уйғур тәтқиқат институти | тәһрири: д. абдуреһим дөләт | 2026-йили 13-авғуст

2026-йили 7-авғустта, ислам дунйасиниң мәниви мәркизи мәккидики әс-сафа сарийида, түркийә пирезиденти рәҗәп тәййиб әрдоған, сәуди әрәбистан вәлиәһди шаһзадиси һәм баш министири муһәммәд бин сәлман али сууд вә пакистан баш министири шаһбаз шәриф тәрипидин тарихий характерлик «мәккә ортақ мудапиә келишими» имзаланди [1, 2, 3]. бу келишим оттура шәрқтә америка-исраилийә билән иран оттурисида уруш партлап, қизил деңиз, бабулмәндәб вә һормуз боғузидики деңиз қатниши қаттиқ тосалғуға учраватқан, шундақла йәмәндики хусий қораллиқ күчлириниң сәуди әрәбистанниң нефит әслиһәлиригә қаратқан һуҗумлири җиддийлишиватқан интайин мурәккәп вә хәтәрлик бир хәлқаралиқ геополитикилиқ киризис шараитида оттуриға чиқти [2, 4, 5, 6]. келишимниң елан қилиниши райондики вә дунйадики чоң күчләрниң диққитини қозғап, йеңи бихәтәрлик тәртипиниң шәкиллиниватқанлиқидин сигнал бәрди [4, 6, 7].

хәлқара җәмийәт вә бир қисим таратқулар бу келишимни дәрһал шәкилләнгән бир «мусулман натоси» йаки «сүнний бихәтәрлик оқи» дәп тәсвирләшкә алдириған болсиму, бу қәдәмгә техиму чоңқур вә соғуққан баһа бериш зөрүрдур [4, 8, 9]. «мәккә келишими»ни дәрһал толуқ шәкилләнгән, аптоматик уруш елан қилиш күчигә игә коллектип мудапиә иттипақи дәп қараштин көрә, америка йетәкчиликидики районлуқ бихәтәрлик капалитигә болған ишәнч күнсери аҗизлиған геополитикилиқ шараитта оттуриға чиққан, бир-бирини толуқлайдиған үч чоң сүнний дөләтниң коллектип қоғдиниш механизми йаритиштики бир йеңи урунуши дәп тәһлил қилиш тарихий вә реал пакитларға уйғундур [4, 8, 10, 11]. келишим, сийасий җәһәттин райондики шерикләр үчүн «истратегийәлик запаслиқ» йаки көп қатламлиқ капаләт системиси бәрпа қилишни мәқсәт қилиду [4, 8, 10].

бу системиниң йадролуқ түврүклири түркийәниң дунйави сәвийәдики илғар һәрбий-техника вә мудапиә санаити иқтидарини, сәуди әрәбистанниң ғайәт зор иқтисадий қудрити вә муһим җуғрапийәлик-деңиз орнини, шундақла пакистанниң көп йиллиқ җәң тәҗрибисигә игә рәсмий армийә күчи вә йадро-башқурулидиған бомба капалитини бирләштүрүшкә тайиниду [9, 10, 12, 13]. үч дөләтниң мәқсити дөләт мустәқиллиқини сақлаш, ташқи күчләргә болған тайинишчанлиқни азайтиш вә өз сөз һоқуқини техиму күчәйтиштур [4, 10, 12]. бу үч хил капаләтниң бирләштүрүлүши бир пүтүн «истратегийәлик артуқчилиқ» йаритип, бирәр мәнбә йимирилгән тәқдирдиму, қалған капаләт линийәлири арқилиқ дөләт бихәтәрликини қоғдашни капаләткә игә қилиду[8, 14].

шундақтиму, келишимниң әмәлий иҗра қилиниш мумкинчилики, қарар чиқириш сүрити вә коллектип һәрикәт қилиш механизми техи реал киризис синақлиридин өтмигән болуп, техникилиқ җәһәттин җәң қилиш үнүми нөвәттә йәнила тутуқ бир һаләттидур [4, 8, 10]. келишим имзалинип аран икки күндин кейин йүз бәргән нефит әслиһәлири һуҗуми вә униңға қаратқан ортақ җавабниң йоқлуқи бу әһвални дәлилләйду [4, 8, 15]. шуңа, бу мақалидә келишимниң имзалиниш арқа көрүнүши, тарихий асаслири, нато билән болған пәрқи, қошумчә йадро қалқини муназириси, район дөләтлири вә дунйави чоң күчләрниң инкаслири, шундақла иттипақниң йошурун аҗизлиқлири вә кәлгүси тәрәққийат сенарийәлири көп қирлиқ тәһлил қилиниду.

1. келишимниң имзалиниш арқа көрүнүши, маддилири вә қануний асаси

«мәккә ортақ мудапиә келишими»ниң вуҗудқа келиши һазирқи район характерлик җиддийлик билән чәмбәрчәс мунасивәтлик [2, 4]. 2026-йили 2-айниң 28-күни, америка вә исраилийә күчлириниң иранниң истратегийәлик нишанлириға җиддий зәрбә бериши билән бир мәзгиллик чоң уруш партлиди [2, 16, 17]. бу киризис җәрйанида, иранниң йеқин иттипақдашлири болған йәмәндики хусий қораллиқ күчлири вә ирақтики шиә партизанлири сәуди әрәбистан, кувәйт, әрәб бирләшмә хәлипилики қатарлиқ парс қолтуқи дөләтлиригә қарита һавадин башқурулидиған бомба вә учқучисиз айропиланлар арқилиқ кәң көләмлик зәрбә бериш һәрикәтлирини қозғап, райондики енергийә експортини вә хәлқара су йоллирини қаттиқ тәһдиткә учратти[2, 4, 5, 6]. дәл мушундақ дөләт мудапиә системиси ташқи капаләттин йимириливатқан дәврдә, сәуди әрәбистан тез сүрәттә өзиниң мудапиә шериклирини издәшкә вә көпләп қошун җәлп қилишқа мәҗбур болди [2, 4, 11].

келишимниң қануний вә тарихий асаси әмәлийәттә түркийә бу чәмбирәккә кириштин илгирила барлиққа кәлгән иди [2, 11]. 2025-йили 17-сентәбирдә, рийадтики йәмамә сарийида падишаһлиқ вәлиәһди муһәммәд бин сәлман билән пакистан баш министири шаһбаз шәриф оттурисида тунҗи қетим «истратегийәлик өз-ара мудапиә келишими» (SMDA) имзаланған [2, 11]. бу икки тәрәплик келишим арқилиқ, пакистан билән сәуди әрәбистан оттурисидики нәччә он йиллиқ һәрбий йардәм, қошун тәрбийәләш вә техникилиқ маслишиш рәсмийләштүрүлүп, бир тәрәпкә қилинған таҗавузчилиққа ортақ қайтурма зәрбә бериш мәҗбурийити тунҗи қәдәм сүпитидә муқимлаштурулди [2, 11]. мәккә келишими болса дәл мушу асас үстигә түркийәниң һәрбий-техника күчини әза сүпитидә қошуп, иттипақни үч тәрәплик дөләт мудапиә патентиға айландурди [2, 3, 8, 11].

