дунйа уйғур қурултийи шәрқий түркистанға барған австралийә пуқралиқидики вә мәңгүлүк олтурақлишиш һоқуқиға игә уйғурларниң хитай даирилири тәрипидин сорақ қилинип, көзитилип вә тәһдиткә учриғанлиқини билдүрүп, австралийә һөкүмитини уларни қоғдашқа чақирди.
мийунхен [германийә], 18-авғуст (ANI) — дунйа уйғур қурултийи хитай даирилириниң шәрқий түркистанни зийарәт қилған австралийә пуқралиқидики вә мәңгүлүк олтурақлишиш һоқуқиға игә уйғурларни сорақ қилиш, көзитиш вә тәһдит селиш қилмишлирини қаттиқ әйиблиди.
дунйа уйғур қурултийи ахбарат байанатида кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати (Human Rights Watch)ниң йеқинқи тәтқиқатини нәқил қилди. мәзкур тәтқиқатта австралийә пуқралиқи йаки мәңгүлүк олтурақлишиш һоқуқиға игә, йеқинда шәрқий түркистанға барған уйғурлар зийарәт қилинған. қурултайниң билдүрүшичә, бу гуваһлиқлар австралийәдики уйғурларниң райондики аилә әзалирини йоқлашқа урунғанда еғир чәклимиләргә дуч келидиғанлиқини көрситиду; игилинишичә, зийарәткә пәқәт кәң көләмлик тәкшүрүш вә арқа көрүнүшни тәкшүрүштин өткәндин кейин, қаттиқ көзитиш астидила рухсәт қилинидикән.
қурултай нурғун австралийәлик уйғурниң аилисини пүтүнләй йоқлийалмайдиғанлиқини, уларниң асаслиқ алақә васитиси сүпитидә пәқәт телефонғила тайинип қалғанлиқини билдүрди. бу телефон алақилириниңму хитай даирилири тәрипидин көзитилидиғанлиқи илгири сүрүлди.
ахбарат байанатиға қариғанда, шәрқий түркистанға баралиған үч нәпәр австралийәлик уйғур һөкүмәт бәлгилигән меһманханиларға орунлаштурулғанлиқини вә қаттиқ көзитиш астида тутулғанлиқини ейтқан. улардин күндилик паалийәтлирини һәр күни даириләргә доклат қилишму тәләп қилинған.
қурултай йәнә зийарити җәрйанида 12 қетимдин артуқ сорақ қилинғанлиқи билдүрүлгән йәнә бир австралийәлик уйғурниң гуваһлиқини нәқил қилди. тәшкилатниң билдүрүшичә, сорақларниң бири йәттә саәттин артуқ давамлашқан; даириләр бу җәрйанда австралийәдә турушлуқ уйғур паалийәтчилириниң адреси вә телефон номури қатарлиқ учурларни тәләп қилған.
мәзкур шәхс даириләргә өзидә тәләп қилинған учурларниң йоқлуқини ейтқан. қурултайниң билдүрүшичә, даириләр арқидин униңға бесим ишлитип, австралийәдики уйғур паалийәтчилирини көзитишни вә аммиви паалийәтләрдә уларни сүрәткә тартишни тәләп қилған.
дунйа уйғур қурултийи бу қилмишларни асасий кишилик һоқуқниң еғир дәпсәндә қилиниши, дәп тәриплиди. қурултай бундақ қилмишларниң австралийәлик уйғурларни, чәт әлдики уйғур паалийәтчилирини вә уларниң хитайдики уруқ-туғқанлирини техиму зор хәвпкә дучар қилиши мумкинликини агаһландурди.
тәшкилат йәнә хитайниң йеңи «милләтләр иттипақлиқи вә тәрәққийатни илгири сүрүш қануни»ниң 63-маддисиниң 2026-йили 1-ийулдин башлап күчкә игә болғанлиқиға қарита әндишә билдүрди.
қурултайниң билдүрүшичә, бу мадда хитай сиртида хитайға қарши паалийәтләр билән шуғулланған вә «милләтләр иттипақлиқи вә тәрәққийатиға бузғунчилиқ қилиш йаки миллий бөлгүнчилик пәйда қилиш» дәп қаралған тәшкилат вә шәхсләрни хитай қануни бойичә қануний җавабкарлиққа тартишқа йол ечиши мумкин.
