«Foreign Policy» журнилида елан қилинған бу тәһлилдә, коммунизим қурбанлири хатирә фондиниң хитай тәтқиқати бойичә алий тәтқиқатчиси доктор адрийан зенз билән тәтқиқатчи муәттәр тохти, бейҗиңниң чәт әлдики уйғурларға қаритилған чегра һалқиған бастурушни техиму йошурун, әмма тәсири күчлүк васитиләр арқилиқ йеңи шәкилгә өзгәртиватқанлиқини муһакимә қилиду. апторлар болупму виза вә аилә-туғқан зийаритиниң шәртлик мәнпәәт, мәҗбурлаш вә тәшвиқат қоралиға айландурулушини тәһлил қилиду.
аптор: адрийан зенз | 2026-йили 12-авғуст | VOC фонди
чегра һалқиған бастуруш кишилик һоқуқ доклатлириниң гирвикидики бир мәсилә болуштин чиқип, ғәрб дөләтлиридики бихәтәрлик муназирилириниң мәркизигә йөткәлди. «Freedom House» елан қилған йеңи санлиқ мәлуматқа қариғанда, 2014-йилдин 2025-йилғичә дунйадики дөләтләрниң төттин биридин көпрәкигә тоғра келидиған 54 һөкүмәт мусапирлиққа чиққан шәхсләр вә диаспора җамаәтлирини сүкүт қилдуруш үчүн чегра һалқиған васитиләрни қолланған; 100 дин артуқ саһибхан дөләттә кәм дегәндә 1,375 қетим биваситә вә җисманий һәрикәт йүз бәргән.
ғәрб демократийәлири ахири бу тәһдиткә җиддий муамилә қилишқа башлиди. һөкүмәтләр рәсмий ениқлимиларни қобул қилип, тармақлар ара хизмәт гуруппилирини қурди вә зийанкәшликкә учриғучилар үчүн мәлум қилиш вә йардәм қаналлирини ачти. 2025-йили G7 рәһбәрлири бу мәсилә тоғрисида ортақ байанат елан қилди; йавропа парламентиму кишилик һоқуқ қоғдиғучилирини нишан қилған чегра һалқиған бастуруш һәққидә қарар мақуллиди.
лекин, бу тәдбирләр тәсвирләватқан тәһдит аллиқачан шәкил өзгәртишкә башлиди. йеқинда елан қилинған мутәхәссисләр баһалишидин өткән бир тәтқиқатта, биз бейҗиңниң уйғур диаспорасидики тәтқиқатчилар вә паалийәтчиләргә қаритилған һәрикитини тәкшүрдуқ. нәтиҗидә, бейҗиңниң өткән бир йилда диаспораға қарита қолланған әң зор тәсиргә игә чегра һалқиған бастуруш қоралиниң көрүнүштә зийансиздәк туйулидиған бир нәрсә — виза икәнликини байқидуқ.
германийәлик сийасәтшунас йоһаннес гершевски 2013-йили мустәбит һакимийәтниң муқимлиқи бир-бирини күчәйтидиған үч түврүккә тайиниду, дәп қариған: бастуруш; садақәтни капаләтләндүрүш үчүн өзигә тартиш; кәң хәлқ райини қолға кәлтүрүш үчүн қанунлуқлаштуруш. сийасәтшунаслиқ саһәсидики тәтқиқатчилар узундин буйан пәқәт бастурушниң өзила бир һакимийәтни давамлаштурушқа йетәрлик әмәсликини тәкитләп кәлмәктә: бастурушниң тәннәрхи йуқири, қаршилиқ пәйда қилиду вә һакимийәт муқимлиқи тәләп қилидиған узун муддәтлик бойсунушни йаритип берәлмәйду.
бизниңчә, охшаш логика чеградин һалқипму күчкә игә. чегра һалқиған бастурушни йолға қойған һакимийәтләр шәртлик мәнпәәт тәминләш арқилиқ разилиқ вә бойсунушни қолға кәлтүрүшни мәқсәт қилған чегра һалқиған өзигә тартишни, шундақла тәшвиқат вә байанни контрол қилиш арқилиқ қобул қилишчанлиқ йаритишни мәқсәт қилған чегра һалқиған қанунлуқлаштурушниму йолға қойиду. чегра һалқиған бастуруш һәрикәтлирини көзитиш вә әйибләш асан болғачқа, бу тема кишилик һоқуқ паалийәтчилири вә сийасәтчиләрни һәрикәткә кәлтүридиған муһим мәсилигә айланди. әмма дәл шу сәвәбтин, бу уқум дөләтләрниң диаспорани қорқутуш вә сүкүт қилдуруш үчүн ишлитиватқан күнсери өзгириватқан васитиләр топлимини толуқ ипадиләшкә бәк тар болуп қалди.