ташқи ишлар даирилири тәрипидин ашкариланған рәсмий учурларға асасланғанда, келишимниң йадролуқ пиринсипи «биригә қилинған һуҗум, һәммисигә қилинған һуҗум» дәп бекитилгән [1, 2, 18]. келишимдики асасий маддиларда тәрәпләрниң биригә қаритилған һәр қандақ қораллиқ таҗавузчилиқ һәрикитиниң, башқа икки дөләтниң дөләт игилик һоқуқи вә мустәқиллиқиға қилинған тәһдит дәп қарилидиғанлиқи тилға елинған [1, 2, 18]. бу йәрдә коллектип мудапиә вәдиси йазма шәкилдә наһайити ениқ йорутулған болуп, ортақ һәрикәт арқилиқ таҗавузчи күчни бесиқтуруш вә өзара маслишип җәң тәййарлиқини йуқири көтүрүш тәләп қилиниду [1, 10, 18, 19].

келишимниң йәнә бир муһим маддиси дөләт мудапиә санаити вә техника һәмкарлиқини йуқири көтүрүшкә беғишланған [12, 13, 20]. келишимдә үч дөләтниң һәрбий қисимлири оттурисида өзара маслишишчанлиқни күчәйтиш, илғар қоралларни ортақ тәтқиқ қилип йасаш вә техника алмаштурушни түзүлмә асасиға игә қилиш көздә тутулған [12, 13, 20]. бу қануний җәһәттин пәқәт киризис җәрйанида әскәр чиқиришнила әмәс, бәлки күндилик тинчлиқ шараитидиму орган характерлик һәрбий-санаәт системиси қурушни тәләп қилидиған йеңи бир қорал капалитидур [8, 12, 20].

шуниң билән биллә, келишим һөҗҗити техникилиқ җәһәттин иттипақдашларниң райондики башқа «дост вә шерик дөләтләр»гә очуқ икәнликини, мәқсәтниң сирттин таҗавуз қилғучи күчләргә қарши коллектип мудапиәни күчәйтиш икәнликини җакарлиди [1, 9, 21]. пакистан ташқи ишлар министири тәрипидин елан қилинған рәсмий учурларда, бу патентниң радикал йаки һуҗум характерлик әмәс, бәлки пүтүнләй «дунйаниң тинчлиқи, муқимлиқи вә өз бихәтәрликини қоғдаш»ни нишан қилған мудапиә келишими икәнлики алаһидә тәкитләнди [1, 21].

2. сәуди әрәбистан, пакистан вә түркийә мудапиә мунасивәтлириниң тарихий мусаписи

үч дөләт оттурисидики мудапиә һәмкарлиқи йоқ йәрдин мундақла пәйда болуп қалған әмәс, бәлки көп йиллиқ икки тәрәплик алақиләрниң җуғланмисидур [2, 14]. сәуди әрәбистан билән пакистан оттурисидики һәрбий бағланма нәччә он йиллиқ тарихқа игә болуп, исламабад әзәлдин рийад һөкүмитини қошун тәрбийәләш, тактикилиқ вә техникилиқ мәслиһәт билән тәминләп кәлгән [2, 11]. 2025-йилидики икки тәрәплик һәрбий келишимдин кейин, пакистан сәуди әрәбистанға тәхминән 8000 әскәр, күрәшчи айропилан, учқучисиз айропилан вә хитай техникисиға тайинидиған һава мудапиә системилирини орунлаштуруп, падишаһлиқниң мудапиә күчини биваситә күчәйткән [2, 6, 11].

йәнә бир тәрәптин, түркийә билән пакистан оттурисидики һәрбий мунасивәтләрму интайин қойуқ вә тарихий әнәнигә игә [2, 8]. икки дөләт һәрбий парахотларни вә мәшиқ айропиланлирини алмаштуруш, бирләшмә һәрбий маневирларни өткүзүш вә һәрбий офитсерларни өзара тәрбийәләш арқилиқ қойуқ маслишиш түзүмини шәкилләндүргән [2, 8, 19]. бу мунасивәт икки дөләтниң җәнубий асийа вә оттура шәрқ бихәтәрлик йөнилишидики сийасий җәһәттин бир-бирини қоллишиға мустәһкәм асас салған [2, 10, 19].

әксичә, түркийә билән сәуди әрәбистан оттурисидики йеқинлишиш бир қәдәр йеңи болуп, илгирики кәскин сийасий риқабәт вә сүркилиш киризислиридин кейин аста-аста шәкилләнди [8, 22]. бу сүркилишләр түгигәндин кейин, икки дөләт оттурисида интайин тез сүрәттә иқтисадий вә дөләт мудапиә һәмкарлиқи қозғалди [8, 22]. бу җәрйанда, сәуди әрәбистан түркийәдин зор миқдарда учқучисиз айропилан сетивелиш келишими түзди, әнқәрә буни түркийәниң шу чағдики әң чоң мудапиә експорти дәп тәсвирлиди [2, 8, 11]. шундақла, қорал-йарағ, сензор вә техника йөткәш түрлири рийадта йәрликләштүрүлүшкә башлиди [8].

бу үч тәрәплик һәрбий-санаәт екологийә системисиниң әң типик мисали түркийәниң өз күчи билән тәтқиқ қилип йасаватқан «каан» (KAAN) бәшинчи әвлад көрүнмәс күрәшчи айропилани түридә көрүлиду [3, 22, 23]. түркийә америкиниң F-35 пиланидин чиқириветилгәндин кейин, бу түрни тезлитишкә йүзләнгән болса, пакистан билән бу һәқтә алдин келишим имзаланған, сәуди әрәбистанму бу түргә ортақ мәбләғ селишни вә дөләт ичидә қисмән йәрликләштүрүшни ойлишиватиду [3, 22, 23].

шуңлашқа, мәккидә имзаланған үч тәрәплик келишим тосаттинла барлиққа кәлгән тәрәпбал сийасий вәқә болмастин, бәлки үч дөләт оттурисида аста-аста қойуқлишиватқан һәрбий-иқтисадий алақиниң муқәррәр мәһсули, шундақла системилиқ шерикчиликниң йеңи бир пәллигә көтүрүлүшидур [6, 8]. атлантик кеңиши қатарлиқ хәлқаралиқ тәтқиқат органлириниң мутәхәссислириму келишимни йеқинқи заманлардики қойуқ һәмкарлиқниң логикилиқ нәтиҗиси дәп баһалиди [6].

