аптор: лейла иса

елан қилинған вақти: 2026-йили 21-авғуст

тәһрирлигүчиләр: макс кабҗийан вә лейла ван глабек

илмий баһалиғучилар: софи брайт вә алекс бағдаде

кириш

1999-йили абдулла исимлик бир йаш уйғур намазниң ахирида йуқири авазда «амин» дегәнлики үчүн йәрлик имам билән талаш-тартиш қилип қалған вә бу кичик иш сәвәблик қолға елинған. абдулла өзи дуч кәлгән күлпәтни «капир хитайлар» үчүн хизмәт қилиду, дәп әйиблигән бу «һөкүмәт имами»дин көргән (Smith-Finley, 2013: 252). мәзкур имам вәзиписиниң тәбиити түпәйли, дөләт йетәкчиликидики хитай ислам дини җәмийитиниң назаритигә бойсунатти вә «вәтәнпәрвәр, сийасий җәһәттин тоғра» хутбиләрни сөзләшкә мәҗбур иди (Irwin, 2021). бу, шәрқий түркистан дәпму атилидиған 1990-йиллардики шинҗаң уйғур аптоном райони («уйғур райони»)да [1] кәскин зиддийәт нуқтиси иди; шу дәврдә бир қанчә «һөкүмәт имами» «садақәтсизлик» сәвәби билән уйғур қораллиқлири тәрипидин өлтүрүлгән (Thum, 2014: 334). бу зораванлиқни уйғурлар билән хитай хәлқ җумһурийити оттурисидики кәң даирилик күрәш, шундақла уйғурларниң диний кимликини бихәтәрлик мәсилисигә айландуруш вә таллап йоқитиш қурулуши давамлишиватқан арқа көрүнүштә чүшиниш керәк (Finley, 2013; Harris, 2020; Byler, 2022). имам билән абдулла оттурисидики талашниң арқисида абдулланиң өз тәқдирини өзи бәлгиләш сийасити болсиму, бу йәнә әқидә мәсилиси иди. имамниң абдулланиң «амин» дейишигә қарши туруши, бәлким буниң һәмбәли мәзһипидики бир намаз адити болғанлиқи, сәләфий йөнилишни билдүргәнлики вә уйғурларниң адәттики һәнәфий мәзһипидин пәрқлинидиғанлиқидин иди (Waite, 2007: 170). бу ихтилап 20-әсирниң ахириға кәлгәндә уйғур исламиниң өзара бағланған икки күрәшниң мәйданиға айланғанлиқини көрситиду: ташқи йөнилиштә хитай дөлитигә қарши һәрикәт, ички йөнилиштә болса тоғра әқидә үстидики диний талаш-тартиш.

бу мақалидә рошән сийасий мәсилиләрниң диний мәсилиләрдин үстүн қойулушини, шундақла илмий әдәбийатта уйғур исламини райондики хитай мустәмликә һөкүмранлиқиға қарши турушниң тәркибий қисми сүпитидә тәсвирләш хаһишини баһалаймән (Fuller and Lipman, 2004; Rudelson and Jankowiak, 2004; Smith-Finley, 2013). андин бу қарашларниң нурғун уйғур мусулманлириниң өз диндарлиқини чүшиниш вә ипадиләш шәклигә мас келидиған-кәлмәйдиғанлиқини тәкшүримән. шуниң билән мақалә мундақ соал қойиду: уйғур ислам һәрикәтлириниң мәйданға келиши, ички һәрикәтчанлиқи вә заманивилиқ билән болған мунасивитини хитай дөлитигә бағлап қанчилик дәриҗидә чүшәндүргили болиду?

алди билән, уйғур исламини сийасий қурулмилар билән болған мунасивитигә асасән тәһлил қилидиған «фонксийәчилик рамкиси» дәп атиған қарашни оттуриға қойуп баһалаймән. нурғун тәтқиқатчи уйғур исламини сәпәрвәрлик қорали вә хитай һөкүмранлиқиға қарши «символлуқ қаршилиқ»ниң ипадиси дәп чүшиниш әң мувапиқ, дәп қарайду (Smith-Finley, 2013: 258). һазирқи хитайниң әң ғәрбий шималидики шәрқий түркистанда йашайдиған аз дегәндә 12 милйон уйғур вә башқа түркий хәлқләрниң көпчилики хитай һөкүмранлиқини қанунсиз дәп қарайду, дәп қарилиду (Byler, 2022: x; Bellér-Hann et al., 2009: 1). хитай дөлити 18-әсирниң оттурилиридин буйан, чиң империйәсидин хитай җумһурийитигә, андин хитай хәлқ җумһурийитигә өзгәргән болсиму, районда үзүлүп-давамлишип мәвҗут болуп кәлгән (Gladney, 1990; Millward, 2021). хитай хәлқ җумһурийити 20-әсирниң ахиридин башлап уйғурлар вә башқа түркий хәлқләргә қарши кәң көләмлик бихәтәрләштүрүш вә ассимилйатсийә қурулушини йолға қойған; бу қурулуш 2017-йилдин башлап кәң көләмлик тутуп туруш вә мәҗбурий әмгәк пирограммилири шәклидә ипадиләнгән (Greitens, Lee, and Yazici, 2020: 24; Tobin, 2021: 94). шуңа уйғур ислам һәрикәтлирини қисмән һалда мушу талан-тараҗ характерлик иҗтимаий, иқтисадий вә сийасий шараит арқилиқ чүшәндүргили болиду.

бирақ дөләтни мәркәз қилған бу тәһлил уйғур исламини пүтүнләй инкасчан һадисә қилип көрситиду. диққәтни тарих тәтқиқати вә етнографийәлик байанларға қайта буриған «маһийәтчан рамка» болса, «бойсундуруш қурулмилири ичидики инсан паалийәтчанлиқи»ни (Mahmood, 2001: 205) вә уйғур ислам һәрикәтлириниң ички һәрикәтчанлиқини алдинқи орунға қойушни мәқсәт қилиду. бу нуқтидин қарап, уйғур ислам модернизм һәрикәтлириниң икки долқуни мустәмликә қурулмисиға қаритилмиған, бәлки заманивилиқни исламий муһитта қобул қилиш үстидики ички тиркишиштин ибарәт, дәп қараймән. «заманивилиқ» империйә елип кәлгән, шундақла империйәни тәшкил қилған билим қурулмисидур (Quijano, 2007). у муқим бир категорийә әмәс. уйғур мусулманлири кейинки чиң дәвриниң мәдәнийәтчилик парадигмилириға дуч кәлгән; бу парадигмилар 20-әсирниң ахирида ассимилйатсийәчи, атеист миллий дөләт астида хитайни мәркәз қилған өлчәм билән баһалинидиған заманивилиқ өлчимигә айланған. мушу шараитта шәкилләнгән вә заманивилиқ муһим орун тутқан икки уйғур ислам һәрикити бар: 19-әсирниң ахиридин башланған дунйави ислам ислаһатчилиқиниң бир қисми болған «җәдидчилик» вә 1970-йилларниң ахиридин башланған исламий гүллинишниң бир қисми болған «сүннәтчилик» һәрикәтлири [2].

уйғур ислами тәтқиқатлирида һәмишә айрим-айрим муһакимә қилинидиған җәдидчилик билән сүннәтчилик оттурисидики бошлуқни толдуруш үчүн, иккисини бир кәң тәһлил рамкисиға қойимән (Brophy, 2016; Smith-Finley, 2013). һәр икки һәрикәт өзгичә мәқсәтлири үчүн империйә билим қурулмилирини қобул қилип, ислам җәмийәтлирини заманивилаштуруш йолида чегра һалқиған ислам тәпәккури билән алақә орнатқан. диний тәлим алмиған адәттики уйғур җамаити ичидә болса, сәрхиллар йетәкчиликидики бу һәрикәтләр парчә-парчә қобул қилинип, «әнәниви» вә тәсәввуп тәсиридики әмәлийәтләр билән бирикип кәткән. бастуруш күчәйгән шараитта үрүмчидики йеза-шәһәр көчмәнлири җамаити билән җәнубтики айаллар қуран тилавәт гурупписи бу бирикишни көрситиду (Harris, 2020; Byler, 2022). уйғур җәмийитиниң техиму кәң қатлимини көрситиш арқилиқ, диний тәлим алған әр ислаһатчиларниң сөз-байани билән хәлқниң диний әмәлийити оттурисидики пәрқни оттуриға қойимән. «заманиви» гүллиниш диндарлиқи бойсундурулған диний җамаәтләрниң турмушиға мәна вә түзүлмә беридиған кәң исламий парадигмилар даирисидә мәвҗут болиду. бу мисалларниң маһийәтчан тәһлили уйғур исламида фонксийәчилик усули көрситип берәлмәйдиған ички хилмухиллиқниң барлиқини билдүриду.

уйғур мусулманлириниң заманивилиқ уқуми билән болған мурәккәп мунасивитини көрситиш арқилиқ, уйғур исламини пәқәт хитай дөлити билән бағлап қойушниң чәклимисини оттуриға қойимән. мусулманларниң субйектиплиқини техиму тоғра ипадиләш үчүн, илмий әдәбийатта чоңқур йилтиз тартқан диний етиқадни һәддидин зийадә қораллаштуруш хаһишини мәсилә қилимән (Euben, 1999). мақалә уйғур исламини инкасчан террорлуқ тәһдити қилип нәрсиләштүридиған хитай хәлқ җумһурийитиниң байаниға, шундақла уйғурларниң диндарлиқини дәврий азаб-оқубәткә берилгән инкасқа қисқартидиған ғәрб таратқулири байаниға қарши туриду. униң орниға уйғур исламиниң чоңқурлуқи, һәрикәтчанлиқи вә көп қатламлиқ тәбиитини нәзәрдә тутуш зөрүр, дәп қарайду. бундақ усул шәрқий түркистанда давамлишиватқан дөләт зораванлиқи вә диний бастурушниң сәвәби билән хәвпини чүшиништә муһим әһмийәткә игә.

биринчи пәсил

уйғур тәтқиқати әдәбийатиға нәзәр: хитай дөлитиниң сиртиға қараш

хитай дөлити вә униң империйә өтмүшини тәһлил қилиш уйғур районидики һазирқи мустәмликичиликни чүшиниш үчүн зөрүр болсиму, уйғур ислам һәрикәтлириниң ички һәрикәтчанлиқини йорутуш дөләтниң сиртиға қарашни тәләп қилиду. лекин уйғур ислами һәққидики тәтқиқатларни асасән дөләтни мәркәз қилған сийасий тарихлар бесип кәткән. асаслиқ тарихшунаслиқ муназириси хитай һөкүмранлиқиниң шәрқий түркистандики йәрлик түркий аһалигә болған чоңқурлуқи вә давамлишиш вақтини чөридигән. район 1759-йили «бүйүк» чиң империйәсигә қошувелинған, 1885-йилға кәлгәндә шәрқий түркистан чегра өлкиси сүпитидә башқурулған (2-рәсимгә қараң) (Thum, 2014: 3). 20-әсирниң бешида чиң империйәси парчиланған. икки қисқа мустәқиллиқ дәвридин кейин, уйғур райони 1949-йили хитай хәлқ җумһурийитигә қошувелинған. шуниңдин буйан уйғурлар өзгирип туридиған, әмма чәклик сийасий аптономийәгә игә болған (Thum, 2014: 4).

хитай дөләт байанида бу ишғал тарихи йошурулиду; мәшһур охшитиш бойичә уйғурлар хитайдики «анар данилиридәк зич уйушқан» вә бир-бириниң орнини басалайдиғандәк тәсәввур қилинған 56 аз санлиқ милләтниң бири, дәп қарилиду (хитай хәлқ җумһурийитиниң әнглийәдики әлчиханиси, 2024). җаң доңйөгә охшаш хитай дөләт тарихчилири бу мунасивәтниң йилтизини йирақ өтмүшкә бағлайду; бу байан районни «[хитай] вәтәни»ниң «тәркибий» вә «айрилмас қисми» қилип тәбиийләштүриду (Bovingdon, 2001: 114). гарднер бовиңдон дөләт күчи билән бағланған бу даимий аз санлиқ милләт қилип рамкилашни, хитайниң шәрқий түркистандики һөкүмранлиқини тарихтин буйан үзүлмәй давамлашқандәк қанунлаштуруш үчүн лайиһәләнгән «идеологийәлик қошувелиш» дәп тәсвирләйду (2001: 123, 96).

