан дөләт һалқиған системилиқ контрол қилиш вә бесим ишлитиш истратегийәси тәпсилий анализ қилинди.
2026-йили 22-ийул күни калифорнийә университети нәшрийатиниң «коммунистик вә пса-коммунистик тәтқиқатлар» (Communist and Post-Communist Studies) журнилида елан қилинған, адрийан зенз (Adrian Zenz) билән мөтәбәр тохти (Muetter Tohti) һәмкарлишип йазған «көккә учсаңму айиғиңдин туталаймән» («If You Fly to the Sky, I Can Catch You by Your Feet») темилиқ мақалә, хитайниң чәт әлдики уйғур тәтқиқатчилар вә паалийәтчиләрни нишанлиған дөләт һалқиған тәттурхаларчә контроллуқини әң күчлүк ашкарилиған тәтқиқатларниң бири һесаблиниду. бу тәтқиқат бейҗиңниң дунйаниң қайсила йеридә йашайдиған уйғурларниң авазини бесиш үчүн, көзгә челиқмайдиған, үзлүксиз вә интайин инчикә лайиһәләнгән системини қандақ ишлитиватқанлиқини ашкарилайду. апторлар уйғур тәтқиқатчилар вә паалийәтчиләр билән өткүзгән сөһбәт хатирилирини хитайниң ички һөҗҗәтлири, җүмлидин «шинҗаң сақчи һөҗҗәтлири» (Xinjiang Police Files) билән бирләштүрүп, бейҗиңниң қитәләр вә йиллар кесишимидә ишқа ашуруватқан көп қатламлиқ истратегийәсини йорутуп бәргән.
зенз билән тохти хитайниң дөләт тәвәлики сиртидики истратегийәлирини чүшиниш үчүн көп қирлиқ бир рамка оттуриға қойди. улар бейҗиңниң өз тактикилирини үч җәһәттин тәңшәйдиғанлиқини оттуриға қойди: бесим ишлитиш (repression), өзигә тартиш (cooptation) вә қанунлуқлаштуруш (legitimation). улар йәнә бир тактикиниң хәлқара нормиларға йаки дөләт ичидики қануний чәклимиләргә хилаплиқ қилиш дәриҗисини өлчәйдиған «қаидигә хилаплиқ қилишчанлиқ»» (transgressiveness) уқумини тонуштурди. бу уқум бейҗиңниң немә үчүн барғансери «төвән дәриҗидики нормиға хилаплиқ қилиш, әмма йуқири дәриҗидә тәсир көрситиш» истратегийәсигә майил болидиғанлиқини чүшәндүрүп бериду. бу тактикилар үнүмлүк болуш билән биргә өзини тонутмайдиған қилип лайиһәләнгән болуп, дөләтниң һечқандақ
ндақ дипломатик ақивәткә дучар болмай туруп гуваһчиларни сүкүт қилдурушиға йол ачиду. дөләт һалқиған мустәбит күчләрниң мәвҗутлуқи чәт әлдики муһаҗирлар җәмийитиниң зичлиқини аҗизлитиш вә хәлқаралиқ җавабкарлиққа тартиш механизмиға тосқунлуқ қилиш һәрикәтлиригә тайиниду.
апторлар чәт әлдики 11 нәпәр уйғур тәтқиқатчи вә паалийәтчи билән сөһбәт елип барған. бу сөһбәтләр тәһдит, назарәт қилиш вә психикилиқ бесимға дуч кәлгән кишиләрниң реал кәчүрмишлирини ашкарилайду. апторлар йәнә ортақ аптор тохтиниң уйғур җәмийитигә болған һесдашлиқ йеқинлиқини етирап қилиду һәмдә тәтқиқат усулиниң илимий җәһәттики ениқлиқини сақлаш үчүн қоллинилған өлчәмләрни чүшәндүриду. зийарәтни қобул қилғучилар қорқунч, роһий зәхим вә йуртидики уруқ-туғқанлириниң бихәтәрликидин әнсирәш ичидә йашаватқанлиқи үчүн, бундақ алдини елиш тәдбирлири интайин зөрүр тепилған.
биринчи қол мәнбәләрни анализ қилиш ашкариланған ички һөҗҗәтләргә тайанған болуп, бу һөҗҗәтләр хитай һөкүмитиниң әмәлдарларға қандақ қилип пикир йөнилишини шәкилләндүрүш, муһаҗирларни назарәт қилиш вә кишиләрниң қаришини контрол қилиш тоғрисида йөнилиш бәргәнликини көрситип бериду. сөһбәтләр вә ички һөҗҗәтләр бейҗиңниң истратегийәлик нийитиниң мукәммәл мәнзирисини сизип бериду. нәтиҗидә, системиниң мәмурий тәртип вә психикилиқ тактика билән мәшғулат қилидиғанлиқи ашкариланған.
