аптори: алекис багдаде (Alex Bagdade)
вақти: 2026-йили 20-авғуст
мәнбә: макгил хәлқара обзори (The McGill International Review)
2023-йили 1-айда, канадалиқ уйғур актип, уйғур кишилик һоқуқ һимайә қилиш қурулушиниң иҗраийә мудири мәһмәт тохти хоңкоңдин кәлгәндәк көрүнгән бир телефонни қобул қилған. кейин у канаданиң хәлқаралиқ арилишишни тәкшүрүш комитетиға бәргән гуваһлиқида, хитай сақчилириниң аилисидики бир туғқини арқилиқ аниси вә икки һәмширисиниң өлгәнликини уқтурғанлиқини ейтқан. у кейинчә 76 йашлиқ анисиниң йиғивелиш лагерида қаза қилғанлиқини билгән. униң ейтишичә, бу телефонниң вақти ениқ бир агаһландуруш иди: анисиниң өлүми «әгәр тәшвиқатни давамлаштурсиаң төләйдиған бәдәл» иди. бу телефон канада парламенти 10 миң уйғур вә башқа түркий мусулманларни орунлаштуруш планини музакирә қилиштин бир қанчә күн илгири кәлгән.
2023-йили 2-айниң 1-күни, канада авам палатаси M-62 номурлуқ келишимни бирдәк аваз билән қобул қилип, канададин қоғдашқа еһтийаҗлиқ 10 миң уйғур вә башқа түркий мусулманларни қайта орунлаштурушқа чақирди. аридин үч йил өтүп, 2026-йили 3-айғичә болған арилиқта, пәқәт 300 гиму йәтмәйдиған киши аман-есән йетип кәлгән. бу сүрәт билән канада 2026-йилиниң ахирида ахирлишидиған вәдисини орунлаштин интайин йирақта қалди. бундақ кечикиш пәқәт бир көчмәнләр бир тәрәп қилиш арқида қелиш мәсилисила әмәс. у канададики уйғур хәлқигә қаритилған бейҗиңниң тәһдитлири билән бирлишип, техиму кәң бир мәғлубийәтни ашкарилимақта: канада хитайниң бастуруш тактикилириниң хәлқара пәрқ етидиғанлиқини етирап қилған болсиму, техи үнүмлүк бир қоғдаш системиси бәрпа қилалмиди. панаһлиқ пәқәт қобул қилиш биләнла чәкләнмәслики, у канадаға келишниң өз вақтидики йолини һәм улар йетип кәлгәндин кейинки әркин сөзләш һоқуқини өз ичигә елиши керәк.
қоғдаш еһтийаҗи шәрқий түркистандин башлиниду, бу йәрдә б д тәшкилатиниң 2022-йилидики баһалаш доклатида кәң көләмлик халиғанчә тутқун қилиш, қийнаш әйибләшлири, еғир тәптиш қилиш вә диний һәм мәдәнийәт һайатиға қойулған еғир чәклимиләр һөҗҗәтләштүрүлгән. доклатта уйғурлар вә башқа асаслиқ мусулман гуруппилириға қаритилған дәпсәндичиликләрниң инсанийәткә қарши җинайәт шәкилләндүрүши мумкинлики хуласиләнгән, шундақ болсиму бейҗиң өз сийасәтлирини бөлгүнчилик, әсәбийлик вә өтмүштики һуҗумларға қарши туруш мәқситидики террорлуққа қарши тәдбирләр дәп ақлайду. амма б д тәшкилатиниң баһалишида хитайниң террорлуққа қарши системисиниң ениқ болмиған тәбиргә вә кәң көләмлик тутқун қилишқа қолайлиқ йаритип беридиған алдин мәвҗут болған «әсәбийлик» көрсәткүчлиригә тайинидиғанлиқини оттуриға қойди. шуңа бихәтәрлик баһаниси бу бастурушниң кәңликини ақлийалмайду.