уйғур тарихчи турғун алмас хитай дөләт байаниға қарши тарихни оттуриға қойуп, шәрқий түркистанни уйғурларниң миллий вәтини сүпитидә етно-җуғрапийәлик тәсәввур қилиду (Bovingdon, 2001: 123). бу земин чегра һалқиған исламий еқимларға йилтиз тартқан деһқанчилиқ бостанлиқ шәһәрлиридин түзүлгән вә ғәрбтики түрк, парс вә әрәб дунйалири билән бағланған (Thum, 2014: 4). алмас «уйғурлар» намлиқ әсиридә оттура асийада бир қатар мустәқил уйғур сийасий гәвдилириниң мәвҗутлуқини көрситиду (Bovingdon, 2001: 124). буниң ичидә 1933-йилидин 1934-йилиғичә хотәндә қурулған биринчи шәрқий түркистан җумһурийити вә 1944-йилидин 1946-йилиғичә ғулҗида қурулған иккинчи җумһурийәт бар (Kamalov, 2021). бу мустәқиллиқ дәврлири хитай һөкүмранлиқиниң үзүк-үзүк вә даим өткүзгүч болғанлиқини тәкитләйдиған йеңи чиң тарих мәктипиниң тәтқиқатиға мас келип (Fuller and Lipman, 2004: 332), чегра районларда узақ муддәтлик тарихий һөкүмранлиқ бар, дегән дәваларни аҗизлитиду (Qian, 2024).

дөләтни мәркәз қилған вә империйәгә мунасивәтлик сийасий тарихлар, тәнқидий йаки башқа хил болушидин қәтийнәзәр, бастуруш қурулмилирини чүшиништә зөрүр, бирақ ички һәрикәтчанлиқни уқумлаштурушта чәклик. рийан тум уйғур тәтқиқатини қайта йөниләндүрүш үчүн муқәддәс текистниң йәткүзүлүши вә диний кимликниң шәкиллинишигә мәркәзләшкән йеңи тарихий-антропологийәлик усулни оттуриға қойиду (2014). униң байаничә, ислам 10-әсирдә районға тарқилишқа башлап, илгирики будда вә маний әмәлийәтлири билән бириккән. «уйғур ислами» дәп атайдиған система йәрлик әвлийалар тәзкирисиниң аммибаб топлими қоллайдиған кәң районлуқ мазар тавапчилиқ йоллиридин түзүлгән өзгичә диний системиға айланған (Thum, 2014: 14). бу әмәлийәтләр «земин вә ибадәт әмәлийитигә йилтиз тартқан тәсәввурдики җамаәт»ни шәкилләндүрүп (Thum, 2014: 15), дөләт қурулмилиридин қисмән мустәқил, диний рәңгә игә түрк-мусулман кимликини бәрпа қилған. земинға бағланған бу диний система уйғур тәтқиқатидики йәрликлик рамкисини күчәйтиду вә уйғурларни йа йолдин чиққан хитай пуқраси (Thum, 2014: 13), йаки кимлики хитайни мәркәз қилған дөләтләр билән алақә җәрйанидила шәкилләнгән «чегра хәлқи» (Byler, 2022: 38) дәп қарашқа җәң елан қилиду. тум әсири уйғур тәтқиқатини хитай сийасий тарихиниң чәклимисидин чиқирип қайта мәркәзләштүрүшниң мумкинликини көрситиду.

бу тарихий-антропологийәлик усул бойсундурулған қатламларниң көз қариши үчүн методологийәлик йол ачти. бирақ йеқинқи тәрәққийатлар 21-әсирдики күчийиватқан бастурушни чүшиниш үчүн тәтқиқатчиларни йәнә дөләтни мәркәз қилған тәһлилгә қайтурди. һазирқи тәтқиқатлар уйғур җәмийитини көпинчә давамлишиватқан «олтурақлаштуруш вә байлиқ сүмүрүш мустәмликә системиси» ичидә тәһлил қилиду (Millward, 2021: 106). район иқтисади «етно-ирқий сизиқлар» бойичә тәшкилләнгән; у иқтисадий мал-мүлүктин мәһрум қилиш, уйғур әмгикини експилататсийә қилиш вә көчмән җамаәттә буниңға мас байлиқ топлашқа тайиниду, дәп тәсвирләнгән (Byler, 2022: x; илһам тохти, Millward, 2021: 105 да). тәтқиқатчилар 1980-йиллардики ислаһат вә ечиветиш дәвригә, уйғур райониниң «дунйави капитализм айлиниши»ға қошулушиға диққәт қилиду (Harris, 2022: 15). бәзиләр 21-әсирдә «уйғур вәтини»ниң «типик чегра мустәмликиси»гә охшайдиған районға айланғанлиқини оттуриға қойған (Byler, 2022: 106).

2014-йили хитай хәлқ җумһурийити «террорлуққа қарши туруш» намида (Roberts, 2020), һазирқи уйғур исламини шәкилләндүрүватқан кәң бастуруш қурулмисиниң бир қисми сүпитидә уйғур районида динға қарши бихәтәрләштүрүш һәрикитини башлиди (Byler, 2022: xi). һәрикәт җәрйанида бир милйондин артуқ уйғур вә башқа түркий мусулманлар «қайта тәрбийәләш» лагерлирида халиғанчә тутуп турулди (Tobin, 2021: 16). нурғун уйғур айаллар дөләт тәрипидин хитай әрләр билән мәҗбурий тойлаштурулди вә мәҗбурий туғмас қилишқа дуч кәлди (Worden et al., 2022). 2015-йилидин 2018-йилиғичә уйғурлар әң көп икки вилайәттә туғулуш нисбити %85 төвәнлиди (Zenz, Hayes and Sims, 2022: 436 да). көплигән мутәхәссис бу сийасәтләр «бир гуруппиниң мәдәний асасини қайта ишләпчиқириш иқтидари»ни йоқитиш нийити арқилиқ ирқий қирғинчилиқни көрситиду, дәп хуласә чиқарди (Tobin, 2021: 97; лондон уйғур соти, 2021; әнглийә парламенти, 2022). «аз санлиқ милләтләрни бойсундуруш» үчүн лайиһәләнгән 2026-йиллиқ «милләтләр иттипақлиқи қануни» (McDonell, 2026), «[уйғур] мәдәний вә диний мирасини системилиқ вә тәкрар-тәкрар чувуш»ниң әң йеңи басқучи болуши мумкин (Criner and Szadziewski, 2026).

бу һәрикәтни мустәмликә логикисиға йилтиз тартқан, дәп чүшиниш уйғурларға қаритилған зулумни талаш-тартишлиқ районлардики мусулман аз санлиқларға қарши бихәтәрләштүрүш һәрикитиниң дунйа миқйасида кеңийиши ичигә қойиду (Hussin, 2018; Harris and Woodman, 2020). «хитай ишғалидики шәрқий түркистан», «исраилийә ишғалидики пәләстин» вә «һиндистан ишғалидики кәшмир»дики тутуп туруш вә көзитиш ул әслиһәлири, бу дөләтләрниң «мустәмликә қилинған хәлқләрни системилиқ контрол қилиш» һәрикитидә бир-бирини «әкс әттүриду», дейишкә болиду (Byler, 2022: xvi). бу селиштурма нуқта хитайни башқа ишғалчи дөләтләр билән бир қатарға қойуп, «мустәмликичиликни хитай йолға қойған нәрсә әмәс, бәлки [хорлуқ әсиридикигә охшаш] хитай зийанкәшликкә учриған нәрсә» дәп қарайдиған муқим байанға җәң елан қилишқа йардәм бериду (Anand, 2019: 133). зораван өзгәртиш вә аз санлиқ милләтләрни мал-мүлүктин мәһрум қилиш қурулушиниң көлими түпәйли, илмий әдәбийат уйғур исламини көпинчә бу сийасәтләрниң тәсири арқилиқ нәзәрийәләштүргән.

бу бастуруш қурулмилириға мәркәзлишиш, болупму кишилик һоқуқ нуқтисидин қариғанда, нурғун җәһәттин зөрүр (Clarke, 2010). диаспорадики нурғун йаш уйғурларниң өз азабини вә қирғинчилиқниң «сәвәб»лирини чүшәндүрүш үчүн өзлириниң «азаб-оқубәт тәлимати»ни оттуриға қойғанда хитай дөлитини мәркәз қилишиму буни көрситиду (Mahmut et al., 2021). лекин дөләтни мәркәз қилған рамка пүткүл уйғур тәтқиқатиниң һәммиси болуп қалмаслиқи керәк; сийасәтшунаслиқта хитай дөлитиниң сиртиға қараш тиришчанлиқи интайин чәклик. җоан симис-финлей 20-әсир ахиридики уйғур исламий гүллинишини тәпсилий байан қилсиму (2013), униң сийасий тәһлили хитай һөкүмранлиқиниң қурулмилиқ шараити билән чәклиниду. йеқинқи етнографийәлик әсәрләр уйғур диний җамаәтлириниң бу бастуруш ичидә қандақ йашап қеливатқанлиқи вә қайта маслишиватқанлиқини хатириләп, үнүмлүк йөнилиш ачти (Waite, 2006; Byler, 2022). бу әсәрләр дөләт дәриҗисидики сийасий тәһлилдә кәм болған уйғур исламиниң ички һәрикәтчанлиқи, талаш-тартиши вә җинсий қатламлирини көрситиду (Harris, 2020).

мән уйғур ислам һәрикәтлирини хитай дөлитиниң тәсиридә шәкилләнгән, әмма у тәрипидин бәлгиләнмигән, өз-өзини қурған һәрикәтләр дәп уқумлаштуруп, дөләтни мәркәз қилған усул йошуруп қойған инчикә пәрқ, байан чоңқурлуқи вә паалийәтчанлиқни қайта намайан қилиш арқилиқ муназиригә төһпә қошимән. кейинки бөләк бу һәрикәтләрниң барлиққа келиши вә шәклини чүшәндүрүш үчүн қошна тәтқиқат саһәлиридин елинған нәзәрийәлик рамкини тонуштуриду.

нәзәрийәлик рамкилар

бу мақалә оттура шәрқтики ислам һәрикәтлири һәққидики тәтқиқаттин нәзәрийәлик рамка тәрәққий қилдуриду. уйғур тәтқиқатини хитайшунаслиқниң сиртиға қойуш, уйғурлар ортақлишидиған сүнний ислам әнәнисини вә оттура шәрқни «тоғра [исламий] әмәлийәтниң мәркизи вә мәнбәси» дәп қараш йөнилишини әкс әттүрүшни мәқсәт қилиду (Harris, 2020: 6). мән 19-әсирниң ахиридин башлап оттура шәрқтики ислам һәрикәтлириниң барлиққа келиши вә шәклигә даир фонксийәчилик вә маһийәтчан уқумлаштурушни пәрқләндүримән. «фонксийәчилик» ислам һәрикәтлирини наразилиқниң ипадиси дәп қарайду (Lapidus, 1997: 444); дин «қурулмилиқ бесим» астида сийасий қаршилиқниң дегүдәк механикилиқ қоралиға өзгәргән мәниви абстрактлиқ дәп қарилиду (Euben, 1999: 48).

бирақ динни сийасий муһитниң йүзидики пәрдә дәп қаримаслиқ керәк. динниң өз ички җәлп қилиш күчигә вә етиқадниң «охшимиған шәхслик, билим вә тәҗрибә шәкиллирини әмәлийәттә қандақ қуридиғанлиқи»ға орун бериш зөрүр (Mahmood, 2001: 16). бу чоңқурлуқни көрситиш үчүн, исламни асасий муқәддәс текисткә йилтиз тартқан, давамлиқ мулаһизә, муназирә вә тәлим-тәрбийә билән сақлинидиған, йашалған вә әмәлийләштүрүлгән «байан әнәниси» дәп чүшинидиған талал әсәдниң антропологийәлик усулини қоллинимән (1986: 20). «заманиви» ислам мусулман зийалийлири билән ғәйрий мусулман империйәсиниң учришишидин барлиққа кәлгән, тарихий шараитқа бағлиқ «бирикмә қурулма»дур (Said, 1997: 144). дин «нәрсиләштүрүлгән идеологийәлик тип» болмиғачқа, етиқад билән һәрикәт оттурисида «аптоматик сәвәб мунасивити» бар дәп қарашқа болмайду (Gunning and Jackson, 2011: 383). маһийәтчан уқумлаштуруш бу дин чүшәнчисини қобул қилип, сийасий-қурулмилиқ тәһлилни тарих тәтқиқати, етнографийәлик дәлил вә ислам илаһийитигә болған диққәт билән толуқлап, динни қораллаштурушқа қарши туриду.