бейҗиңниң уйғурларға қаратқан йеқинқи һәрикәтлири униң йеңи усулларни йаритиш иқтидарини көрситиду. хитай һөкүмити 2023-йилдин башлап шәрқий түркистанниң чеграсини диаспорадики уйғурларниң зийаритигә җимҗит һалда ачти. бу сийасәт һечқачан рәсмий елан қилинмиған, пәқәт еғиздин-еғизға тарқалған. дәсләптә үмидсизләнгән аз бир қисим кишиләрниң сәпиридин башланған бу әһвал тәдриҗий көпәйди. вашингтонда турушлуқ тонулған бир уйғур паалийәтчисиниң бизгә ейтишичә, 2024-йили уйғур америкилиқлар башқа җамаәт әзалириниң тәнқидидин әнсирәп сәпәрлирини йошуруп кәлгән болсиму, 2025-йилға кәлгәндә бу адәттики ишқа айланған. һәтта бейҗиңни илгири ашкара тәнқид қилған бәзи кишиләрму шәрқий түркистанни зийарәт қилип қайтқандин кейин паалийәтчиликни пүтүнләй ташлиған. шәрқий түркистанда йашайдиған бәзи кишиләрниңму туғқанлирини көрүш үчүн чәт әлгә чиқишиға йол қойулуп, икки тәрәплик ечиветиш көрүнүши йаритилған.
бу сийасәтниң мәркизидики механизмни тәтқиқатимизда «қайтуруп бериш характерлик қизиқтуруш» дәп атаймиз. дөләт алди билән бир мәһрумлуқни пәйда қилиду. бейҗиң көп йиллардин буйан шәрқий түркистанни ташқи дунйадин үзүп қойуп, уйғурларни һәтта чәт әлдин кәлгән телефонни қобул қилғанлиқи үчүнму тутқун қилди. бизниң биримиз болған тохти 2017-йили өз момиси билән болған алақини үзүшкә мәҗбур болди. андин дөләт өзи пәйда қилған бу айрилиштин кейин, илгири тартивалған нәрсини қайтуруп бериш тәклипини суниду.
уйғур америка җәмийитиниң сабиқ рәиси әлфидар илтибир бизгә: «уйғурлар ахирқи қетим көрүшүш үчүн һәммини хәтәргә тәвәккүл қилишқа рази; бәлким өлүм алдидики ата йаки анисини ахирқи қетим көрүш үчүн», деди.
сәпәр қилғанларға нисбәтән, бу җәм болушниң һәқиқий бәдили көпинчә айродурумда ашкара болиду. мәхпий сөһбәтләр вә сиртқа чиқип кәткән аваз хатирилиридә, 2023 вә 2024-йиллири шәрқий түркистанға барған бир қанчә уйғур йетип барған һаман сақчиларниң сораққа тартқанлиқини байан қилди. бир уйғур америкилиқ әргә хизмәт, сода мәблиғи вә аилисидикиләргә сәпәр иҗазити тәклип қилинған.
әмәлдарлар униңға: «буниң бәдилигә сениң бизниң мәлуматчимиз болушуңни халаймиз. чәт әлдики уйғур җамаәтлиридә диққитиңни тартқан бирәр иш болса, бизгә мәлум қилишиңни халаймиз. биз билән йахши һәмкарлашсаң, ата-анаң билән сиңлиңниму йениңға әвәтишкә йардәм берәләймиз», дегән. у иккилинип қалғанда, ата-анисини қайта тәрбийәләш лагериға әвәтиш билән тәһдит қилған.