3. нато шәртнамисиниң 5-маддиси билән болған охшашлиқи вә пәрқи

«мәккә келишими» нато шәртнамиси билән муқәррәр һалда селиштурулиду [8]. охшашлиқ җәһәттин ейтқанда, иккила келишимниң йадросида коллектип мудапиә пиринсипи йатиду, йәни бир әзаға қилинған һуҗум дәрһал қалған иттипақдашларға қилинған таҗавуз дәп етирап қилиниду [1, 10, 18]. түркийә ташқи ишлар министири хақан фиданму бу коллектип мудапиә бәлгилимисиниң техникилиқ җәһәттин натониң 5-маддиси билән тәңдаш икәнликини очуқ оттуриға қойди [8, 18].

йәнә бир охшашлиқ, келишимниң системилиқ орган қурулмиси йаритиш арзусида ипадилиниду [1, 8]. натоға охшаш, мәккә иттипақиму әзалар оттурисидики маслаштуруш хизмитини рәсмийләштүрүш үчүн, сәуди әрәбистанда даимий катибатлиқ оргини, шундақла ташқи ишлар вә мудапиә әмәлдарлириниң қәрәллик кеңишиш комитетлирини қурушни көздә тутиду [1, 4, 8].

әмма, бу икки қурулма оттурисидики пәрқләр интайин чоң вә қурулмилиқтур [8]. биринчидин, натониң йәтмиштин артуқ тарихқа игә, ғайәт зор бирликкә кәлгән даимий һәрбий штаби (SHAPE), бирләшмә қоманданлиқ аппарати вә мас қәдәмлик җәң қилиш өлчәмлири бар [8]. мәккә келишимидә болса һазирчә һечқандақ бирләшмә һәрбий қоманданлиқ қурулмиси, даимий қошун пилани йаки аптоматик әскәр чиқириш мәҗбурийити йоқ [4, 8]. түркийәниң сабиқ дипломати мустафа әнәс әсән тәкитлигәндәк, келишим һазирчә символлуқ характергә игә болуп, бирләшмә һәрбий қоманданлиқ қурулмиси болмиғичә, түркийәниң иран йаки һиндистан билән болған урушқа асанла кирип кетиши мумкин әмәс [6, 8].

иккинчидин, натониң 5-маддисиму әзаларниң чоқум дәрһал уруш елан қилишини тәләп қилмайдиған болсиму, әмма у киризис җәрйанида һәр бир әза дөләтниң дәрһал өзигә мувапиқ дәп қариған һәрикәтләрни қилишини бәлгиләйду [8]. мәккә келишимидә болса коллектип һәрикәт қилишниң дәриҗиси йәнила тутуқ қалдурулған болуп, ғәйрий дөләт қораллиқ гуруппилири (мәсилән хусийлар) һуҗум қилғанда башқа иттипақдашларниң қандақ җаваб қайтуридиғанлиқи рәсмий айдиңлаштурулмиған [4, 8].

үчинчидин, нато көп хил дунйави чоң дөләтләрни бир йәргә җәм қилған йәршари характерлик система болса, мәккә келишими пәқәт үч әза дөләтниң районлуқ мәнпәәтлиригә қаритилған қурулмидур [8]. сәуди әрәбистан вә түркийә әмәлдарлири бу келишимниң һәргизму нутуқларда тәсвирләнгәндәк бир диний йаки мәзһәп характерлик һәрбий тосуқ (сүнний натоси) әмәсликини, бәлки райондики вәзийәткә тақабил туридиған, башқиларғиму очуқ болған бир бихәтәрлик һәмкарлиқи икәнликини тәкитләйду [1, 4, 9, 22].

4. үч дөләтниң конкрет истратегийәлик мәқсәтлири

түркийәниң бу келишимдин көзлигән сийасий вә истратегийәлик мәқсити өзиниң ташқи сийасәттики өзхоҗилиқ вә мустәқиллиқ позитсийәси билән мас келиду [4, 8, 22]. әнқәрә йеқинқи йиллардин буйан ғәрбий асийа вә парс қолтуқи районида өзиниң истратегийәлик тәсир даирисини кеңәйтиш вә район бихәтәрлик мәсилилиридә күчлүк сөз һоқуқи йаритишқа бәкрәк әһмийәт бәрмәктә [8, 10, 12]. бу келишим түркийәгә йеқин шәрқ бихәтәрлик системисиниң ғәрбий қанити ролини ойнап, оттура йәр деңизидин парс қолтуқиғичә болған арилиқта йеңи бир бихәтәрлик оқи бәрпа қилиш пурсити бериду [8, 12, 13].

буниңдин башқа, түркийәниң тез сүрәттә тәрәққий қиливатқан вә кеңийиватқан дөләт мудапиә санаити үчүн, парс қолтуқи дөләтлириниң көп миқдардики мәблиғи вә муқим чоң қорал базарлири интайин муһим [2, 8, 10, 22]. түркийә өзи йасиған учқучисиз айропилан, уруш парахотлири, башқурулидиған бомба вә оқ-дора системилирини сәуди әрәбистан базириға йүзләндүрүш арқилиқ, дөләт ичидики һәрбий санаәт зәнҗирини қәрәллик ташқи кирим мәнбәсигә игә қилишни мәқсәт қилиду [2, 8, 10].

сәуди әрәбистан нуқтисидин ейтқанда, бу келишим рийад һөкүмитиниң ташқи бихәтәрликтә пәқәт америкиғила тайиништин ибарәт бир тәрәплимилик әндизидин қутулуп, өзигә йеңи бихәтәрлик капаләт линийәлири йаритиш (strategic redundancy) истратегийәсиниң бир қисмидур [4, 8, 11]. йеқинқи йилларда, вашнгтонниң район киризислириға тутқан турақсиз позитсийәси сәуди һөкүмитини қошумчә бихәтәрлик қалқини издәшкә мәҗбур қилди [4, 11].

сүрийә, йәмән вә иран оттурисидики җиддий тоқунуш шараитида, рийад өзиниң дөләт ичидики нефит завутлири вә ул әслиһәлирини сиртниң һава зәрбилиридин қоғдашқа интайин җиддий еһтийаҗлиқ [2, 4, 10]. пакистанниң күчлүк рәсмий армийә көлими билән түркийәниң илғар һәрбий тактикиси вә техникисини бирләштүрүш, сәуди әрәбистанниң йадролуқ истратегийәлик тәрәққийат пилани болған «тәсәввур 2030» пирограммиси үчүн муқим вә бихәтәр район муһити бәрпа қилишни көздә тутиду [10, 22].