бу хил пәрқлиқ усуллардин пайдиланған оттура шәрқ ислам һәрикәтлири тәтқиқати, мусулман һәрикәтчиләрниң заманивилиқ уқуми билән кәң даиридә мунасивәт орнатқанлиқини көрсәтти (Lapidus, 1997; Khalid, 1998; Euben, 1999). заманивилиқ әқлийликни хурапатлиқ йаки мәнивиликниң қаршисиға қойидиған, келип чиқиши 18-әсирниң ахиридики йавропа кеңәймичилики, басма техникиси вә шәһәрлишишкә тутишидиған ақартиш билими, қиммити вә икки қутуплуқиниң қатламлиқ тәртипидур. мустәмликидин халийлаштуруш чүшәнчиси бойичә, заманивилиқ «мүлүкчилик контроллуқи, мал-мүлүктин мәһрум қилиш вә күч пәрқи»гә тайинидиған мустәмликә һөкүмранлиқиниң идийәлик үстқурулмиси болған мустәмликичиликкә сиңип кәткән уқумдур (Quijano, 2007: 7; Anand, 2019: 130). йавропа империйәлири кеңәйгәнсери, заманивилиқ мустәмликә қилинғанларни түргә айриш вә тәртипләш рамкисиға, һөкүмранлиқ мунасивитини тәбиийләштүридиған вә қанунлаштуридиған байанға айланди (Said, 1978). шуниң билән заманивилиқ вә мустәмликичилик кәң тарқалған бир билим қурулмисида зич бағлинип, мустәмликичилик һазирқи дунйа тәртипидики «заманивилиқниң қараңғу йүзи»гә айланди (Mignolo, 2011).

бу қурулма 19-әсирниң ахиридики ислам модернизминиң пәйда болушини чүшәндүриду. мусулман зийалийлар «заманивилиқ пәйда қилған хирис вә пурсәт» алдида «мусулман органлири, қаидилири вә байанини қайта ойлаш йаки маслаштуруш»қа тиришқан (муһәммәд қасим заман, Gunasti, 2024 да). заманивилиқ һазирқи исламдиму муһим. мәсилән, ислам асасчилиқи заманиви дунйаға қисмән инкас, әмма техиму чоңқур мәнидә униң «ипадиси» болған диалектик мунасивәт дәп нәзәрийәләштүрүлгән (ира лапидус, Euben, 1999: 19 да). асасчиларниң тәсәввупқа охшаш «заманиви әмәс» ислам әнәнилиригә дүшмәнлики бу мунасивәтни көрситиду (Euben, 1999: 17). исламниң кәң байан әнәниси ичидики бу талаш-тартишлар исламий заманивилиқниң көп хил вә муназирилик шәкиллири болуши мумкинликини намайан қилиду.

шундақтиму мустәмликә дәвридин кейинки оттура шәрқтә 20-әсирниң ахирида көрүлгән ислам һәрикәтлири билән, мустәмликичилик давам қиливатқан вә 21-әсирдә күчийиватқан ишғал астидики шәрқий түркистан һәрикәтлири оттурисида зор пәрқ бар. уйғур җәмийитидә заманивилиқ икки йөнилиштин теңилған мурәккәп вә өзгиришчан һадисә болди: горизонтал йөнилиштә йавропалиқларниң йавро-асийаға кириши вә мусулманларниң «қалақлиқи»ға даир орийенталист парадигмилар арқилиқ (Said, 1978), вертикал йөнилиштә болса хитай һөкүмранлиқи вә заманивилиқниң хитайчилаштурулған мәдәнийәт байаниға тәрҗимә қилиниши арқилиқ (Tobin, 2021: 94). шуңа уйғур ислам модернизм һәрикәтлири қатламлиқ билим мәҗбурлашлири, идийә еқимлири вә өзгирип турған сийасий қурулмилар шәкилләндүргән өзгичә шараитта пәйда болған.

муһит пәрқлиқ болсиму, оттура шәрқ тәтқиқатидин елинған мустәмликичилик вә заманивилиқ қурулмилириға болған чүшәнчә уйғур ислам һәрикәтлиригә нәзәрийәлик шәкил беришкә йардәм бериду. шуңа мән заманивилиқни мусулманлар мустәмликә шараитида бирдәк йаки механикилиқ қолланған парадигма әмәс, бәлки конкрет һәрикәтләр қобул қилған вә мусулман җәмийәтлириниң пәрқлиқ җамаәт муһитида «айрим вә охшимайдиған» «ички текист күрәшлири»дә муһим болған байан дәп көрситимән (Pick, Euben, 1999: 72 да).

иккинчи пәсил

ислам һәрикәтлириниң фонксийәчилик тәбирлири

бу бөләк динни райондики мустәмликә һөкүмранлиқи, мал-мүлүктин мәһрум қилиш вә бастуруш җәрйаниға қарши «инкасчан һадисә» дәп қарайдиған һөкүмран фонксийәчилик уйғур ислами қаришини тәнқидий муһакимә қилиду (Smith-Finley, 2013: 263). исламни сийасий ипадигә қисқартишқа болмиғачқа, бөләк диний етиқадниң дөләт тәрипидин қурулмиған вә дөләт чегриси билән чәкләнмигән қатламлирини көрситиш билән айағлишиду.

фонксийәчилик тәбиридә уйғур ислам һәрикәтлири бастурғучи сийасий қурулмилар билән болған мунасивитигә асасән чүшинилип, қаршилиқ васитиси сүпитидә көрситилиду. уйғур мусулманлири билән хитай дөлити оттурисидики шәкил өзгәртип турған талашлиқ мунасивәт 18-әсирниң ахириғичә тутишиду. ислам шуниңдин буйан асаслиқ тоқунуш мәйданиға, 20-әсирдә ассимилйатсийәчи вә байлиқ сүмүргүчи мустәмликә һөкүмранлиқи мустәһкәмләнгән шараитта уйғурларниң сийасийлаштурулған пәрқ бәлгисигә айланди (Gladney, 1990; Millward, 2021). бу зулум мәлум дәриҗидә хитайдики пүткүл мусулманларни нишанлашниң бир қисмидур; хуйзуларму, уйғурларму илаһий күчкә алдинқи садақити түпәйли гуманлиқ дәп қарилиду (Qian, 2024: 104). бу хил садақәт империйә хитайниң «асманниң һоқуқи» һәққидики мутләқ дәваси вә хитай коммунист партийәсиниң дөләт атеизмиға тәбиий һалда зит (Harris and Isa, 2019: 79). әмма хуйзулар ортақ тил вә мәдәний запас түпәйли хитай көпчиликигә йеқин. уйғурларниң етно-миллий кимлики болса бу диний пәрққә йәнә бир қатлам қошиду. уйғурларниң хитай мәдәнийитидики «гирвәк орни» уларниң динини дөләт тәрипидин «азғун дәп қарилишқа майил» қилди (Harris, 2020: 8).

20-әсирдә бир қәдәр көп хиллиққа игә чиң империйәсиниң орнини хитай етно-милләтчиликиниң тәсири күчәйгән миллий дөләт алғанда, бу «гуманлиқ» кимлик техиму сийасийлашти. ши җинпиң рәһбәрликидики хитай хәлқ җумһурийити 2012-йилдин буйан хитай характерлик дөләтниң тәңритағғичә созулуши тоғрисидики «хәритә арзуси»ни барғансери рошән ипадилиди; бу тәсәввур райондики уйғур көпчилики билән зит иди (Anand, 2019: 132). хитай һөкүмитиниң дин ишлири әмәлдари мәхсумҗан мәмәрниң 2017-йиллиқ сөзи бу тәсәввурниң ақивитини көрситиду:

«[уйғурларниң] нәсәбини үзүңлар, йилтизини кесиңлар, алақисини үзүңлар, мәнбәсини йоқитиңлар. “икки йүзлимичиләр”ниң йилтизини пүтүнләй қезип ташлаңлар, уларни суғуруп чиқириңлар вә ахириғичә улар билән күрәш қилишқа қәсәм қилиңлар» (Human Rights Watch, 2021).

мәхсумҗанниң уйғурларни «икки йүзлимичи» дәп тәсвирлиши бу айрилишни көрситиду: уйғурлар «пуқра» сүпитидә сийасий җәһәттин хитай, бирақ уларниң түрк-мусулман «йилтизи» хитай әмәс. дин, тил вә мәдәнийәт пәрқидин ибарәт бу «тарихий-мәдәний реаллиқ» уйғурларни ички вә ташқи болуш кесишкән гуманлиқ җуғрапийәгә қойған (Anand, 2019: 132).

бу ассимилйатсийәчи байан 1966-йилидин 1976-йилиғичә мәдәнийәт зор инқилабидики кәң диний зулумдин, 1990-йиллардики «дөләт бихәтәрликигә қарши җинайәт» билән 200 дин артуқ киши өлүм җазасиға һөкүм қилинған «террорлуққа қарши туруш» һәрикитигичә созулған районлуқ дөләт зораванлиқи қурулмисиға сиңип кәткән (Waite, 2006: 167; Clarke, 2010: 52). бу зораванлиқ қисмән хитай хәлқ җумһурийитиниң динни партийә сийаситигә бойсундуруш нийитиниң нәтиҗиси. партийә 1990-йилларда «қаттиқ зәрбә бериш» һәрикитини йолға қойуп (Dillon, 2011), «қанунсиз диний паалийәт» вә «бөлгүнчилик»ни «дөләт сийасий бәдининиң муқимлиқи»ға қаритилған мәвҗутлуқ тәһдити қилип бихәтәрләштүрүшни мәқсәт қилған 7-номурлуқ һөҗҗәтни чиқарди (Anand, 2019: 132). мәсилән, уйғур балилириниң мәсчиткә киришини чәкләш җамаәтниң қайта ишләпчиқирилишини нишанлап, «уйғурларниң өзгичә (вә қаршилашқучи) кимликини аҗизлитиш» нийитини көрситиду (4-рәсимгә қараң) (Bovingdon, 2001: 34). бу сийасәтләр 1990-йиллардила ислам әмәлийитини җинайәтләштүрүш, бихәтәрләштүрүш усули вә дөләт зораванлиқиниң район бойичә зич бағланғанлиқини көрситиду.

бу һәрикәт райондики динни қисмән сийасийлаштурди; диний зулум вә исламий байан барғансери қаршилиқниң сәвәби вә ипадисигә, йуқирида тилға елинған «һөкүмәт имамлири»ниң өлтүрүлүшидики кәң зораванлиқ муһити вә идийәлик арқа көрүнүшкә айланди. мәсилән, 1988-йили шинҗаң университети оқуғучилири «мәдәнийити вә диниға һөрмәт қилинмиғанлиқи» сәвәби билән сәпәрвәр болди (Bovingdon, 2001: 8). 1997-йили уйғурлар исламий әхлақ қаидилири йошурун иҗра қилинидиған әрләрниң әнәниви җамаәт йиғилиши — мәшрәпниң җазалинишиға қарши ғулҗида намайиш қилди. намайишчилар аллаһниң бирликини елан қилидиған иман кәлимиси — шаһадәт йезилған лозункиниң арқисидин маңди; аз сандики кишиләр шәрқий түркистанда ислам хәлипилики қурушни товлиди (Bovingdon, 2001: 8). көпчилики йаш болған намайишчилар сақчиниң зораван бастурушиға дуч кәлди; қирғинчилиқ уйғур җәмийитиниң дөләт органлиридин техиму йирақлишишиға сәвәб болди (Smith-Finley, 2013: 260).