йәнә бәзиләр тәшвиқатқа селиниду. бир йаш уйғур айалға қайтқандин кейин «йахши кәчүрмишиңни башқиларниң һәммисигә сөзләп бәр» дәп тапшуруқ берилгән. йәнә бир зийарәтчигә «уйғурларниң әһвали йахши, шәрқий түркистан гүллиниватиду» дегән алдин йезилған байанатни оқутуп, синға елинған. у айал һазирму сақчилар билән алақини сақлашқа мәҗбур болуватқандәк һес қилиду; чүнки бу синниң ашкарилинип, өз җамаити ичидә «хаин» дәп қарилишидин қорқиду.
йәнә бәзиләрниң әһвали техиму еғир. бу йилниң бешида истанбулда турушлуқ, дөләт орунлаштурған төт қетимлиқ сәпәргә қатнашқан бир уйғур шәхсий зийарәт җәрйанида тутулуп, алтә йиллиқ қамақ җазасиға һөкүм қилинған.
уйғур диаспораси ичидә бейҗиңниң чегра һалқиған өзигә тартиш истратегийәси көп йиллиқ ашкара тәһдитләр қилалмиған ишни әмәлгә ашурмақта. техиму көп сәпәр қилғучилар көрүнәрлик зийанға учримай қайтқандин кейин, уйғур җамаәтлириниң хәтәргә болған тонуши өзгәрди. узун йиллиқ азаблиқ айрилиштин кейин йеқинлири билән көрүшүш үчүн сүкүт қилиш мувапиқ бәдәлдәк көрүнүшкә башлиди. нәтиҗидә намайиш вә һоқуқ тәшәббуси паалийәтлиригә қатнишиш зор дәриҗидә төвәнлиди.
сәпәр мәсилиси уйғурларни өзара гуманға селиватиду. барғанлар «һәмкарлашқучи» дәп қарилиш хәвпигә дуч келиду. бармиғанлар болса қайтип кәлгәнләрниң қайсисиниң һазир дөләтниң көрсәтмиси билән һәрикәт қиливатқанлиқини сорайду. бәзи диаспора әзалири қош турмуш кәчүриду; сораққа тартилған әһвални шәхсий сөһбәттә ейтип берип, җамаәт сорунлирида һәммә ишниң нормал икәнликини тәкитләйду. аилә вә һессийат җәһәттики һайат-маматлиқ таллашлар җамаәт ичидики ишәнчни йимириду.
вашингтондики паалийәтчиниң көзитишичә, бейҗиңниң йеңи усули «америкидики уйғурларниң қандақ сөзлиши, бир-бири билән қандақ алақә қилиши вә қандақ ишәнч бағлишини өзгәртиватиду».
вәһшийлик қилмишлирини актип хатириләватқан аз санлиқ уйғурлар үчүн йалғузлуқ техиму еғир. кишилик һоқуқ паалийәтчиси җәвһәр илһамниң тойға қатнишишиға шәрқий түркистандики сақчилар WeChat арқилиқ саһибханларни агаһландурғандин кейин, униң той тәклипи бикар қилинған. гуваһчилар гуваһлиқидин йенивалиду йаки сүкүт қилиду. уйғур өткүнчи адаләт санлиқ мәлумат амбириниң илгирики тәтқиқат сәпәрлиридә 40 тин 50 кичә гуваһлиқ топлийалиған болса, тәшкилат гурупписи йеқинда пәқәт бәш гуваһлиққа еришишниң өзидә қийналған. шундақ қилип, бастуруш билән өзигә тартиш бир-бирини күчәйтиду: мәҗбурлаш дөләтниң тәклиплири пайдилинидиған үмидсизликни йаритиду.
бу өзгиришни чүшәндүрүш үчүн тәтқиқатимиз «чегра-норма бузуш дәриҗиси» (transgressiveness) дегән уқумни оттуриға қойиду; йәни мәлум бир усулниң саһибхан дөләтниң қануни вә хәлқара қаидиләрни қанчилик дәриҗидә бузидиғанлиқи. қәстләп өлтүрүш вә тутқун қилип елип кетишниң тәсири йуқири, әмма қаидә-қанунға хилаплиқ дәриҗисиму йуқири болғачқа, җинайи тәкшүрүш вә хәлқара диққәтни қозғайду. шәртлик аилә зийаритиму диаспораниң һәрикитигә охшашла күчлүк тәсир көрситәләйду, лекин вашингтон йаки берлинда һечқандақ қанунни бузмайду. бейҗиңниң өзгәртилгән истратегийәси қанун-нормиға хилаплиқ дәриҗиси төвән, әмма тәсири йуқири васитиләрни қәстән алдинқи орунға қойиду.