пакистанниң бу келишимгә киришидики әң чоң вә дәрһал үнүм беридиған амил иқтисадий мәнпәәттур [2, 6, 10]. дөләт ичидики еғир пул пахаллиқи, песо вә рупий қиммитиниң чүшүп кетиши вә малийә киризиси мәзгилидә, пакистан сәуди әрәбистанниң мәблиғи, етибар баһадики нефит тәминати вә дөләт хамчотини йөләйдиған җиддий иқтисадий йардәм капалитигә еришишни нишан қилиду [2, 10]. пакистан сөһбәттә өзиниң колликтип һәрбий қудритини бир хил сиртқи иқтисадий үстүнлүккә айландурмақта [6].

йәнә бир тәрәптин, исламабад ғәрбий асийа бихәтәрлик лайиһәсидә муһим бир сийасий вә һәрбий васитичи болуп рол ойнашни, шундақла җәнубий асийадики әшәддий риқабәтчиси болған һиндистанниң җуғрапийәлик вә нопус үстүнлүкигә тақабил турушта әнқәрә вә рийадниң пухта сийасий-иқтисадий капалитини сақлап қелишни ойлайду [4, 6, 8, 10, 22]. бу позитсийә пакистан армийәсигә дөләт чәклимилиридин һалқиған ташқи капаләт линийәси вә киризис җәрйанида бир дипломатик панаһ җай йаритип бериду [6, 14].

5. үч дөләт иқтидариниң бир-бирини истратегийәлик толуқлиши

«мәккә келишими»ниң һәқиқий әмәлий қиммити капитал, техника вә әскәр күчиниң бир йәргә җәм болуп, бир-бирини йуқири дәриҗидә толуқлаш әвзәлликигә игә икәнликидидур [6, 9, 10, 12]. бу маслишиш районда пәқәт йазма характерлик һөҗҗәт болуп қалмай, бәлки бир пүтүн һәрбий-иқтисадий бихәтәрлик екологийә системиси қуруш иқтидариға игә [8, 12].

түркийә пүтүн иттипақни илғар һәрбий техника вә санаәт зәнҗири билән тәминләйдиған әң муһим ғәрбий қанитидур [8, 9, 12, 13]. түркийәниң өз күчигә тайинип йасиған заманиви сензорлири, микро башқурулидиған бомба капалити, түрлүк қуруқлуқ вә деңиз бирликлири, һәмдә көп йиллиқ нато системисидики тәҗрибилири иттипақниң техника матори сүпитидә хизмәт қилиду [8, 9, 10, 12].

сәуди әрәбистан пүтүн бир гәвдини ғайәт зор капитал, нефит мәнбәси, логистика линийәлири вә интайин җәлпкар деңиз-җуғрапийәлик орни билән тәминләйду [9, 10, 12]. сәуди әрәбистанниң қизил деңиз вә парс қолтуқидики муһим портлири, ғәрб билән шәрқни туташтуридиған тошуш торлири дөләт мудапиә механизминиң мәнбәлирини малийә җәһәттин капаләтләндүрүп туриду [9, 12].

пакистан болса армийә көлими вә күчлүк җәң қилиш тәҗрибисигә игә әскәр қошуни билән төһпә қошиду [9, 10, 12]. дунйадики әң чоң, тәҗрибилик қошунлардин биригә игә пакистан, өзиниң колликтип әскәр капалити вә қуруқлуқ җәң механизми, шундақла йадро системилири билән иттипақниң әң чоң һәрбий күч йадроси болуп һесаблиниду [9, 10, 12, 13].

әгәр бу капаләтләр системилиқ бирләштүрүлсә, пәқәт мудапиәдила әмәс, бәлки түркийә-сәуди-пакистан оттурисида йеңи бир иқтисадий-тошуш каридориниң бихәтәрлик рамкисини шәкилләндүриду [12]. мәсилән, нөвәттә йуқири сийасий турақсизлиқ вә ул әслиһә бошлуқи сәвәбидин көп үнүм бәрмәйватқан «истанбул-теһран-исламабад төмүр йоли» линийәсиниң орниға, қизил деңиз вә деңиз линийәлири арқилиқ түзүлидиған техиму бихәтәр, көп шәкиллик тошуш линийәсини бәрпа қилип, шәрқ-ғәрб бирлишишини капаләткә игә қилғили болиду [12].

6. пакистанниң йадро тосалғу капалити вә «йадро қалқини» муназириси

пакистанниң ислам дунйасидики бирдинбир ашкариланған йадро күчи болуш сүпити билән, бу коллектип мудапиә келишимигә әза болуши, хәлқаралиқ сийасий сәһнидә әң көп муназирә қилинған вә шивейтсарийә, америка қатарлиқ дөләтләрни сәзгүрләштүргән нуқтиларниң биридур [4, 7, 22, 24]. нурғун тәһлилчиләр бу иттипақ арқилиқ пакистан түркийә вә сәуди әрәбистанға бирәр «йадро қалқини» (nuclear shield) йаки йадро күнлүки тәминләмду-йоқ дегән мәсилини қизиқ нуқтиға айландурди [4, 22, 24].

келишимниң елан қилинған йазма һөҗҗәтлиридә йадро қораллиридин ортақ бәһрилиниш йаки башқа икки шерик дөләткә йадро қалқини тәминләш һәққидә һечқандақ рәсмий вәзипә йаки мадда йоқ [4, 8, 24]. пакистан мудапиә министири хаваҗа асиф 2025-йилидики икки тәрәплик келишимдин кейин, сөһбәттә йадро мудапиә йардими бериш еһтималлиқиға йеник ишарәт қилған болсиму, әмма кейинчә дәрһал бу байанатидин йенип, йадро капалитиниң көп йөнилишкә кеңәймәйдиғанлиқини чүшәндүрди [5, 11].

хәлқаралиқ мудапиә мутәхәссислириниң (мәсилән, австралийә дөләт университетидин мәнсур әһмәдниң) баһалишичә, пакистанниң йадро сийасити вә истратегийәлик мудапиә қурулмиси пүтүнләй җәнубий асийадики җиддий һиндистан тәһдитини көздә тутуп лайиһәләнгән [2, 4]. бу системини җәнубий асийадин чиқирип оттура шәрқ киризислириға, йәни иран йаки исраилийәгә қарши ишлитишкә йүзләндүрүш исламабадниң өзиниң дөләт бихәтәрликигә интайин еғир хәтәр вә җәнубий асийадики тәңпуңлуқниң бузулушини елип келиду [2, 4].