2009-йили ийулдики үрүмчи вәқәси бу күчийиш әндизисини давамлаштурди; милләтләр ара тоқунушқа кәң сақчи зораванлиқи вә шәһәрдики уйғур мәһәллилирини нишан қилған кәң көләмлик тутқун билән җаваб берилди (Clarke, 2010). вәқәдин бурунқи он йилда тәтқиқатчилар шәһәрдә «көзгә көрүнәрлик исламлишиш»ни байқиған: техиму көп айал әрәбчә һиҗаб чүмкән, әрләр сақал қойған, уйғур дуканлири һарақ вә тамака сетишни тохтатқан, техиму көп әрләр мәсчит сиртида намаз оқуған (Harris and Isa, 2019: 69). бу «исламлишиш» узақ давамлашқан болсиму, хитай дөлити исламни 2009-йиллиқ вәқәниң «сәвәби» дәп бекитти. бу арқилиқ гуаңдуңда хитай топиниң уйғур ишчиларға қилған ирқий һуҗумини һөкүмәтниң бир тәрәп қилишиға болған ғәзәп вә техиму көп өз тәқдирини өзи бәлгиләш тәлипидики кәң сәпәрвәрлик йошурулди (Uyghur Transnational Justice Database, 2024). хитай хәлқ җумһурийити 2014-йили «миллий бөлгүнчилик, диний әсәбийлик вә зораван террорлуқ»тин тәшкил тапқан «уйғур» бихәтәрлик тәһдитигә қарши «террорлуққа қарши хәлқ уруши»ни башлиди (5-рәсимгә қараң) (Human Rights Watch, 2021). андин диний материйаллар чәкләнди, җамаәт сорунида сақал вә чүмбәл мәни қилинди, кәң көләмлик рәқәмлик көзитиш системиси қурулди (Xinjiang Documentation Project, 2014).

бу тәдбирләр арқилиқ хитай дөлити уйғурларниң турмушиға таҗавуз қилидиған «бир пүтүн гәвдә» сүпитидә техиму чоңқур сиңди (Harris, 2020: 4). бу, мәқсәтниң әксичә, исламниң «тәбиий қарши идеологийә» болуп уйушушиға төһпә қошти (Ayubi, Smith-Finley, 2013: 38 да). көпчилик уйғур үчүн диний гүллиниш «тинч» вә «роһий тазилаш» характеригә игә иди (Smith-Finley, 2013: 236). бирақ бәзиләрниң қаршилиқи зораван болуп, көрүнүштә диний аталғулар билән рамкиланған. 2014-йили бәш уйғур кунмиң пойиз истансисидики кишиләргә һуҗум қилип 31 адәмни өлтүрди (Kaiman and Branigan, 2014). шәрқий түркистан ислам һәрикити вә түркистан ислам партийәсигә охшаш чәт әлдә тәшкилләнгән техиму тәртиплик гуруппиларниң мәвҗутлуқи 2000-йилларниң бешидин тартип хатириләнгән; бирақ уларниң хитай дөлитигә қарши «җиһад» башлаш мәқсити әмәлгә ашмиған (Greitens, Lee, and Yazici, 2020: 28). бу зораванлиқни мустәмликә қурулмисиға қойғанда, уйғур исламини бастуруш, қурулмилиқ мал-мүлүктин мәһрум қилиш вә тосқунлуққа учриған етно-сийасий арзуға қарши туруш «васитиси» дәп қисмән чүшәндүргили болиду (Smith-Finley, 2013: 260). шуниң билән әрәбчә һиҗаб чүмкәш йаки сақал қойушқа охшаш қаршилиқ дәп қаралмаслиқи мумкин болған һәрикәтләр дөләт вә дөләт сиртидики күчләр тәрипидин сийасий бәлгә дәп қарилип, зораван сәпәрвәрликкә охшаш башқа қаршилиқ шәкиллири билән бир категорийәгә қойулиду.

қурулмини чүшиниш бу талашлиқ һәрикәтчанлиқни йорутуш үчүн зөрүр болсиму, исламни қаршилиқ билән тәңләштүридиған уқумлаштуруш уйғур мусулманлириниң паалийәтчанлиқиға йетәрлик орун бәрмәйду вә уларниң дунйа қариши билән илаһийәт чүшәнчисини сийасәткә қисқартиду. уйғур диндарлиқини «символлуқ» дәп тәсвирләш, дин пәқәт техиму көп өз тәқдирини өзи бәлгиләш арзусиға охшаш у вәкиллик қилидиған нәрсә җәһәттила муһим, дегәнни билдүриду (Smith-Finley, 2013: 263). 2000-йилларниң бешида зийарәт қилинған бир уйғур зийалийси бу қарашни мундақ ипадилигән:

«һазир мәсчиткә баридиған нурғун киши үчүн бу йүзәки ипадидур… чоңқур садақәт йаки чүшәнчә әмәс. әмма һөкүмәт сийасити вә хитайларға болған наразилиқни ипадилигән даиридә, бу бир хил қаршилиқтур» (Smith-Finley, 2013: 259).

бу зийалий нурғун уйғурниң етиқадини «йүзәки» дәп, фонксийәчилик тәбирини оттуриға қойиду. униң қаришиниң арқисида синипий һәрикәтчанлиқ бар: диндарлиқ оқумушлуқлар (йошурун мәнидә дунйави кишиләр) чүшинәләйдиған, әмма диндарлар (йошурун мәнидә тәлими төвәнләр) чүшинәлмәйдиған чоңқур сийасий шараитниң қошумчә нәтиҗиси сүпитидә көрситилиду. буниңға асасән, ислам иҗтимаий-сийасий вә иқтисадий қурулма дәп бәлгиләнгән «мәсилиниң һәқиқий мәнбәси»ни «ипадиләйду», шуниң билән биргә «йошуриду» (Euben, 1999: 21). бу зийалий уйғур болсиму, ғәрб илмий әдәбийатидики динни сизиқлиқ сийасий сәвәб зәнҗиригә «маслаштуруш» хаһишини әкс әттүриду; бу хаһиш мусулманларниң тәшкиллиниш, мәдәнийәт вә билим шәкиллирини ғәрбчә билим рамкисиға селип, даим мусулман хәлқләргә даир аддийлаштурулған қелип қараш пәйда қилиду (Said, 1978).

бу тәкшиливетиштин сақлиниш үчүн, қаршилиқ нәзәрийәси қурулмилиқ шараит тәһлилини паалийәтчанлиқ вә нийәт билән тәңпуңлаштуруши керәк (Johnson, 2003). саба мәһмуд «субйектниң сийасий вә әхлақий мустәқиллиқини пәқәт һоқуқниң алдиға орунлаштуридиған» паалийәтчанлиқ чүшәнчисини мәсилә қилиду (2001: 203). у 1990-йиллардики қаһирә айаллар мәсчит һәрикити үстидә қилған тәтқиқатида, айаллар һәрикити «әмәлийәттә» ғәрб айалпәрәсликигә мунасивәтлик, дегән тәсвирни тәнқид қилиду. униң орниға «һәммидин бурун» тәқвадар турмушниң бәдәнгә сиңгән әмәлийәтлиридин түзүлгән бир исламни байқайду (2001: 204). атилиқ дөләт күчи бу айаллар турмушиниң арқа көрүнүши, бирақ уларниң дини қаритилған йаки васитиләштүрүлгән қурулма әмәс. шуңа уйғур ислами «әмәлийәттә» өз тәқдирини өзи бәлгиләш йаки мустәмликичиликкә қарши сийасәттин ибарәт, дегән тәсвирни тәнқид қилишим бу сийасәтниң муһимлиқини рәт қилиш әмәс; бәлки қурулмилиқ тәһлилдики ислам әмәлийитиниң пәрқлиқ шәкиллирини һәддидин зийадә аддийлаштуруш хаһишиға қарши туруштур.

етнографийәлик усулға йүзлиниш исламниң шәхсий вә мәниви қатлимини техиму «қелин» чүшинишкә имкан берип (Euben, 1999: 154), динни инкасчан қачидинму көп нәрсә сүпитидә көрситиду. дәсләпки мәнбә байанлири аз болғачқа, йеқинда истанбулға келип олтурақлашқан йаш уйғур айаллар билән өткүзүлгән бир қатар сөһбәтләрдин пайдилинимән [3]. бәзи уйғурлар, болупму тәшкиллик қораллиқ гуруппилар үчүн ислам рошән қаршилиқ вә дөләткә қарши сәпәрвәрлик бәлгисидур. бирақ бу айаллар җинайәтләштүрүлгән диний ишларни сийасий позитсийә билдүрүш үчүн әмәс, бәлки илаһий җәһәттин буйрулған вә өзлири қилиши керәк болған иш, дәп ишәнгәнлики үчүн қилғанлиқини байан қилиду. субинур исимлик бир айал шәрқий түркистанниң җәнубида мәхпий қуран дәрсигә қатнашқанлиқини әслигән (Yasin, 2026: 51). у сақчи тәкшүрүш понкитидин өткәндә қуранни кийиминиң астиға йошуруп, китабниң «бәдининиң йан тәрипигә санҗилип, қанашқа сәвәб болғанлиқи»ни ейтқан. субинур бу йошурун тәлим арқилиқ қуранни йадлиған. нәфисә исимлик йәнә бир йаш уйғур айал һаммисиниң қуран вә башқа муқәддәс текистләрни пиластикқа орап или дәрйасиға ташлиғанлиқини әслигән. у хитай дөләт сақчилириниң текистләрни мусадирә қилишидин сақлинип, дәрйа еқиминиң төвән тәрипидики қазақистан чеграсиниң сиртида башқа уйғурларниң тепивелишини үмид қилған (Yasin, 2026: 52). қуран йаки әҗдадларниң тәзкирисигә охшаш диний текистләрни қоғдаш бу айаллар хитай дөлитидин үстүн дәп қариған нопузлуқ әхлақий тәртип тәстиқлиған, ахирәткә қаритилған һәрикәт иди. уларниң тили бойичә, өзлүкидин тәлим елиш, диний билим йетилдүрүш вә муқәддәс текистни қоғдаш әң муһим диний мәҗбурийәт иди.

бу диний мәҗбурийәтләрниң диаспорадики айаллар үчүн муһимлиқини көрсәткәндәк, исламий муқәддәс текист улар сүргүн тәҗрибисини байан қилған тирансендент рамка иди. нәфисә һәзрити муһәммәд вә униң саһабилириниң мәккидин мәдинәгә қилған өзгәрткүчи көчүшини көздә тутуп, өзини «һиҗрәт һалитидә» дәп тәсвирлигән (Yasin, 2026: 74). уйғур шаир абдушүкүр муһәммәтму охшаш селиштурушни қилип, хитайдин қечишини «пәйғәмбәрдәк [вәтинидин] қоғланған» дәп байан қилған (мунаввәр абдулланиң тәрҗимиси, Elkun, 2023). шуниң билән һиҗрәт сүргүнни қураний мәҗбурийәт дәп чүшиништики «асаслиқ изаһлаш логикиси» болуп хизмәт қилиду (Yasin, 2026: 61) вә муқәддәс текисткә қилинған ишариләрниң хитай дөлитиниң биваситә қоли йәтмәйдиған җайдики уйғур мусапирлириниң турмушини қандақ шәкилләндүргәнликини көрситиду. шуңа ислам наразилиқ йаки қаршилиқ васитисидин һалқиған, әтраплиқ вә чидамчан дунйа қаришини өз ичигә алиду.

бу бөләк уйғур исламини шәрқий түркистанда уйғур вә башқа түркий хәлқләргә қаритилған узун мәзгиллик диний бастуруш, мал-мүлүктин мәһрум қилиш вә зийанкәшлик тарихиға орунлаштурди. уйғур ислами асасән бу қурулмиларға қарши туруш қорали болуп кәлгән, дегән қарашни баһалидим. бирақ фонксийәчилик тәбириниң мусулманларниң паалийәтчанлиқини йүзәки байан қилишини вә нурғун уйғур мусулманлири исламни қандақ уқум билән чүшинип, қандақ йашайдиғанлиқиға диққәт қилмаслиқини тәнқид қилдим. төвәндики усулму етнографийәлик вә тарихий материйалларға йүзлинишни давамлаштуруп, өткән бир йерим әсирдики уйғур ислам һәрикәтлири һәққидә маһийәтчан чүшәндүрүш бериш вә бу тәкшиливетиш хаһишиға қарши турушни мәқсәт қилиду.

үчинчи пәсил

ислам һәрикәтлириниң маһийәтчан тәбирлири

уйғур ислам модернизм һәрикәтлири өткән бир йерим әсирдә муһим орун тутуп, уйғур диний җәмийити вә ислам әмәлийитини «заманивилиқниң тәсәввур қилинған тәләплиригә мас» қайта бәлгиләш тиришчанлиқини өз ичигә алған (Waite, 2007: 167). 19-әсир ахиридики җәдидчилик һәрикити билән 20-әсир ахиридики сүннәтчилик һәрикити алаһидә муһим [4]. җәдидчилик һәрикитигә зийалийлар йетәкчилик қилған; у оттура вә ғәрбий асийадин кәлгән пан-түркчилик, пан-исламчилиқ вә ислам ислаһатчилиқи идийәлириниң долқуниға мас бир «ислам» бәрпа қилиш үчүн, уйғур диний әмәлийитини өзгәртишкә қаритилған сәрхиллар һәрикити иди. җәдидчиләр биваситә мәнидә заманивилаштурғучилар болуп, ғәрб байани, милләтчилик тәпәккури вә техникини өз мәнпәәти үчүн қобул қилип өзгәртишкә тиришқан.