бу истратегийә алимлар «мустәбит имаҗ башқуруш» дәп атайдиған мәқсәткә хизмәт қилиду; йәни мустәбит һакимийәтләр чәт әлдә өзи һәққидики йахши тәсвирләрни системилиқ тарқитиш билән бир вақитта тәнқидчилириниң паалийитини тосуп, һакимийити үчүн техиму достанә хәлқара муһит йаритишқа тиришиду.
хитай рәһбири ши җинпиң 2022-йили әмәлдарларға «хитайниң шәрқий түркистан һекайисини йахши сөзләңлар» дәп буйруқ қилғандин буйан, бейҗиң шәрқий түркистанниң имаҗини йахшилашқа зор байлиқ салди. бу йил йанварда хитай дөләт таратқулири, түркийәдә йашайдиған вә шәрқий түркистанда туғулған 42 кишиниң «шәрқий түркистанниң тәрәққийат нәтиҗилирини өз көзи билән көрүши» үчүн хитай консулханиси вә хитай компартийәсиниң бирлик сәп хизмити бөлүми тәшкиллигән йурт зийаритигә барғанлиқини тәбриклиди.
бу, тәтқиқатчилар сергей гурийев вә данийел трайсман «пәрәз-имаҗ башқурғучи диктаторлар» дәп атайдиған дәврниң бастуруш шәклидур; йәни көзгә көрүнәрлик қорқунчлуқ зораванлиқтин көрә, кишиләрниң тонушини җимҗит шәкилләндүрүшни йахши көридиған һөкүмранлар. әһвални билмәйдиған бир сиртқи көзәткүчигә бейҗиңниң бу йеңи «ишик ечиш» усули нормаллишиватқандәк көрүнүши мумкин.
чегра һалқиған мустәбит контрол васитилирини кеңәйтиватқан бирдинбир дөләт хитай әмәс. еритрейә консул мулазимити вә йуртидики мүлүк һоқуқини диаспора беҗини төләш вә сийасий сүкүт билән бағлиди. беларусийә 2023-йили мусапирлиққа чиққанлар «това қилғандин» кейин бихәтәр қайтиш үчүн илтимас қилалайдиған йеңи бир комитет қурди, андин бу механизм арқилиқ һакимийәтни қоллайдиған байанатларни қолға кәлтүрүп, истихбарат топлиди. бәшшар әсәд һакимийитидики сүрийә мусапирларниң қайтишини бихәтәрлик тәстиқи вә истихбарат органлири билән йаришиш келишимигә бағлиди; бу усул қайтип кәлгәнләрни өзи вә туғқанлири һәққидә мәлумат беришкә мәҗбурлаш үчүн ишлитилди. риванда болса тәшкиллик йурт зийарити вә пуқралиқ тәрбийә лагерлири арқилиқ диаспорани өзигә тартишқа тиришти. йуртқа шәртлик кириш имканийити мәҗбурлашни өзигә тартиш билән бирләштүргән, күнсери кәң тарқиливатқан чегра һалқиған контрол қоралиға айланмақта.
қанун-нормиға хилаплиқ дәриҗиси төвән болған усулларниң бир әвзәллики — уларниң җинайи җавабкарлиққа тартиш чекидин төвәндә қелишидур. бир тәптиш қәстләп өлтүргүчини әйиблийәләйду, әмма «қайтуруп бериш характерлик қизиқтуруш»ни чәкләйдиған қанун йоқ. ғәрб демократийәлири ахири чегра һалқиған бастурушқа қарши қанун вә көрсәтмиләрни түзүшкә башлиди, бу тиришчанлиқ қоллашқа әрзийду. лекин түнүгүнки усулларға маслаштурулған қораллар, демократийә дөләтлири қанун чиқириштин тез йеңи усул йаритидиған рәқибләргә қарши йәнила йетәрлик болмайду. келәр йили чегра һалқиған бастуруштики әң еғир вәқәләрниң бәлким һечқандақ доклатта көрүнмәйдиғанлири болуши мумкин.
бу мақалә дәсләптә «Foreign Policy» журнилида елан қилинған.