әмәлий пакитлар бейҗиңниң дөләт һалқиған бесим истратегийәсиниң бәш асаслиқ тәсирини оттуриға қойиду: дәлил-испат топлашқа тосқунлуқ қилиш, қорқунч вә өз-өзини чәкләш йаритиш, тәтқиқатчиларни сирттин сәт көрситиш, роһий җәһәттин бесим һес қилдуруш вә муһаҗирларниң иҗтимаий зичлиқини аҗизлитиш. бу тәсирләр өзара бирикип, тәтқиқатчиларни сөзләштин әнсирәйдиған, паалийәтчиләрни паалийәтлирини азайтидиған, җәмийәтни тәшкиллиниш иқтидаридин қалдуридиған муһит йаритиду.
нурғун мисаллар хитай даирилириниң чәт әлдики уйғурларни паракәндә қилиш вә контрол қилиш тактикилирини көрситип бериду. мәсилән, абдувели айуп түркийәдики хитай әлчиханиси тәрипидин паспортини мусадирә қилишқа дуч кәлгән вә униңға әгәр шинҗаң даирилири билән «паал һәмкарлашмайдикән» чәт әлдә кимликсиз қалидиғанлиқи билән тәһдит селинған. шуниңға охшаш, мәмтиҗан әркин түркийәгә барған сайаһитидә намәлум кишиләр тәрипидин өзи вә қизиниң тәһдиткә дуч кәлгәнликини тилға алған. йәнә бир делода, уйғур паалийәтчи «X» өзиниң кишилик һоқуқ дәпсәндичилики һәққидә ашкарә сөзлигәндин кейин, хитайдики туғқанлири арқилиқ өзиниң назарәт астида икәнликидин агаһландурулған вә бу әһвал униң паалийәтчанлиқини зор дәриҗидә төвәнлитивәткән. бу тактикилар пикир байан қилғучиларни сүкүткә мәҗбурлаш нишанини көзләйду.
апторлар бесим ишлитиштин өзигә тартиш (маслаштуруш) қа қарап йүзлиниш болуватқанлиқини қәйт қилиду. бейҗиң аилә җәм болушқа охшаш шәртлик йолларни бериш арқилиқ муһаҗирларни бойсундурушқа урунмақта. кишиләр өзлири йаки туғқанлириниң бихәтәрликидин әнсирәп сөзләштин йанмақта. бу хил истратегийә көзгә көрүнәрлик зорлуқ күчигә тайанмастин, бәлки һессийат вә шәхсий аҗизлиқларни қорал қилиш арқилиқ аилә риштисини сийасий контроллуқниң қоралиға айландурмақта.
мақалидә йәнә хитай дөлитиниң сахта учур тарқитиш, башқиларниң намини йамишивелиш вә йалған әйибләшләр арқилиқ тәтқиқатчиларниң инавитини чүшүрүшкә урунидиғанлиқи көрситилгән. бу әһвалларниң өсмүрләр вә чоңларға салидиған психикилиқ бесими интайин еғир болмақта. психикилиқ қорқунч муһити йаритиш бейҗиңниң истратегийәсиниң йадросидур.
муһаҗирлар арисидики иҗтимаий зичлиқниң парчилиниши әң еғир узун муддәтлик ақивәтләрниң биридур. кишиләр зәрбигә учраштин қорқуп, паалийәтчиләрдин өзини йирақ тутмақта. бу әһваллар көпчиликниң ортақ қаршилиқ көрситиш күчини аҗизлаштурувәтмәктә. зенз билән тохти бейҗиңниң сийаситиниң тәрәққий қилғанлиқини, уларниң барғансери йошурун, әмма йуқири тәсирлик тактикиларға йүзләнгәнликини тәкитләйду.
бу әһваллар җиддий тәдбир қоллинишни тәләп қилиду. апторлар йалғуз ашкарә бесимғила тақабил турушниң капаләтлик қилалмайдиғанлиқини оттуриға қойуп, җисманий, психикилиқ вә иҗтимаий зичлиқни қоғдайдиған узун муддәтлик вә системилиқ қарши тәдбирләрни тәрәққий қилдурушни тәвсийә қилиду.
https://bitterwinter.org/chinas-transnational-anti-uyghur-strategy-new-research-by-zenz-and-tohti/