сүннәтчилик һәрикитиму 1970-йилларниң ахири вә 1980-йилларда оттура шәрқтә барлиққа кәлгән дунйави исламий гүллинишкә қошулған (Harris, 2020: 3). «сүннәт әгәшкүчилири» дегән мәнидики сүннәтчиләр — бу йәрдә сүннәт пәйғәмбәрниң һайати вә тәлиматлиридин тәркиб тапқан пүтүнлүкни көрситиду — исламниң асасиға қайтишқа чақирған башқа йәрлик сәләфий һәрикәтләр билән биргә мәвҗут болған. җәдидчиликтин пәрқлиқ һалда, сүннәтчи ислам хилмухил вә парчә-парчә тарқилип, даим әнәниви тәсәввуп тәсиридики әмәлийәтләр билән бириккән.

сүннәтчиләр ғәрб йаки хитай мәнбәлик вә исламға йат дәп қариған тәсирләргә нурғун җәһәттин дүшмән болсиму, улар узунрақ ислаһат һәрикити тарихи ичидики ислам модернистлири иди. улар җәдидчиләргә охшаш уйғур диний җәмийитини ислаһ қилиш үчүн заманивилиқ өлчимини қобул қилған. һәр икки һәрикәт уйғур исламини бәлгиләш вә чегрилаш тиришчанлиқида муқәддәс текисткә тайанған тоғра әқидә вә әқлийләштүрүлгән әмәлийәт идийәлирини ишлитип, заманивилиқни исламий тилға тәрҗимә қилди. бастуруш күчийиватқан җамаәтләр үчүн заманивилиқ билән болған бу көп тәрәплик мунасивәт бу һәрикәтләрниң пәқәт мустәмликә қурулмиси арқилиқ чүшәндүргили болмайдиған қатламлирини көрситиду. уйғур ислам һәрикәтлири хитай мустәмликичилики қурулмисида пәйда болған болсиму, улар пәқәт инкасчан һадисә әмәс; тоғра әқидә, әмәлийәт вә исламий заманивилиқ үстидики ички күрәшләр иди.

җәдидчиләр: ислам модернизми вә диний тоғра әқидә күриши

19-әсир ахиридики җәдидчилик һәрикитини уйғур ислаһатчилириниң уйғур исламини «заманивилаштуруш»тики тунҗи тиришчанлиқи дәп чүшинишкә болиду. җәдидчиләр «мусулман империйәлириниң парчилиниши» вә йавропаниң «мустәмликә таҗавузи» түрткә болған дунйави «ислам модернизми» һәрикитиниң бир қисми иди (Lapidus, 1997: 444). ислам ислаһатчилиқи оттура шәрқтә тунҗи қетим «әқил вә тәрәққийат өлчими»гә мас исламни ипадиләшкә тиришқан муһәммәд абдуһ вә җамалидин әфғани арқилиқ көрүлгән (Aydin, 2017: 7). шәрқий түркистандики заманивилаштуруш бесими қатламлиқ иди: шәрқтин чиң, ғәрбтин оттура асийа үстидики җуғрапийәлик-сийасий «бүйүк ойун»ға қатнашқан йавропалиқлар, руслар вә әнглийәликләр тәрипидин теңилған (Brophy, 2016: 70). кейинкиләр көпинчә мусулман җәмийәтлирини орийенталист парадигма билән чүшәнгән болса (Said, 1978), уйғур җәдидчилирини оттура шәрқтики охшашлиридин пәрқләндүргән нәрсә чиңниң түрк-мусулман чегра районлиридики мәдәний «қалақлиқ» һәққидики вертикал бесими иди (Brophy, 2016: 72). ғәйрий мусулман империйәләр билән болған бу қатламлиқ учришиш нәтиҗисидә шәрқий түркистандики мусулман сәрхиллар һәр хил империйә билим қурулмилириға дуч кәлгән; заманивилиқ «мустәмликә кеңийиши йоли билән» мушу һәрикәтчанлиқта дунйалашқан (Falk, Euben, 1999: 22 да).

җәдидчиләр бу исламий заманивилаштуруш һәрикитиниң башламчиси болди. улар уйғур җәмийитини дунйави «заманиви әмәлийәт» өлчими билән тәкшүрүп (Waite, 2006: 251), уйғур исламини «системилиқ вә өз ичигә йетәрлик етиқадлар топлими»ға «әқлийләштүрүш»кә тиришти (Eickelman, Khalid, 1998: 11 да). тоғра әқидә әқлийләштүрүшниң илаһийәт аталғусиға айланди. бу чүшәнчә исламни қуран, һәдис вә сүннәткә; йәни аллаһниң вәһийлиригә, пәйғәмбәр вә тунҗи мусулман әвладниң һайати билән сөзлиригә бағлап, кейинки әвладларниң фиқһий тәбири вә йәрлик тәсәввуптин «тазилаш»қа тиришти. йезиқчә муқәддәс текисткә берилгән бу әһмийәт исламни җамаәт қурулмисиға сиңип кәткән орнидин йөткәп, «дунйави вә бир хил диний әнәнә» (Aydin, 2017: 3) вә мусулманларниң «земиндин айрилған дунйави тәсәввурдики җамаити»ни давамлаштуралайдиған дин сүпитидә қайта қурған билим өзгириши иди (Casanova, 2012).

бу заманивилаштуруш тиришчанлиқи «мәңгүлүк мәнидики тәкрарға хас йәткүзүш»кә тайанған ибадәт, дәп чүшәндүрүлгән диний «әнәнивилик»кә селиштуруп өлчәнди (Feuchtwang, Waite, 2007: 256 да). җәдидчи заманивилаштуруштин бурун уйғур ислами «заманивилиқ дәп атайдиған техника, мәдәнийәт вә идийә һадисилири топи»дин «пәрқлиқ» иди (Thum, 2014: 152). уйғур ислами земинға бағланған ибадәт, тәсәввуп мазар тори, тәзкирә мәдәнийити (Thum, 2014: 152) вә календарлиқ һайатлиқ дәври мурасими (6-рәсимгә қараң) сақлиған диний-мәдәний кимлик вә «мустәқил муқәддәс әнәнә» дәп тәсвирләнгән (Brophy, 2016: 27; илдико бәллер-һан, Harris, 2020: 6 да). җәдидчиләр бу әнәниләрни йәрлик вә тоғра әқидигә мас кәлмәйду, дәп қариған. мәсилән, татар ислаһатчи нуширван йашев (1885–1918) һөрмәтлик бир уйғур мазири вә униң «хурапатчи» тавапчилирини «қаттиқ» тәнқид қилған (Brophy, 2016: 87). османли ислаһатчиси әһмәд камал апақ хоҗа мазиридики йәрлик кишиләрни «йүзини қой мүңгүзи вә кала қуйруқиға сүртүш»тәк «әқлий әмәс» әмәлийәт сәвәбидин тәнқид қилған (Thum, 2014: 223 да). мазар тавапчилиқини «әнәничилик» дәп кәмситиш уйғур исламиниң тәбиитини өзгәртишни мәқсәт қилған кәң ислаһат һәрикитиниң бир қисми болуп (Brophy, 2016: 87), исламни һазирқи империйәләр ара мусулман тәпәккуриға мас әқлийләштүрүш пирограммиси үчүн зөрүр дәп қаралған.

«заманиви» йеңилиқлар әнәниви әмәлийәтни кәмситиштә асаслиқ рол ойниди. басма журналлар «мәдәний ишләпчиқиришниң тәбиитини қайта бәлгиләш»кә имкан йаритип, «мурасимлашқан йүзтуранә алақә арқилиқ диний билим йәткүзүшниң үстүнлүки»гә җәң елан қилди (Waite, 2006: 251). муназирилик текистләрни тарқитиш җәдидчиләрниң ислаһатчи диний билимни йейиш вә муқәддәс текистни басма һалитигә кәлтүрүш васитиси иди (Waite, 2006: 116). бу техникилар йезиқчә диний билимниң демократийәлишишини башлап, ислам ислаһатчилириниң ағзаки қуран тилавити, йәрлик молла вә шәйхләрниң нопузиға тайанған әнәниви йәткүзүш шәклигә җәң елан қилишиниң айрилмас қисми болди (Thum, 2014: 113).

мәктәпләрму күрәш мәйдани болуп, тоғра әқидидин чәтнигән җәмийәтниң «кесәлликлирини давалаш» васитиси дәп қаралди (Khalid, 1998: 4). усул-и җәдид («йеңи усул мәктәплири») уйғур җәмийитидә қуран тилавити, әқидә вә тәсәввуп шеири өгәткән, муқим «ислам тошуғучи» болған мәктәпниң «заманиви» таллишиға айланди (Thum, 2014: 172). усул-и җәдид мәктәплири ислаһатчи дәрслик қоллинип, «дунйави» дәрсләр билән «дин»ни айриди (Thum, 2014: 5); бу «күндилик иҗтимаий әмәлийәткә сиңип кәткән» дин чүшәнчисиниң «муқәддәсликтин айрилиши»ға төһпә қошти (Eickelman, Khalid, 1998: 11 да). бу мәктәпләр йәрлик исламий өзгичиликләрни «тазилаш»қа тиришип (Brophy, 2016: 96), техиму кәң ислам дунйасиға қайта йүзләнди. қәшқәрдики бир мәктәп османли султаниниң нами билән атилип, османли һәрбий маршлирини өгәткән (Brophy, 2016: 128). йеқин тил вә мәдәнийәт даириси түпәйли ғәрбтики османли империйәси нурғун җәдидчини җәлп қилған. шуниң билән заманивилиқ вақит вә җуғрапийә җәһәттин йезилди: истанбул османли хәлиписиниң диний нопузи вә гүллиниватқан османли җамаәт мәйданиниң идийәлик нопузиға игә тәрәққийпәрвәр мусулман җәмийитиниң үлгиси иди (Brophy, 2016: 97).

җәдидчиләрниң башқа «исламий заманивилиқлар»ға йүзлинишини мустәмликә билим қурулмисидин пүтүнләй мустәқил йаки айрим дәп қариғили болмайду (Khalid, 1998; Aydin, 2017). көрситилгәндәк, заманивилиқ категорийәсиниң өзи мустәмликичилик билән толған. мәсилән, җәдидчи «сират-и мустәқим» журнили уйғур җәмийитиниң «қалақлиқи»ни «ислаһ қилиш» вә «заманиви турмушниң тәлипи»гә маслишишни тәшәббус қилған (Brophy, 2016: 109). җәдидчиләр бу өлчәмлик икки қутуплуқни ишләткәндә, йеза уйғур җәмийитиниң тар қарашлиқини түзитиш зөрүр, дегән чиң мәдәнийәт байанини қайта ишләп чиқарған (Thum, 2014: 113). уйғур зийалийлири билән чиң әмәлдарлири қисмән ортақ мустәмликә билим қурулмисида һәрикәт қилған; бу қурулма йавро-асийаға империйә таҗавузи вә «хорлуқ әсири»дә йерим мустәмликә қилинған чиңға болған йавропа тәсири арқилиқ васитилик йәткүзүлгән (Brophy, 2016: 7).

бирақ җәдидчиләрниң империйә билим қурулмисидин кәң пайдилиниши чиң йаки йавропа һөкүмранлиқ шәклини аддийла көчүрүш әмәс иди. мусулман зийалий тәпәккурини империйәгә ташқи инкас йаки униңға пүтүнләй бойсунуш дәп түргә айриш аддийлаштуруштур. мустәмликә билим қурулмиси кәң тарқалған, һәтта дунйани қурған шараитта, мустәмликә билими рамкисиниң сиртидики һәрикәтләрни издәш «биһудә» болиду (Khalid, 1998: 9). ислаһатчи мусулманлар көп җәһәттин мустәмликә учришишиға йәрлик җаваб иди; улар мустәмликә билим қурулмисини өз мәқсәтлири үчүн ишлитип тарқатқан. җәдидчиләр дунйадики ислам ислаһатчилириға охшаш дүшмән ғәйрий мусулман империйәләрдин заманивилиқ байанини қобул қилип, «өз заманивилиқ шәклини йасаш» (Aydin, 2017: 43) вә қатмаллашқан «шәрқ» уқумиға җәң елан қилиш үчүн өзгәрткән (Asad, 1993). ислаһатчилар мусулманларни бойсундуруп турған қатламлиқ қурулмини тәнқид қилған (Said, 1997: 9; Aydin, 2017: 40). мәсилән, оттура шәрқ ислам ислаһатчилири қариғуларчә «йавропалашмиған» (Khalid, 1998: 43), бәлки исламни ақарған вә әқлий (Casanova, 2012), хәлқара сийасәттә мустәқил «күч» қуралайдиған дин қилип көрсәткән (Aydin, 2017: 3).