дунйа уйғур қурултийи бу маддиниң хитай сиртида йашаватқан уйғурларға, болупму һоқуқ тәшәббусчилиқи вә кишилик һоқуқ паалийәтлири билән шуғуллиниватқанларға қаритилған бесимни техиму ашуруветиши мумкинликини илгири сүрди.
ахбарат байанатида дейилишичә, австралийәдики уйғур паалийәтчилири һәққидә учур топлаш үчүн тәһдит селиш йаки австралийәлик уйғурларға бесим ишлитип, уларни паалийәтчиләрни көзитишкә мәҗбурлаш хитай чеграсидин һалқиған бастурушниң бир хил шәкли һесаблиниду.
дунйа уйғур қурултийи австралийәлик уйғурлар доклат қилған кәчүрмишләрни йәккә һадисә, дәп қаримаслиқ керәкликини билдүрди. тәшкилат буларни хитай даирилириниң уйғурларни йетим қалдуруш, чәт әлдики һоқуқ тәшәббусчилиқини бастуруш вә писхикилиқ бесим пәйда қилиш үчүн көзитиш, тәһдит селиш вә аилә билән алақилишишни чәкләш усуллирини қоллинидиған техиму кәң даирилик әндизиниң бир қисми, дәп тәриплиди.
тәшкилат йәнә уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң аилиләрни айриветиш вә чәт әлдики уйғурларға паракәндичилик селиш һәққидики илгирики тәтқиқатлирини тилға алди. қурултайниң қаришичә, хитай даирилири хитайда қалған аилә әзалирини чәт әлдә йашаватқан уйғурларға қарши бесим васитиси қилип ишләткән.
қурултайниң билдүрүшичә, хитай сиртидики уйғурлар бәзи әһвалларда дийаспораниң паалийәтлири һәққидә учур беришкә мәҗбурлаш мәқситидә, хитайдики уруқ-туғқанлириниң зийанкәшликкә учрайдиғанлиқи билән тәһдит қилинған.
дунйа уйғур қурултийи бу хил қилмишларниң уйғурларниң һоқуқ тәшәббусчилиқиға «қорқутуш тәсири» пәйда қилидиғанлиқини билдүрди. бу, дийаспора әзалириниң өзи йаки аилиси өч елишқа учраштин әнсирәп, аммиви паалийәтләргә қатнишишини йаки кишилик һоқуқ мәсилилири һәққидә сөз қилишини тосуп қойуши мумкин.
тәшкилат йәнә австралийәлик уйғурларға селинғанлиқи доклат қилинған паракәндичиликниң, дийаспора җамаәтлири һәққидә учур топлаш вә хитай сиртидики уйғурларниң һоқуқ тәшәббусчилиқини бастуруш урунушлирини өз ичигә алған техиму кәң даирилик чегра һалқиған бастуруш истратегийәсини әкс әттүридиғанлиқини илгири сүрди.
дунйа уйғур қурултийи австралийә һөкүмитини австралийәдә йашаватқан уйғурларни хитайниң чегра һалқиған бастуруши, дәп тәрипләнгән қилмишлардин қоғдаш үчүн зөрүр тәдбирләрни қоллинишқа чақирди. қурултай йәнә канберрани австралийәдики уйғур паалийәтчилири вә тәшкилатлириниң өзи йаки аилиси тәһдит, көзитиш йаки өч елишқа учраштин қорқмай, һоқуқ тәшәббусчилиқ хизмәтлирини давамлаштурушиға капаләтлик қилишқа дәвәт қилди.
дунйа уйғур қурултийиниң ахбарат байанатида тилға елинған әйибләшләр хитай даирилириниң қилмишлириға мунасивәтлик болуп, тәшкилат нәқил қилған гуваһлиқлар вә тәтқиқат нәтиҗилири сүпитидә оттуриға қойулған. хитай һөкүмити илгири шәрқий түркистанда кәң көләмлик кишилик һоқуқ дәпсәндичилики мәвҗут, дегән әйибләшләрни рәт қилған вә райондики сийасәтлирини террорлуқ вә әсәбийликкә қарши туруш, тәрәққийат вә милләтләр иттипақлиқини илгири сүрүшни мәқсәт қилған тәдбирләр, дәп тәриплигән. (ANI)