шундақтиму, рәсмий йадро қалқини берилмигән тәқдирдиму, пакистан йадроси йаратқан «истратегийәлик тутуқлиқ» йаки «писхикилиқ тосалғу сайиси» (nuclear shadow) реал киризис җәрйанида күчлүк рол ойнайду [4, 8, 14]. дөләт мудапиә мутәхәссиси виддершувенниң көрситишичә, пакистанниң йадро қораллирини рәсмий йөткимәй турупму, пәқәт иттипақдашлиқ һөҗҗити түпәйлидинла рәқибләрниң каллисида «тоқунуш йуқири көтүрүлүп кәтсә йадро күчи арилишиши мумкин» дегән гуманни пәйда қилалайду, бу иттипақниң омумий сийасий қиммитини өстүриду [4, 8].

бирақ, бу әһвал йадро қораллирини тарқатмаслиқ хәлқаралиқ түзүминиң (NPT) бесимиға дуч келиду [14]. вашнгтон вә башқа ғәрб дөләтлири бу келишим даирисидә башқурулидиған бомба техникисини ортақлишиш, қош мәқсәтлик йадро материйаллири йөткәш йаки йадро сигналлири бериш паалийәтлириниң йүз бериш еһтималлиқини интайин йеқиндин көзитишкә башлиди [14].

7. келишимниң райондики дөләтләр вә қизиқ нуқтиларға көрситидиған тәсири

«мәккә келишими»ниң райондики күчләргә көрситидиған геополитикилиқ тәсири охшимиған сийасий долқунларни пәйда қилди [2, 4]. иран ислам җумһурийити ташқи ишлар министирлиқи арқилиқ елан қилған рәсмий байанатида, келишимгә қарита бир қәдәр дипломатик баһа берип, бу қәдәмни «район дөләтлириниң америка һәрбий капалитигә болған ишәнчисиниң төвәнлигәнликиниң бәлгиси» дәп сүпәтлиди [2, 3]. әмма, иран парламент дөләт бихәтәрлик комитетиниң әзаси ибраһим рәзаий бу келишимни сәуди әрәбистанға йеңи бихәтәрлик елип келәлмәйдиған «қәғәз йүзидики келишим» дәп тәнқид қилди [2, 22].

рәсмий позитсийәниң арқисида, теһран һөкүмитиниң шималдин түркийә, шәрқтин пакистан вә җәнуб-ғәрбтин сәуди әрәбистан тәрипидин коллектип қоршивелиниш җиддийлики йатиду [4, 8, 9]. бу истратегийәлик вәзийәт иранниң райондики вәкил күчләр (мәсилән хусийлар йаки ирақ шиә партизанлири) арқилиқ паалийәт елип бериш вә геополитикилиқ сөз һоқуқини талишиш бошлуқини зор дәриҗидә чәкләйду [4, 8].

исраилийә дөлити бу келишимни өзиниң ташқи һәрбий һәрикәтлиригә қаритилған зор бир тосуқ дәп қарайду [22, 25]. исраилийәниң сабиқ баш министири нафтали беннет әнсиригән һалда түркийә, пакистан вә сәуди әрәбистанниң бирлишишиниң исраилийәни муһасиригә алидиған бир «дөләт хәвпи оқи» бәрпа қилғанлиқини вә түркийәниң ташқи сийасәттә «йеңи бир иран» ға айлиниватқанлиқини оттуриға қойди [6, 22].

һиндистан пакистанниң ғәрбий асийадики икки чоң дөләтниң мудапиә вә малийә капалитини қолға кәлтүрүшидин еғир дәриҗидә җиддийләшти [2, 22, 26]. һиндистан рийад һөкүмитидин деһлиниң дөләт бихәтәрлик сәзгүрлүкигә һөрмәт қилишни тәләп қилди [26]. буниңға қарита һиндистан өзиниң исраилийә билән болған мудапиә-техника һәмкарлиқини (2025-йили нойабирдики меморандум асасида), гретсийә, сипрус вә әрәб бирләшмә хәлипилики билән болған деңиз армийә иттипақини тезликтә күчәйтишкә башлиди [8, 26].

мисир вә әрәб бирләшмә хәлипиликигә нисбәтән, келишим йеңи бир сийасий сүркилиш мәнбәси болди [2, 22]. йәмәндики җәнубий өткүнчи кеңәш партизанлирини қоллайдиған әрәб бирләшмә хәлипилики, сәуди әрәбистанниң түркийә вә пакистан билән мушундақ күчлүк һәрбий келишим түзгәнликигә қарши турди [2, 13, 22]. мисирниң иттипақ сиртида қалдурулуши вә сәуди әрәбистан билән болған йошурун ишәнч киризисиму райондики күч түзүлмисиниң қайтидин бәлгилиниватқанлиқини көрситиду [22].

ғәззә, йәмән, қизил деңиз вә бабулмәндәб қатарлиқ қизиқ нуқтиларниң бихәтәрликигә нисбәтән, келишим дәслипидә хусийларни тосушни нишан қилған [4, 5, 6, 8]. гәрчә келишим имзалинип икки күндин кейин (9-авғустта) хусийлар җазандики арамко завутини бомбардиман қилған вә иттипақдашлар дәрһал қайтурма һәрбий зәрбә берәлмигән болсиму, бу коллектип байан узун муддәтлик роһий бесим йаритип, район характерлик тоқунушларниң бир йөнилишкә йүзлинип кеңийип кетишиниң алдини алидиған капаләт ролини өтәйду [4, 8, 15].

8. америка, хитай вә русийәниң мәнпәити вә инкаси

дунйави чоң күчләрниң «мәккә келишими»гә тутқан позитсийәси охшимиған истратегийәлик нишанларға тайиниду [2, 4]. америка қошма иштатлири келишимгә қарита икки тәрәплимилик көз қарашта болмақта [2, 9, 22]. бир тәрәптин, оашнгтон өзиниң йеқин шәрқтики әң чоң иттипақдашлириниң һава мудапиәси вә деңиз қатниши бихәтәрлик йүкини ортақлишишини (burden sharing) капаләтләндүрүп, өзиниң истратегийәлик тәннәрхини азайтишини қоллайду [2, 6, 22]. әмма йәнә бир тәрәптин, америка район дөләтлириниң америка йетәкчиликидин халий һалда пүтүнләй мустәқил сийасәт йүргүзүшидин, бу райондики йәккә бихәтәрлик йетәкчилик орниниң йоққа чиқишидин вә оттура шәрқ бихәтәрлик системисидики контроллуқиниң аҗизлишишидин әндишә қилиду [2, 9, 22].