шуңа чиң һөкүмранлиқи астидики уйғур җәдидчилириниң империйә билим қурулмисини қобул қилиши, мустәмликә билимини «йәрлик мәдәний ишләпчиқириш»қа қошуш арқилиқ өз җәмийитини «илгири сүрүш» мәқситидин кәлгән (Khalid, 1998: 14). җәдидчиләр заманивилиқ категорийәсини қобул қилип уйғур диний җәмийитини ислаһ қилишқа тиришқан. җәдидчилик мустәмликә қурулмисиға қаритилған һәрикәт әмәс, бәлки уйғур исламини қобул қилинған тоғра әқидә уқумиға маслаштуруш үчүн елип берилған ички күрәш иди.

исламий гүллиниш: сүннәтчиләрниң текистчилики вә тәсәввупчилиқ бирикмиси

21-әсирдә шәрқий түркистанниң бастуруши күчийиватқан шараитидиму, сүннәтчилик һәрикити ички йөнилишлик болуп, пәқәт дөләт қурулмиси билән болған мунасивити арқилиқ чүшәндүргили болмайду, дәп қараймән. уйғур исламини қурулма-инкас һесаби билән чүшәндүрүшниң чәклимисини көрситидиғини шуки, һазирқи уйғур исламий гүллиниши дәсләп мәдәнийәт зор инқилабидин кейинки он йилларда, диний кәңчиллик көпәйгән вә дөләт тәстиқлиған мәсчитләр қайта ечилған дәврдә пәйда болған (Harris, 2020: 8). исламий материйалларниң кириши, дөләт рухсәт қилған һәҗгә барған уйғурларниң көпийиши вә нурғун уйғур оқуғучиларниң оттура шәрқтә ислам илаһийити вә әрәб тили өгиниши бу гүллинишни илгири сүргән (Smith-Finley, 2013: 240). бу тоғра әқидә йөнилишидин башқа, һәрикәт йеңи әхлақий өз-тәрбийә шәкли вә аилә қурулмисини җанландуруш билән характерләнгән (Lapidus, 1997; Harris, 2020).

кәң охшашлиқиға қаримай, уйғур җәдидчилири билән сүннәтчилири заманивилиқниң пәрқлиқ өлчими билән мунасивәт орнатқан. 20-әсир ахириға кәлгәндә хитай дөлити техиму таҗавузчан хитайчилаштурулған мәдәнийәт парадигмилирини елип кәлди: «заманиви» болуш хитай тили вә мәдәнийитигә сиңишни билдүрди. бу хитайдики аз санлиқ милләтләр оттурисидики тәсәввурдики заманивилиқ қатлими, йәни мәлум җәһәттин «ички орийентализм»ни шәкилләндүрди (Schein, Anand, 2019: 133 да). дөләт байани уйғурларни үстүн «мәдәнийәт» тәрипидин заманивилаштурушқа муһтаҗ, һәддидин зийадә диндар хәлқ қилип тәсвирләп, бу қатламни кәң қайта ишләп чиқарди. мәсилән, аз санлиқ милләт айаллириниң «қалақ» кийиниш адитини түзитиш тәшәббус қилинди (7-рәсимгә қараң) (Tobin, 2021: 94). сүннәтчиләр җәдидчиләргә охшаш бу билим қурулмилириға чоқум қарши турмиди; бәлки уйғур диний җәмийитидики «тоғра әқидигә мас әмәс» дәп қариған бөләкләрни ислаһ қилиш үчүн бәзи амилларни таллап қобул қилди.

аблимәт дамолла 1970-йилларда оттура шәрқтә тәлим алғандин кейин, уйғур сүннәтчилик һәрикитиниң башламчиси болди (Waite, 2007: 169). у уйғур исламини өзи «тоғра әқидә»дин чиққан дәп қариған сәуди-һәмбәли әмәлийитигә маслаштурушқа тиришти (Waite, 2007: 170). аблимәтниң ислаһат пирограммиси исламни қәбристанлиқта өлүк үчүн қилинидиған нәзир дуаси (Harris, 2020: 8) йаки қуран оқуғанлиқи үчүн моллиға пул бериштәк (Waite, 2006: 169) йәрлик диний адәтләрниң қошулмисидин «тазилаш»ни тәләп қилди. у йәнә уйғур җәмийитиниң йашқа тайанған қатламлиқ тәртипини исламий баравәрликкә зит дәп тәнқид қилип, мусулманларниң техиму «абстракт җамаәт вә әхлақий нопуз уқуми»ға бағлиниши керәкликини тәшәббус қилди (Lapidus, 1997: 448).

сүннәтчи гүллинишчиләрниң исламни әнәнивиликтин тазилаш арзуси җәдидчиләргә охшаш болсиму, уларниң байани техиму аз тәрәққийпәрвәр иди. текистни мәркәз қилған сүннәтчиләр уйғур җәмийитини «асасий пиринсипларға садақәт»кә «қайтуруш»қа тиришти (Lapidus, 1997: 444). улар мусулманларниң турмуши қуран вә сүннәт көрсәтмиси бойичә тәртиплиниши керәк, дегән асасчилиқ пиринсипини қобул қилди (Harris, 2020: 11). шәрқий түркистанниң җәнубидики йезиларда һәзрити муһәммәдниң һайатини йеқиндин үлгә қилған турмушни тәшвиқ қилған дәвәтчиләр буни көрситиду (Harris, 2020: 9). бу қаттиқ текистчилик буржуа йавропа ақартишиға йилтиз тартқан заманивилиққа қарши турған, әмма «өзлүкидин тәнқидчи» болмиған сәййид қутупқа охшаш исламий «асасчи» сийасий нәзәрийәчиләр билән ортақ байан вә чәклигүчи пирограммини көрситиду (Euben, 1999: 154–155). шуниң билән сүннәтчиләр муһәммәд ибни абдулваһһабниң 18-әсирдики бутпәрәсликкә қарши һәрикитигә тутишидиған сәләфий асасчилиқ әнәниси ичигә орунлашти (Robinson, 2010: 17).

муқәддәс текисткә «қайтиш» хаһиши сүннәтчилик пирограммисиниң кәң мәнидә заманивилаштурғучи болғанлиқини йоқатмайду. қуран вә сүннәт йәрлик вә бирикмә диний адәтләрниң қошулмиси тәнқид қилинған, ислаһат пирограммиси ипадиләнгән тирансендент рамка иди. аблимәт дамолла шәхсий садақәт, баравәр иҗтимаий тәшкиллиниш вә «дунйани тәсәввур қилишниң йеңи йоли»ға тайанған рошән заманиви пирограммисини муқәддәс текист арқилиқ оттуриға қойған (Waite, 2006: 251; Khalid, 1998: 4). асаслиқ мәқсәтләрниң бири диний билимни демократийәлиштүрүш иди. аблимәтниң 1988-йили йаш уйғурларға әрәб тили өгитип, муқәддәс текист билән биваситә мунасивәт орнитиш имкани бериш үчүн ачқан мәктипи буни көрситиду (Waite, 2006: 259). сүннәтчиләр 1990-йилиғичә 938 дин артуқ қуран мәктипиниң қурулушиға йардәм қилип, он миңлиған уйғур оқуғучиға тәлим бәргән (Irwin, 2021). қәшқәрниң шималида йашайдиған бир дада — абдураһим бу һәрикәтниң өз йезисида мувәппәқийәт қазанғанлиқини мундақ дәйду:

«сиз дәсләптә бу йәргә кәлгәндә, мән дин тоғрисида көп нәрсә билмәйттим; қурандин пәқәт бир қанчә айәт оқуйттим. һазир бу китабларни оқушқа башлидим вә техиму көп нәрсә билимән. моллилар вә башқа диний рәһбәрләр қуранни оқуйалайтти, әмма уни һәқиқий чүшинәлмәйтти. һазир қәшқәрдә билимлик кишиләр көпәйди» (Waite, 2007: 261).

шуңа сүннәтчиләрниң асасчилиқ тәсиридики муқәддәс текистни тәкитлиши әмәлийәттә йәрлик адәтләрни тәнқид қилиш васитиси иди. сүннәтчилик җәдидчиликкә охшаш диний билимни мәркәзсизләштүрүп, қисмән әнәниви өлималар вә уйғур җәмийитидики ағзаки йәткүзүлгән ислам илаһийитиниң һөкүмранлиқини аҗизлитишқа тиришти. қәшқәрдики бир уйғур лектор сөһбәттә охшаш селиштурушни қилған:

«[сүннәтчиләр] җәдидчиләргә охшайду. аблимәт дамоллиға охшашларни ваһһабий дәйду, әмма улар пәқәт ислаһат вә тәрәққийатқа ишинидиған йахши мусулманлар» (Waite, 2007: 172).

бу лектор җәдидчиләр билән аблимәтниң «исламниң тәлим-тәрбийә вә омумий заманиви тәрәққийатқа маслиқи»ни тәкитлиши оттурисидики рошән охшашлиқни көрситиду (Waite, 2007: 259). бу охшашлиқ аблимәтниң 1997-йиллиқ вәз-нәсиһитидиму әкс әткән:

«илгири залим һөкүмранлар уйғур хәлқини маарип вә илим-пән, иқтисадий вә техникилиқ тәрәққийаттин мәһрум қилип, хәлқни наданлиқ вә хурапатлиқ ичидә тутти. уйғурларниң һазирқи еғир вәзийәттин чиқишиниң бирдинбир йоли маариптур; һәр бир киши маарипни тәрәққий қилдуруш үчүн қолидин келишичә тиришиши керәк» (Waite, 2007: 170).

аблимәт бу йәрдә хитай һөкүмранлиқиниң қурулмисиға пәқәт «еғир вәзийәт» дәп ишарә қилиду. у маарипни «илим-пән» вә «техника» тили билән илгири сүрүп, өзини рошән модернист сүпитидә көрситиду; бу уйғур диний җәмийитини әқлийләштүрүлгән, муқәддәс текисткә тайанған маарип арқилиқ заманивилаштуруш нийитини ипадиләйду.

аблимәттәк диний рәһбәрләрниң тиришчанлиқиға қаримай, сүннәтчи ислам модернизми сизиқлиқ шәкилдә тарқалмиди. чәткә қеқилған йәрлик уйғур җамаәтлири арисидики етнографийәлик тәтқиқат бу «тәқвадар әмәлийәтләр»ниң өрлиши «уйғур җәмийитидики бирдәк йөнилиш» йаки «тәшкиллик һәрикәт» әмәсликини көрситиду (Harris, 2020: 10). үрүмчи сиртидики рәсмий болмиған намратлар мәһәллисидә йашайдиған тәқвадар йеза-шәһәр көчмәнлириниң йәр асти диний җамаитини гүллинишчан ислам әмәлийәтлири тәшкиллигән. бу әрләр тез заманивилишиватқан шәһәрдә чәткә қеқилған; өйлири тез селинған егиз биналарниң сайисида болуп, мәһәллә 2009-йиллиқ намайиштин кейин «шәһәр тазилаш» пиланиға киргүзүлгәчкә, һәмишә чеқилиш хәвпи астида иди (8-рәсимгә қараң) (Byler, 2022: 191). йеқинлишиватқан мал-мүлүктин мәһрум қилиш вә «динға даир ениқсиз, даим җазалиғучи дөләт сийасити» астида, бу әрләрниң көпинчиси тордики исламий гүллиниш мәзмуниниң «йошурун тарқилиши»ға қатнашқан (Harris, 2020: 20; Byler, 2022: 115). улар бәзидә рәсмий болмиған «йавайи имам»лар башқурған йерим йәр асти мәсчитләрдә даим йиғилип, «тәқвадар исламниң рухсәт қилинмиған диний тәлиматлири»ни музакирә қилған (Byler, 2022: 192, 210). 2010-йиллар ахирида бу җамаәт «ислаһатчи ислам әмәлийәтлири билән бириккән»; һарақ вә тамакидин кәң ваз кечишкичә созулған исламий роһ уларниң турмушини шәкилләндүргән (Byler, 2022: 193).