M-62 келишими хитайдин қачқан, амма «үчинчи дөләтләрдә», йәни хитай вә канададин башқа күтүвалғучи йаки өткүнчи дөләтләрдә аҗиз орунда йашаватқанларға алаһидә көңүл бөлиду, шуниң билән бир вақитта бейҗиңниң бу һөкүмәтләргә уйғурларни тутқун қилиш вә хитайға қайтуруп бериш үчүн еғир бесим ишлитидиғанлиқини етирап қилиду. 2025-йили 2-айда, тайланд 10 йилдин артуқ тутуп торулған 40 уйғур әрни, уларниң хитайда қийнаш вә башқа еғир зийанкәшликләргә учрайдиғанлиқини билип туруп қайтуруп бәрди. үчинчи дөләтләрдин канадаға қайта орунлаштуруштики бундақ кечикишләр уйғурларниң тутқун қилиниш, қайтурулуш йаки мәҗбурлаш хәвпигә учраш муддитини узартиветиду.
қайта орунлаштуруш җәрйани аддий әмәс. илтимас қилғучилар адәттә б д тәшкилати мусапирлар оргини, бәлгиләнгән тәшкилат йаки җәмийәт йардәмчилириниң тәвсийәсигә еһтийаҗлиқ болиду, шундақла канадаға сәпәр қилиштин илгири саламәтлик, җинайи вә бихәтәрлик тәкшүрүшлиридин өтүши керәк. көчмәнләр, мусапирлар вә канада вәтәндашлиқи оргини (IRCC) илтимас қилғучилар, хизмәтчиләр вә тәвсийә қилғучи шерикләрни қоғдаш үчүн тәпсилий мәшғулат тәпсилатлириниң сир сақлиниши керәкликини оттуриға қуйиду. булар болупму һөҗҗәткә еришиш қийин болғанда вә үчинчи дөләт һөкүмәтлири һәмкарлашмиғанда шундақ йоллуқ чәклимиләрдур.
әмма, сир сақлаш мәсилиси канада һөкүмитиниң бу йетишәлмәсликиниң көлимини ақлийалмайду. 2025-йили 9-айғичә, 140 тин артуқ киши канадаға йетип кәлгән, 740 тин артуқ илтимас йәнә бир тәрәп қилинивататти. 2026-йили 3-айда, бир йуқири дәриҗилик әмәлдар канадаға йетип кәлгәнләрниң 300 кишидин азлиқини — парламентниң 10 миң кишилик нишаниниң %3 гиму йәтмәйдиғанлиқини мәлум қилди. M-62 орунлаштуруш мәҗбурийити болмиған бир келишим иди, амма униң бир аваздин өтүши сийасий бир вәдә йаратти. парламент шундақ көләмдә қоғдаш вәдиси бәргәндә, һөкүмәт йетәрлик бир тәрәп қилиш иқтидари, мусапирлар орни вә очуқ омумий доклат билән тәңдаш болуши керәк. омумий сан вә вақит җәдвилини елан қилиш илтимас қилғучиларниң кимликини ашкарилап қоймайду; у җәмийәтниң бу вәдиниң әмәлгә ашурулуватқан-ашурулмиғанлиқиға баһа беришигә йол ачиду.
униңдин башқа, канадаға йетип келишму уйғурларни бейҗиңниң тәһдитидин пүтүнләй қутулдуралмайду. чәклимидин һалқиған бастуруш бир һөкүмәтниң өз територийәсидин сиртқи кишиләрни назарәт қилиш, тәһдит селиш йаки җимиқтурушқа урунушида көрүлиду. хәлқаралиқ арилишишни тәкшүрүш комитетиға сөз қилған уйғур канадалиқлар тәһдит телефонлири, хаккәрләнгән үскүниләр, намайишлардики назарәтчилик, тор паракәндичилики вә хитайдики туғқанлириға қаритилған бесимларни байан қилди. бир қатнашқучи йәнә хитай консулханиси бинаси алдида намайиш қиливатқанда җисманий вә еғизчә һуҗумға учриғанлиқини мәлум қилди. аилә әзалириға қаритилған тәһдитләр алаһидә үнүмлүк болиду, чүнки у адәттики алақини хәтәр мәнбәсигә айландуруп қойиду. тохти өзиниң 1991-йили йуртидин айрилғандин буйан туғқанлириға паспорт берилмигәнликини, һәмдә канададики нурғун уйғурларниң чәтәлдин кәлгән бир телефонниң даириләрниң керәксиз диққитини өзигә җәлп қилидиғанлиқи үчүн хитайдики аилиси билән алақилишиштин өзини қачуридиғанлиқини чүшәндүрди. бу васитилик мәҗбурлаш бейҗиңға өз ирадисини өз қануний тәвәликидин һалқип теңишқа йол ачиду, шуңа бир мусапир канадада җисманий җәһәттин бихәтәр болсиму, бейҗиңниң өч елишидин қорқуп намайиш қилиш, тәшкилләш йаки ашкара сөзләштин аҗиз келиду.