хитай хәлқ җумһурийити әнқәрә, исламабад вә рийад һөкүмәтлири билән қойуқ сийасий-иқтисадий алақигә игә болғачқа, райондики америка йәккә һөкүмранлиқ орниниң йениклишини истратегийәлик пайда дәп қарайду [17]. бейҗиң йеқин шәрқтики өз енергийә линийәлири вә иқтисадий мәбләғ бихәтәрликиниң район күчлириниң аптономийә системиси арқилиқ қоғдилишини қоллайду [2, 17]. болупму, пакистан армийәсиниң сәуди әрәбистанда ишлитидиған нурғун һәрбий системилири (мәсилән, HQ-9 һава мудапиә башқурулидиған бомба батарейәси) хитай техникисиға тайинидиған болғачқа, хитай йеқин шәрқтә өз һәрбий үскүнилириниң ролини вә үнүмини күзитишни давамлаштуриду [2, 4, 5]. бу әһвал хитай қораллириниң оттура шәрқтики тәсир даирисини көрситип бериду [2].

русийә болса америкиниң оттура шәрқтики бихәтәрлик капалитиниң йимирилишини хушаллиқ билән қарши алиду [12, 27]. лекин москва өзиниң сүрийәдики һәрбий мәвҗутлуқи, шундақла иран билән болған ташқи тәңпуңлуқ мунасивитиниң бу йеңи сүнний патенти түпәйлидин зийанға учримаслиқиға интайин әстайидил вә еһтийатчанлиқ билән қарайду [12, 27].

9. түркийәниң натоға алақидар мәҗбурийәтлири вә мисирниң кириш мәсилиси

түркийәниң 1952-йили 18-февралдин башлап шималий атлантик әһди тәшкилатиға (NATO) әза икәнлики мәлум [3, 19]. келишим имзаланғандин кейин, бир қисим хәлқаралиқ вә дөләт ичидики өктичи таратқулири түркийәниң мәккә келишимигә киришиниң натониң 5-маддиси билән түптин зит икәнликини вә натоға параллел бир оттура шәрқ һәрбий билоки қуруп чиққанлиқини дәва қилишти [3, 28].

бу әйибләшләргә қарита, түркийә җумһурийити пирезидентлиқ мәһкимиси ташқи алақә идариси (İletişim Başkanlığı) интайин кәскин бир рәсмий чүшәндүрүш байанати елан қилип, бу дәваларниң «пүтүнләй һәқиқәткә уйғун әмәсликини вә ғәрәзлик көрүнүш йаритиш урунуши» икәнликини җакарлиди [28]. рәсмий байанатта тәкитлинишичә, мәккә ортақ мудапиә келишими түркийәниң нато түзүлмисидики мәҗбурийәтлиригә қарши әмәс, бәлки район бихәтәрликини қоғдайдиған бир хил толуқлиғучи һәмкарлиқ механизмидур [28].

түркийә өзиниң нато тәҗрибиси вә һәрбий техникисини парс қолтуқи райониға йөткәш арқилиқ, ғәрб билән шәрқ оттурисида актип истратегийәлик көврүк бәрпа қилиду [8]. бу сийасий һәрикәт әнқәрәниң ғәрбтин ваз кәчкәнликини әмәс, бәлки дунйаниң көп қутуплишиш йүзлинишигә маслишип, өз дөләт мәнпәәтини қоғдаш капалитини көп қатламлиқ қилғанлиқини көрситиду [8].

иттипақниң тәрәққий қилип кеңийиш йөнилишидә, мисирниң әза болуп кириш мәсилиси қизиқ нуқтиға айланди [17, 22]. түркийә ташқи ишлар министири хақан фидан мисирни бу келишимниң «тәбиий шерики» дәп атиған болсиму вә түркийә мисирниң қошулушини рәсмий тәклип қилип қаттиқ қоллиған болсиму, лекин сәуди әрәбистан сиси һөкүмитиниң әза болушини пүтүнләй рәт қилди [17, 22].

сәуди әрәбистан мәнбәлириниң ашкарилишичә, рийад һөкүмити 2013-йилдин кейин мисир иқтисадини йөләш үчүн 25 милйард доллар мәбләғ салған болсиму, мисир йәмәндики хусийларға қарши җәңдә сәудини йалғуз қойған, шундақла иран вәқәлиридиму садақәт көрсәтмигән [22]. сәуди падишаһлиқи сиси һөкүмитини пәқәт «малийә мәнпәәтигила йүгүридиған, ташқи киризис җәрйанида ишәнчсиз шерик» дәп қарайду [22]. униң үстигә, мисир армийәсиниң заманиви һәрбий-техника ишләпчиқириш иқтидари болмиғанлиқтин, падишаһлиқ мисирниң киришигә пүтүнләй қарши чиқти [22]. мисирму гретсийә, сипрус, һиндистан вә бир қисим дөләтләр билән болған мунасивәт тәңпуңлуқини сақлаш үчүн, бу иттипаққа киришни астилатти [17].

10. келишимниң ички аҗизлиқлири вә йошурун хәтәрлири

«мәккә келишими»ниң кәлгүси тәрәққийатиға тосалғу болидиған йадролуқ аҗизлиқ үч дөләтниң дөләт хәвпигә тутқан позитсийәси вә тәһдит чүшәнчисидики чоң пәрқләрдур [4, 8]. сәуди әрәбистан үчүн әң биринчи тәһдит иран вә униң райондики вәкил күчлири болса, түркийә пүтүн диққитини шималий сүрийәдики PKK/YPG террорлуқ тәһдитигә мәркәзләштүриду, шундақла иран билән болған дипломатик тәңпуңлуқ мунасивитини бузушни халимайду [4, 6, 8, 10]. пакистан болса өз дөләт мудапиә күчиниң йүз пирсәнтини һиндистанға тақабил турушқила қаратқан [2, 4].

пакистан нопуси арисида көп миқдарда шиә аммиси болғачқа, исламабад әгәр сәуди әрәбистанға йардәм бериш баһаниси билән иранға қарши биваситә һәрбий тоқунушқа сөрәп кирилсә, дөләт ичидә еғир мәзһәп җиддийликиниң партлап кетишидин қаттиқ әнсирәйду[2, 6, 10]. бу әһвал пакистан армийәсиниң оттура шәрқ тоқунушлириға арилишиш позитсийәсини чәкләйду [6]. йәнә бир аҗизлиқ, бирликкә кәлгән һәрбий қоманданлиқ қурулмиси вә малийә иҗраийә механизминиң техи йоқлуқидур [4, 8]. гәрчә рийадта даимий катибатлиқ қуруш пиланланған болсиму, әмма уруш мәзгилидә әскәр, қорал вә башқурулидиған бомба күчлириниң ким тәрипидин қоманданлиқ қилинидиғанлиқи, хамчотниң қандақ бөлүнидиғанлиқи техи рәсмий текистләрдә айдиңлаштурулмиған [4, 8].