иҗтимаий турақсизлиқ җамаәтни мәркәз қилған етиқадниң гүллинишигә муһит йаритиду, бирақ қурулмилиқ қараш гүллиниш әмәлийитиниң әнәниви, тәсәввуп тәсиридики ислам парадигмилири билән бирикишидики мурәккәпликни көрситәлмәйду. бу җамаәттики нурғун киши өзини һәм сүннәтчи мусулман, һәм «мусапир» дәп тонуған. кейинки аталғу көчүш, роһий вә маддий җәһәттин орнидин йөткилишни чүшиништә «мәдәнийәтләшкән» тәсәввуп әнәнисигә йилтиз тартқан сәййарә ислам мутәсәввупини көрситиду (Byler, 2022: 192). мусапир өз роһиниң мәнзилигә қарап вақитсиз сәпәрдә дәп тәсәввур қилиниду; бу уйғур мусулманлириниң тәвәликни туғулған җайға охшаш «өлгән җай»диму көридиған өзгичә чүшәнчисигә тайиниду (Thum, 2014: 16). асасий диний тәлимни һәмишә «ениқ болмиған дәриҗидә чүшинидиған» җамаәтләрдә бу муназириләр «қизғин» вә «муһиттин айрилған» болалайтти (Waite, 2006: 63); тәсәввуп ишарилириниң муһимлиқи уларниң гүллиниш йөнилишини аҗизлаштурмиған. мәсилән, бир уйғур әр икки кимликни бирләштүрүп, «ислаһатчи [сүннәтчи] мусулман сүпитидики диний шәхсийитини күчләндүрүш үчүн мусапир кимликини актип ишләткән» (Byler, 2022: 193). мусапир кимлики мал-мүлүктин мәһрум қилиш тәҗрибисини чүшиниш вә тәртипләш васитиси сүпитидә сүннәтчи диндарлиқ билән биргә турған (Byler, 2022: 199); булар зит әмәс, бир-бирини толуқлайдиған рамкилар иди. шуңа тәлими төвән нурғун диндар җамаәт ислаһатчи парадигмини қобул қилған болсиму, әмәлийәттә заманиви вә заманиви әмәс билим қурулмилири арисида һәрикәт қилишни давамлаштурған.

2010-йилларда шәрқий түркистанниң җәнубидики йезиларда йашайдиған интайин тәқвадар айаллар гурупписиниң исламидиму охшаш икки хиллиқ бар иди. улар диний әмәлийитини сүннәтчи тәсиридики тәқвадарлиқ әтрапида тәшкиллигән болсиму, бәдәнгә сиңгән тәсәввуп тәсиридики әмәлийәтни қайта ишләпчиқиришни давамлаштурған (Harris, 2020). бу айаллар әнәниви шәкилдә тәсәввуптики «ишқ» (илаһий муһәббәт) уқуми уйуштурған зикир — дуани оқуш вә тәкрарлаш арқилиқ ибадәт қилған. пәқәт айалларғила хас йиғилишлири айалларниң исламий билим қатлимиға тайанған мустәқил «айаллар иҗтимаийлиқи»ни шәкилләндүргән (Harris, 2020: 27). бу бәзи җәһәттин қаһирә айаллар мәсчит һәрикитиниң «органлашқан ислам тәлим өлчими»дики «тарихтин буйанқи әр мәркәзлик тәбиәт»кә йошурун җәң елан қилишини әкс әттүргән (Mahmood, 2001: 203, 209). бу айаллар шәхсни әқлийләштүрүлгән муқәддәс текист билән тәрбийәләшниң орниға, роһни йетилдүрүп, бағлиништин халас болған җанниң аллаһқа қарап һес қилиш арқилиқ йол тепишини мәқсәт қилған исламни әмәлийләштүргән (Harris, 2020: 32). мәлум мәнидә улар «қарши мәдәнийәт» өз-тәбир парадигмилири арқилиқ заманивилиқтин «һалқиш»қа тиришқан (Euben, 1999: 55, 167).

исламий гүллинишниң йуқири пәллисидики кәң сүннәтчи вәз-нәсиһәтниң тәсиридә, бу айаллар гүллиниш диндарлиқини җамаәтни мәркәз қилған, тәсәввуп тәсиридики ислам шәклигә қошушқа башлиди. улар мәсилән, сәуди қарилириниң қуран оқуш услубини өгинип, дунйави исламий гүллиниш тәпәккуриниң тарқилиши билән алақә орнатти (Harris, 2020: 2). «заманиви» ислам әмәлийитигә бу йүзлинишни дөләтниң уларниң адәтлирини «хурапатлиқ» вә «қалақ» дәп тәсвирлигән байаниға берилгән җаваб, дәп қисмән чүшәндүргили болиду. бу механикилиқ диний «қайтурма зәрбә» әмәс, бәлки айалларниң «көрүнәрлик иҗтимаий вә сийасий паалийәтчанлиқи»ни көрситидиған иҗтимаий өзгиришкә берилгән җаваб иди (Harris, 2020: 28). шундақтиму улар аблимәт дамоллиға охшаш сүннәтчиләрниң қаттиқ текист тоғра әқидисигә әмәл қилмиди; гүллинишни зикиргә охшаш әнәниви әмәлийәтләргә қошуп, ислам модернизминиң қаттиқ тәбирлирини суслаштурди (Harris, 2020: 32). исламий гүллиниш бу айаллар тилавәт җамаитигә тәртип вә шәкил бериш үчүн парчә-парчә пайдиланған нурғун парадигминиң пәқәт бири иди.

хуласилиғанда, сүннәтчи гүллинишниң уйғур җәмийитиниң кәң қатлимида қобул қилиниш шәклидики инчикә пәрқ дөләт дәриҗисидики тәһлил көрситип берәлмәйдиған чоңқурлуқни билдүриду. бу маһийәтчан тәһлил йатлаштурғучи дунйави вә мустәмликә қурулмиси ичидә ислаһатчи вә гүллиниш һәрикәтлириниң дөләткә қаритилмиғанлиқини; бәлки рошән исламий тил арқилиқ заманивилиқ билән һәрикәтчан ички мунасивәт орнатқанлиқини көрсәтти. мустәмликә шараитида заманивилиқ мусулманлар күрәш қилған вә етиқадини қайта тәбирлигән нурғун земинниң бири иди. уйғур җәмийитиниң заманивилиқ билән орнатқан хилмухил вә бирикмә мунасивити динниң муқимсиз турмушқа шәкил бәргән нурғун йеңи йолини көрситиду.

хуласә

уйғур ислам һәрикәтлири хитай дөлити тәрипидин шәкилләндүрүлгән болсиму, асасән өз-өзини қурған һәрикәтләрдур. улар уйғур диний җамаити ичидә вә мәниви субйект үстидә елип берилған, тоғра әмәлийәт вә диний нопуз һәққидики йәрлик күрәшләр билән бәлгилиниду. мән алди билән фонксийәчилик уқумлаштурушни оттуриға қойуп, уйғурлар арисидики диндарлиқни бастурғучи қурулмиларға берилгән инкас, шундақла уйғур исламиниң узундин буйан «азғун» етно-миллий пәрқ бәлгиси қилип сийасийлаштурулушиға бағлиқ һалда чүшәндүрдүм. андин уйғур ислам һәрикәтлириниң қурулмилиқ тәһлилгә қисқартишқа болмайдиған чоңқурлуқ билән бир қәдәр мустәқил һәрикәт қилғанлиқини көрситидиған маһийәтчан тәбирни бәрдим. ислаһатчилар мустәмликә бесими астида дунйави ислам модернизми байанини уйғур исламиға йөткәшкә тиришти. даим чидамчан тәсәввуп тәсиридики әнәниви әмәлийәтләр билән бириккән сүннәтчи диндарлиқ 21-әсир бешидики зулум ичидә чәткә қеқилған диний җамаәтләрни бир туташ сақлиди.

бу маһийәтчан усул уйғур тәтқиқатиниң сиртида, дунйадики мусулман җамаәтләргә қаритилған талашлиқ дөләт сийасити вә террорлуққа қарши туруш һәрикитиниң тәнқидий тәһлилигә төһпә қошалайду (Hussin, 2018). пәләстин мусулманлири арисидики бастуруш, дин вә қаршилиқ оттурисидики мурәккәп мунасивәт буниң бир мисали (Khalidi, 1997). маһийәтчан тәһлил динни техиму рошән «сийасий» милләтчилик йаки мустәмликичиликкә қарши сәпәрвәрлик мәсилисидин тәһлил җәһәттә айривәтмәй, униң «заманиви дунйаниң әхлақий-сийасий тәсәввури» сүпитидики «ички күчи»ни нәзәрдә тутуши керәк (Euben, 1999: 154). заманиви дөләт қурулмиси ичидә диний җамаәтниң паалийәтчанлиқини мәркәзгә қойуш алаһидә муһим. чүнки хитай хәлқ җумһурийити «шинҗаң»ни башқа «мәсилилик» мусулман аз санлиқлар бар дөләтләргә «тонуштурушқа болидиған» «мувәппәқийәтлик тәҗрибә» дәп көрситип, зораван бихәтәрләштүрүш вә кәң көләмлик тутуп туруш әндизисини експорт қилишқа тиришмақта (хитай дипломати җйаң дуән, Criner and Szadziewski, 2026 да).

бу маһийәтчан тәбир шәрқий түркистанда давамлишиватқан зулумни қандақ уқумлаштуруш һәққидики муназириниму илгири сүрәләйду. дин фонксийәчилик бойичә бастуруш-диндарлиқ дәври ичидә чүшинилсә, дөләтниң динға қаратқан сийасити көп җәһәттин нәтиҗисиз көрүнүши мумкин; чүнки бастуруш мәқсәтниң әксичә инкасчан диний гүллинишни қозғиши мумкин. бирақ мениң маһийәтчан тәбирим уйғур исламини модернизмлиқ билим қурулмиси билән болған көп тәрәплик мунасивәт шәкилләндүргән, йилтизлашқан мәна системиси дәп қарайду. ортақ земин вә тарихқа тайанған, чегриси бәлгилик етно-миллий гуруппа сүпитидики һазирқи уйғур кимликини ислам ислаһатчилири районлуқ диний кимликни сақлашниң «хам материйал» йаки «әнәнә»лиридин йасап чиққан, дейишкә болиду (Thum, 2014: 12).

ортақ диний җамаәт һазирқи уйғур кимлики үчүн муһим болғачқа, диний билимни йәткүзүшниң нишанлиниши уйғур җәмийитиниң қайта ишләпчиқирилиши үчүн мәвҗутлуқ мәсилисигә айланди. бу бәлким хитай хәлқ җумһурийитиниң ениқ мәқситидур: мәсчитләрни тақаш, диний тәлимни чәкләш вә уйғур балилирини «диндар» ата-анисидин айриш (UN News, 2023) уйғур ортақ кимлики вә миллий дәвасиниң асасиға қаритилған системилиқ һуҗумдур. шуңа давамлишиватқан һәрикәтни сийасәттин айрилидиған, чәклик «диний» зулум дәп көрситидиған ғәрб тәтқиқати вә таратқулири бу мәвҗутлуқ қатлимини хата ипадиләйду (Human Rights Watch, 2005). диний бастурушниң ассимилйатсийәчи, һәтта ирқий қирғинчилиқ нийитини чүшиниш үчүн уйғур исламиниң чоңқурлуқи вә көп хил қатлимиға диққәт қилидиған маһийәтчан тәбир зөрүр. кәлгүси тәтқиқат 2026-йиллиқ «милләтләр иттипақлиқи қануни»ни, шундақла аз санлиқ милләт вә тил һоқуқини техиму йоқитидиған бу сийасәтләрниң уйғур районидин дөләт миқйасиға қануний органлишишини муһакимә қилалайду (Criner and Szadziewski, 2026).