диққәт қилишқа әрзийдиғини, канада йеқинқи йиллардин буйан чәклимидин һалқиған бастурушқа қарита өз инкасини күчәйтишкә башлиди. 2024-йили 6-айда падишаһлиқ тәстиқини алған C-70 қанун лайиһәси канада бихәтәрлик тәкшүрүш оргининиң орунлаштуруш урунлирини ашкарилаш иқтидарини кеңәйтти, чәтәлгә бағланған тәһдит җинайәтлирини заманивилаштурди вә чәтәл тәсириниң ашкарилиқ тизимликини қурди. амма, 2026-йили 3-айғичә, һөкүмәт йәнә бу тизимлик вә униң комиссарлиқ оргинини ишқа ашуруш үчүн ишлимәктә. бу ислаһатлар йолға қойулғандин кейин, һөкүмәтниң арилишишни ениқлаш вә әйибләш иқтидарини өстүриду. шундақтиму, улар намсиз телефон алған, намайишни көрүватқанда сүрәткә тартилған йаки туғқининиң җазалинишидин қорққан бир киши үчүн өзлүкидин қолайлиқ бир бихәтәрлик тори йаритип бәргили болмайду.
шуңа канаданиң алдидики йол ениқ: қоғдаш техиму қолайлиқ болуши керәк. оттава хитай ичидики туғқанларға қаритилған өч елишни ениқ тосалмайду, амма у канада ичидә нишанға елинған кишиләргә берилидиған йардәмни йахшилийалайду. бир бирликкә кәлгән көп тиллиқ учур линийиси вә ишхана қурбанларниң бир вәқәниң сақчи, CSIS йаки башқа бир органға аитлиқини ойлишип олтурмайла гуманлиқ телефонлар, рәқәмлик бастурушлар вә намайиш назарәтчиликини мәлум қилишиға йол қойуши керәк. бир тәрбийәләнгән координатор қурбанларни қанун иҗра қилиш, тор бихәтәрлик мутәхәссислири, қануний йардәм йаки роһий җәһәттин йардәм беришкә йетәклийәләйду. органлар қурбанларниң өзликидин бир қанчә органни айлинип йүрүшини күтмәй, актиплиқ билән хәтәр ичидики җәмийәтләргә учур бериши керәк. IRCC йәнә кимлик вә мәшғулат тәкшүрүшлирини йошурған асаста M-62 илтимаслири, тәстиқлири вә йетип кәлгәнләрниң аилә көрүнүшини елан қилип торлап туруши керәк. бу тәдбирләр оттава айрим бир тәрәп қиливатқан икки сийасәтни: мусапирларни орунлаштуруш вә чәтәл арилишишидин қоғдашни бир-биригә бағлайду.
канаданиң уйғурларға бәргән вәдиси, әгәр хәтәр ичидикиләр йетип келәлмисә вә йетип кәлгәнләр әркин сөзләш, мәтбуат вә ойушуш әркинликидин бәһримән болалмиса, асасән шәклән бир сөз болуп қалиду. мәнилик панаһлиқ аманлиққа еришиш йоли билән биргә, панаһлиқни зөрүр қилған һөкүмәтниң тәһдитидин қоғдашни тәң өз ичигә елиши керәк.
тәрҗимә қилғучи: түркистан вақит гезити