шуниң билән биллә, тәрәпләр бир-бириниң тоқунушлириға истәксиз сөрәп кирилиш (entrapment) хәвпидин әнсирәйду [4, 6, 8]. түркийә сәуди-иран киризиси мәзгилидә оттура шәрқ урушлириға кирип қелишни халимайду, сәуди әрәбистан пакистанниң һиндистан билән болған җиддий йадро сүркилишлиригә қораллиқ арилишишни рәт қилиду, пакистанму түркийәниң оттура йәр деңизи вә ливийәдики мурәккәп мәсилилиридин өзини нери тутиду [4, 6, 8].

ахирида, бу келишим район характерлик қораллиниш мусабиқисини күчәйтип, йадро хәвпини техиму ашуруп қойуши мумкин [4, 8, 14]. һиндистан, исраилийә вә бир қисим күчләрниң бу иттипаққа қарши чиқиши, өзлириниң қорал күчини тез сүрәттә заманивилаштурушиға сәвәб болуши йуқири еһтимал. [4, 8, 14]. пакистан йадроси йаратқан тутуқлиқ әгәр сүркилиш мәзгилидә реал йадро сигналиға айланса, пүтүн райондики вәзийәтни контрол қилғили болмайдиған киризис патқиқиға ташлайду [14].

11. кәлгүсигә йүзләнгән үч хил сенарийә

биринчи сенарийә: чәклик вә символлуқ һәмкарлиқ басқучида тохтап қелиш. бу йөнилиштә, үч дөләт йазма коллектип мудапиә вәдисини сақлап қалған билән, әмәлийәттә һечқандақ бирләшмә һәрбий қоманданлиқ штаби, ортақ һәрикәт пилани қуруп чиқмайду [4, 6, 8]. мунасивәтләр пәқәт икки тәрәплик қорал експорти (түркийәниң учқучисиз айропилан сетиши) вә пакистанниң сәудиға әскәр әвәтип символлуқ мудапиә мәшиқи өткүзүши даирисидила чәклинип қалиду, реал киризис партлиғанда һәр қайси дөләтләр йәнила өз алдиға һәрикәт қилиду [4, 6, 8].

иккинчи сенарийә: үнүмлүк районлуқ мудапиә иттипақиға айлиниш. бу сенарийәдә, әза дөләтләр рийадтики катибатлиқ аппаратини күчәйтип, ортақ һава мудапиә системиси қуруш, тез инкас қайтуруш қошуни бекитиш вә учур алмаштурушни реаллиққа айландуриду [7, 8, 12]. «каан» күрәшчи айропилан түри мувәппәқийәтлик бирлишип ишләпчиқирилип, үч дөләтниң һәрбий-санаәт системиси йуқири техникилиқ әмәлий мудапиә механизми бәрпа қилиду [12, 22, 23]. буниң билән районда америка йетәкчиликидин мустәқил болған йеңи бир бихәтәрлик тори қуруп чиқилиду [4, 8].

үчинчи сенарийә: ички зиддийәт йаки районлуқ киризис сәвәбидин аҗизлишиш вә йимирилиш. әгәр районда йәнә бир қетим кәң көләмлик киризис партлап, тәрәпләрниң бири (мәсилән түркийә йаки пакистан) ички сийасий бесимлар йаки ташқи сүркилишләр сәвәбидин сәуди әрәбистанниң йардәм тәлипини рәт қилса (мәсилән, иран билән уруш қилишни халимай әскәр чиқармиса), келишимниң символлуқ күчи дәрһал йимирилиду [4, 6, 8]. иттипақдашлар оттурисидики ишәнч киризиси вә зиддийәтләр келишимни қәғәз йүзидики бош текисткә айландуруп қойиду [4, 6, 8].

бу үч хил көрсәткүч бизгә шуниңдин сигнал беридуки, мәккә иттипақиниң кәлгүси муқим бир сизиқта болмастин, бәлки әза дөләтләрниң башқуруш сийасити вә иҗраийә күчиниң реал киризис мәзгилидики синақлириға бағлиқтур [8].

12. хуласә

йиғип ейтқанда, 2026-йили 7-авғустта имзаланған «мәккә ортақ мудапиә келишими» оттура шәрқ, парс қолтуқи вә җәнубий асийа геополитикилиқ тәңпуңлуқини қайтидин шәкилләндүрүватқан наһайити муһим бир истратегийәлик сигналдур [2, 4, 6]. келишимниң әһмийитини дәрһал мубалиғиләштүрүп уни йеңи бир «ислам натоси» дәп аташ сийасий җәһәттин хатадур, шундақла уни пүтүнләй кичиклитип пәқәт символлуқ «қәғәз парчиси» дәп бир чәткә қайрип қойушму реаллиққа уйғун әмәс [4, 7, 8].

келишим, әмәлийәттә йеқин шәрқтә йалғуз бирла чоң капаләтчигә беқинип қелиш дәвриниң ахирлишип, көп қутуплиқ дунйада дөләтләрниң өзара толуқлиғучи капаләт линийәлири (strategic redundancy) бәрпа қилиш арқилиқ, өз игилик һоқуқини қоғдаш қәдимини бесиватқанлиқиниң намайәндисидур [7, 8, 14]. үч дөләт капитал, техника вә әскәр күчини бир йәргә әкилип, өз мәнпәәтлирини йеңи бир дәриҗидә қоғдашқа бәл бағлиди [9, 10, 12].

кәлгүсидә бу келишимниң мувәппәқийәт дәриҗисини көзитиштә төвәндики асаслиқ истратегийәлик көрсәткүчләргә әһмийәт бериш зөрүр:

• биринчи, рийадта қурулуши көздә тутулған даимий катибатлиқ аппарати вә бирликкә кәлгән һәрбий қоманданлиқ пиланиниң реаллиққа айлиниш йаки айланмаслиқ сүрити [4, 8];

• иккинчи, түркийәниң «каан» күрәшчи айропилани қатарлиқ йуқири техникилиқ қорал түрлиригә сәуди әрәбистан мәблиғиниң реаллиққа айлиниш дәриҗиси вә һәрбий-техника санаәт бирлишиши [22, 23];

• үчинчи, қизил деңиз вә җәнубий җазан районида йүз беридиған йошурун һуҗумларға пакистан вә түркийәниң бирликтә ортақ сийасий-һәрбий байанат йаки тактикилиқ йардәм бериш паалийити көрситиш дәриҗиси [4, 8, 15].

мәккә келишиминиң йазмидин әмәлийәткә өтүши вә райондики дөләтләрниң өз өзини қоғдаш иқтидарини реаллаштуруши, үч әза дөләт рәһбәрликиниң сийасий ирадисигә вә мурәккәп геополитикилиқ тәһдитләрни ортақ бир тәрәп қилиш иқтидариға бағлиқ болуп қалиду [8, 12].

пайдиланған мәнбәләр тизимлики

[1] TRT World. «Attack on One Is Attack on All, Say Türkiye, Saudi Arabia and Pakistan in Joint Defence Pact.» TRT World, August 7, 2026.

[2] «Mecca Joint Defence Agreement.» Wikipedia, The Free Encyclopedia. Last modified August 2026.

[3] «Mekke Ortak Savunma Antlaşması» [Mecca Joint Defence Agreement]. Vikipedi, Özgür Ansiklopedi. Son güncelleme 11 Ağustos 2026.

[4] The Media Line. «Mecca Joint Defence Agreement Exposes Limits of US Military Reliance.» The Media Line, August 11, 2026.

[5] The Guardian. «Saudi Arabia, Pakistan and Turkey Sign Nato-Style Defence Pact Amid Deadly Houthi Strikes in Yemen.» The Guardian, August 7, 2026.

[6] Middle East Eye. «What Pakistan’s Defence Pact with Saudi Arabia and Turkey Means for the Middle East.» Middle East Eye, August 8, 2026.

[7] алҗзйрة нт. «атфақйة мкة.. анعкасат алдфаع алмштрк عли моазйн алқои алإқлймйة» [Mecca Agreement: Implications of Joint Defence on Regional Balance of Power]. алҗзйрة нт, 10 أғсطс 2026.

 

[8] Ifimes. «The Makkah Agreement and the New Security Architecture of the Middle East.» International Institute for Middle East and Balkan Studies (IFIMES), August 10, 2026.

[9] аیрна. «мعаон ардоған: тоафқ мکه браی тқоیт баздарндгی аст, нه عлیه هیч طрф ثалثی» [Erdogan’s Deputy: The Mecca Agreement Is to Strengthen Deterrence, Not Against Any Third Party]. аیрна, 9 أғсطс 2026.

 

[10] «2026-йилидики «мәккә ортақ мудапиә келишими» һәққидә көп қирлиқ сийасий вә истратегийәлик анализ доклати» (уйғур тәтқиқат институти тәрипидин тәййарланған қисқа доклат), авғуст 2026.

 

[11] «Strategic Mutual Defence Agreement.» Wikipedia, The Free Encyclopedia. Last modified September 2025.

[12] Anadolu Ajansı. «Mekke Ortak Savunma Anlaşması: Stratejik tamamlayıcılık ve bölgesel entegrasyon» [Mecca Joint Defence Agreement: Strategic Complementarity and Regional Integration]. Anadolu Ajansı, 11 Ağustos 2026.

[13] Şarkul Avsat Türkçe. «Mekke Ortak Savunma Anlaşması… Yeni bir bölgesel güvenlik denklemine doğru» [Mecca Joint Defence Agreement… Towards a New Regional Security Equation]. Şarkul Avsat Türkçe, 10 Ağustos 2026.

[14] Lowy Institute. «The Mecca Pact Redraws the Indo-Pacific’s Western Edge.» The Interpreter, Lowy Institute, August 10, 2026.

[15] окалة алأнбаء алсعодйة (оас). «смо олй алعهд йлтқй рйс алҗмهорйة алтркйة» [Crown Prince Meets Turkish President]. окалة алأнбаء алсعодйة (оас), 7 أғсطс 2026.

 

[16] трк брс. «алтحалф алсعодй-алтркй-албакстанй.. мعадлة җдйдة лрдع إйран?» [The Saudi-Turkish-Pakistani Alliance: A New Equation to Deter Iran?]. трк брс, أғсطс 2026.

 

[17] табнаک. «чра мصр бه пیман мکه млحқ ншд?» [Why Didn’t Egypt Join the Mecca Treaty?]. табнаک, 11 أғсطс 2026.

 

[18] алҗзйрة нт. «атфақйة мкة ллдфаع алмштрк.. тحалф рдعй бйн алсعодйة обакстан отркйа» [Mecca Joint Defence Agreement: A Deterrent Alliance Between Saudi Arabia, Pakistan and Turkey]. алҗзйрة нт, 7 أғсطс 2026.

 

[19] صحйфة мкة алإлктронйة. «алтحалф алثлаثй бйн алсعодйة обакстан отркйа: қраءة тарйхйة оастратйҗйة отфнйд ллаعтраضат» [The Tripartite Alliance Between Saudi Arabia, Pakistan and Turkey: A Historical and Strategic Reading and Refutation of Objections]. صحйфة мкة алإлктронйة, أғсطс 2026.

 

[20] алақтصадйة. «алсعодйة отркйа обакстан тоқع атфақйة мкة ллдфаع алмштрк» [Saudi Arabia, Turkey and Pakistan Sign Mecca Joint Defence Agreement]. алақтصадйة, 7 أғсطс 2026.

 

[21] PBS News. «Pakistan Says New Defense Pact with Saudi Arabia and Turkey Is ›Purely Defensive‹ and Open to Others.» PBS, August 9, 2026.

[22] Middle East Eye. «Saudi Arabia Opposed Egypt’s Inclusion in Mecca Agreement, Sources Say.» Middle East Eye, August 11, 2026.

[23] алшрқ ллأхбар. «алмлк слман: атфақйة мкة тُрсх إطар шракة дфаعйة طойлة алмди» [King Salman: Mecca Agreement Establishes a Long-term Defence Partnership Framework]. алшрқ ллأхбар, 11 أғсطс 2026.

 

[24] Ministry of Foreign Affairs, Kingdom of Saudi Arabia. «Makkah Al-Mukarramah Summit for Joint Defence.» Official Press Release, August 7, 2026.

[25] 新浪网站导航. «沙特- 最新沙特实时滚动快讯，聚合所有沙特相关热门新闻快讯_新浪汽车» [Saudi Arabia: Latest Real-time Rolling News]. 新浪网站导航, 11 August 2026.

[26] Daily Sabah. «Türkiye Touts Mecca Deal with Celebratory Campaign.» Daily Sabah, August 2026.

[27] 新浪财经. «土耳其、巴基斯坦与沙特签署《麦加共同防御协定》» [Turkey, Pakistan and Saudi Arabia Sign «Mecca Joint Defence Agreement»]. 新浪财经, 9 August 2026.

[28] T.C. İletişim Başkanlığı. «“Mekke Ortak Savunma Anlaşması”nın NATO’nun 5. maddesiyle çeliştiği iddialarına ilişkin açıklama» [Statement Concerning the Claims that the Mecca Joint Defence Agreement Conflicts with NATO’s Article 5]. Dezenformasyonla Mücadele Merkezi, İletişim Başkanlığı, 07 Ağustos 2026.