методологийә җәһәттин, мениң маһийәтчан тәһлилим дөләтниң «сирти»ға қараш үчүн етнографийә вә иккиләмчи тарихий материйалларни өз ичигә алған һәр хил мәнбәләрдин пайдиланди. бирақ 2017-йилдин буйан районлуқ бихәтәрләштүрүш, тәтқиқатчиларниң чәклиниши вә чәт әлдики академикларниң паракәндә қилиниши (Wang and Ahmed, 2025), шәрқий түркистандики һазирқи уйғур җәмийити һәққидики билимни дөләтниң тәшвиқат тәсвири вә чәт әлдики уйғур мусапирлириниң гуваһлиқи билән чәклиди (Steenberg and Seher, 2023). ишғал астида йашаватқан хәлқниң сийасий тәпәккури, диний етиқади вә тәҗрибисини ипадиләш мәсилиси техиму көрүнәрлик методологийәлик қийинчилиққа айлиниду. хитай хәлқ җумһурийити техника тәрәққийати арқилиқ аз санлиқ җамаәтләрни бихәтәрлик мәсилисигә айландуруш вә көзитиш күчи күчәйгән нурғун дөләтниң биридур. «шинҗаң йирақтин етнографийә түри» нәқ мәйдан тәтқиқатиниң чәклимиси үстидә ойлинидиған бир бошлуқ билән тәминләп, рәқәмлик байан йаки диаспора тори арқилиқ «методологийәлик бирикмә»ни тәшәббус қилиду (Remote XUAR, 2023). шуңа бу мақалиниң уйғур мусулманлириниң субйектиплиқини техиму тоғра көрситиш тиришчанлиқини давамлаштуридиған тәтқиқатлар диаспора җамаәтлири вә көп хил усулларға йүзлиниши мумкин (Yasin, 2026 ға қараң).

бу мақалә өзгичә тавап әмәлийити вә тәсәввуп ибадити әнәнилири билән бәзидә биргә мәвҗут болған, бәзидә улар билән талашқан уйғур ислам заманивилаштуруш һәрикәтлириниң һәрикәтчанлиқини вә қурулмилиқ усул көрситип берәлмәйдиған чоңқурлиқини көрсәтти. йошурун мәқсәтлиримниң бири мустәмликә астидики уйғур турмушини техиму тоғра ипадиләш вә бу диний җамаәтләргә «өз һекайисиниң апторлуқидин бир қисмини қайтуруш» иди (Byler, 2022: 219). буниң тәбиий чәклимиси бар: мән мәркәзгә қойған һазирқи ислам һәрикәтлири зораванлиқ билән нишанланған, көзитилгән вә қоршавға елинған; рәһбәрлири халиғанчә тутуп турулған (Byler, 2022: 218). хитай хәлқ җумһурийитиниң байлиқ сүмүргүчи қолиниң сиртиға қараш тиришчанлиқида, архип хатириләш вә инсан хатириси бунчә кәң зулум астидики уйғур ислами һәққидә кәлгүси тәтқиқатқа имкан бериши мумкин. уйғур җәмийити үчүн болса, өзгичә диний әнәнә вә уйғур исламиниң көп тәрәплик заманиви қатламлирини бу бастуруш вә мумкин болған йоқитиш қурулушидин қайта әслигә кәлтүргили боламду, дегән соал еғирлиқини сақлап қалмақта.

изаһатлар

[1] нурғун уйғурниң қоллинидиған сөзлирини әкс әттүрүш үчүн, «уйғур райони» билән «шәрқий түркистан»ни алмишип ишлитимән. «шинҗаң» «йеңи чегра» дегән мәнидики хитайчә җай нами болуп, уйғурларниң «көпчилики» уни мустәмликә зораванлиқиниң тошуғучиси дәп қарайду (Bellér-Hann et al., 2009: 1). «шинҗаң»дин — тибәт үчүн ишлитилидиған «шизаң»динму — сақлиниш мустәмликидин халийлаштуруш методологийәсигә әмәл қилиштур.

[2] «сүннәт» уйғурчида сүннәниң тәләппузи болуп, һәзрити муһәммәдниң тәлиматлири вә қуран тәбиригә асасән мусулманларға бәлгиләнгән турмуш йолини көрситиду. «сүннәтчи» «сүннәткә әгәшкүчиләр» дегән мәнидә.

[3] бу сөһбәтләр харвард университетидики баклавурлуқ диссертатсийәсидин елинған; аптор буниң үчүн уйғур тилида 50 кә йеқин еғиз тарих сөһбити өткүзгән (Yasin, 2026: 5). биваситә гуваһлиқ аз болғачқа, булар қиммәтлик.

[4] 20-әсир бешида етно-нам кәң ишлитилиштин бурунла диний рәңгә игә, пәрқләндүргили болидиған «тәсәввурдики җамаәт»ниң мәвҗутлуқини етирап қилиш үчүн, 19-әсир ахирини муһакимә қилғанда «уйғур» аталғусини ишлитимән (Thum, 2014: 15). бу мәдәний вә диний кимликләрни көрситиду; өтмүшкә һазирқи бирдәк йаки тарих бойичә үзүлмигән миллий гуруппиниң намини йепиштуруш әмәс (Anderson, 2006).

Anand, Dibyesh (2019) 'Colonization with Chinese characteristics: politics of (in)security in Xinjiang and Tibet.' Central Asian Survey, 38(1), pp. 129–147.

Anderson, Benedict (2006) Imagined Communities: Reflections on the Origins and Spread of Nationalism. London: Verso.

Asad, Talal (1986) The Idea of an Anthropology of Islam. Washington DC: Georgetown University Press.

Asad, Talal (1993) Genealogies of Religion: Discipline and Reasons of Power in Christianity and Islam. 1st ed. Baltimore, Md: Johns Hopkins University Press.

Aydin, Cemil (2017) The Idea of the Muslim World: A Global Intellectual History. Cambridge, MA: Harvard University Press.

Bellér-Hann, Ildikó, Cristina Cesáro, Rachel Harris, and Joanne Smith Finley (2009) Situating the Uyghurs Between China and Central Asia. Aldershot: Ashgate.

Bovingdon, Gardner (2001) 'The history of the history of Xinjiang.' Twentieth-Century China, 26(2), pp. 95–139.

Brophy, David (2016) Uyghur Nation: Reform and Revolution on the Russia–China Frontier. Cambridge, MA: Harvard University Press.

Byler, Darren (2022) Terror Capitalism: Uyghur Dispossession and Masculinity in a Chinese City. Durham: Duke University Press.

Casanova, José (2012) ‘Rethinking public religions.’ In Timothy Samuel Shah, Alfred Stepan, and Monica Duffy Toft (eds.) Rethinking Religion and World Affairs. Oxford: Oxford University Press.

Clarke, Michael (2010) 'Widening the net: China's anti-terror laws and human rights in the Xinjiang Uyghur Autonomous Region.' The International Journal of Human Rights, 14(4), pp. 542–558.

Criner, Adaire and Henryk Szadziewski (2026) ‘The Global Implications of China’s Ethnic Unity Law.’ Uyghur Human Rights Project. Available at: https://uhrp.org/insights/the-global-implications-of-chinas-ethnic-unity-law/ (Accessed: 18 April 2026).

Dillon, Michael (2011) ‘Death on the Silk Route: Violence in Xinjiang.’ BBC World News, 3 August. Available at: https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-14384605 (Accessed: 24 April 2026).

Elkun, Aziz (2023) Uyghur Poetry. Everyman’s Library Pocket Poetry. London: Everyman.

Embassy of the People's Republic of China in the United Kingdom (2024) 'China's ethnic groups stick together like pomegranate seeds.' Available at: https://gb.china-embassy.gov.cn/eng/zgyw/202402/t20240226_11250279.htm (Accessed: 28 March 2026).

Euben, Roxanne (1999) Enemy in the Mirror: Islamic Fundamentalism and the Limits of Modern Rationalism. Princeton, NJ: Princeton University Press.

Finley, Joanne Smith (2013) The Art of Symbolic Resistance: Uyghur Identities and Uyghur–Han Relations in Contemporary Xinjiang. Leiden: Brill.

Finley, Joanne Smith (2021) 'Why scholars and activists increasingly fear a Uyghur genocide in Xinjiang.' Journal of Genocide Research, 23(3), pp. 348–370.

Fuller, Graham and Jonathan Lipman (2004) 'Islam in Xinjiang.' In Frederick Starr(ed.) China's Muslim Borderland. Armonk, NY: M.E. Sharpe, pp. 321–345.

Gladney, Dru (1990) 'The ethnogenesis of the Uighur.' Central Asian Survey, 9(1), pp. 1–28.

Greitens, Sheena, Myunghee Lee, and Emir Yazici (2020) 'Counterterrorism and preventive repression: China's changing strategy in Xinjiang.' International Security, 44(3), pp. 9–47.

Gunasti, Susan (2024) 'Modern Islam and reform in the late Ottoman Empire.' In Caroline Tee, Fabio Vicini and Philip Dorroll (eds.) The Oxford Handbook of Religion in Turkey. Oxford: Oxford University Press.

Gunning, Jeroen and Richard Jackson (2011) ‘What's so ‘religious’ about ‘religious terrorism’?’ Critical Studies on Terrorism, 4(3), pp. 369–388.

Harris, Rachel (2020) Soundscapes of Uyghur Islam. Bloomington: Indiana University Press.

Harris, Rachel (2022) ‘Uyghur Heritage under China’s “Antireligious Extremism” Campaigns.’ In James Cuno and Thomas G. Weiss (eds.) Cultural Heritage and Mass Atrocities. Los Angeles: Getty Publications.

Harris, Rachel and Aziz Isa (2019) 'Islam by smartphone: reading the Uyghur Islamic revival on WeChat.' Central Asian Survey, 38(1), pp. 61–80.

Harris, Rachel and Sophia Woodman (2020) ‘Surveillance and repression of Muslim minorities: Xinjiang and Beyond’, Society and Space, 7 December. Available at: https://www.societyandspace.org/forums/surveillance-and-repression-of-muslim-minorities (Accessed: 26 April 2026).

Hayes, Anna and Kearrin Sims (2022) 'Violent development in Xinjiang Uyghur Autonomous Region.' In Kearrin Sims, Nicola Banks, Susan Engel, and Paul Hodge (eds.) The Routledge Handbook of Global Development. London: Routledge.

Human Rights Watch (2005) ‘Devastating Blows: Religious Repression of Uighurs in Xinjiang’. Available at: https://www.hrw.org/report/2005/04/11/devastating-blows/religious-repression-uighurs-xinjiang (Accessed: 19 April 2026).

Human Rights Watch (2021) ‘"Break Their Lineage, Break Their Roots": China's Crimes Against Humanity Targeting Uyghurs and Other Turkic Muslims.’ Available at: https://www.hrw.org/report/2021/04/19/break-their-lineage-break-their-roots/chinas-crimes-against-humanity-targeting (Accessed: 28 March 2026).

Hussin, Iza (2018) ‘The new global politics of religion: Religious harmony, public order, and securitisation in the post-colony.’ Journal of Religious and Political Practice, 4. Available at: https://www.repository.cam.ac.uk/items/fcf1162a-f52f-4bf1-9d8d-f36e8d1e3206 (Accessed: 20 February 2026).

Irwin, Peter (2021) ‘Islam Dispossessed: China’s Persecution of Uyghur Imams and Religious Figures’, Uyghur Human Rights Project. Available at: https://uhrp.org/report/islam-dispossessed-chinas-persecution-of-uyghur-imams-and-religious-figures/s (Accessed: 19 April 2026).

Johnson, Walter (2003) 'On agency.' Journal of Social History, 37(1), pp. 113–124.

Kaiman, Jonathan and Tania Branigan (2014) 'Kunming knife attack: Xinjiang separatists blamed for "Chinese 9/11".' The Guardian, 2 March. Available at: https://www.theguardian.com/world/2014/mar/02/kunming-knife-attack-muslim-separatists-xinjiang-china (Accessed: 28 March 2026).

Kamalov, Ablet (2021) 'Uyghur historiography.' In Oxford Research Encyclopedia of Asian History. Oxford: Oxford University Press. Available at: https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277727.013.637 (Accessed: 28 March 2026).

Khalidi, Rashid (1997) Palestinian Identity: The Construction of Modern Consciousness. New York: Columbia University Press.

Killing, Alison (2026) ‘How China is breaking apart a people and its culture’. Financial Times, 29 May. Available at: https://www.ft.com/content/119d8c3a-e10f-4bf7-a198-90507293054b?syn-25a6b1a6=1/

Khalid, Adeeb (1998) The Politics of Muslim Cultural Reform: Jadidism in Central Asia. Berkeley: University of California Press.

Lapidus, Ira (1997) 'Islamic revival and modernity: the contemporary movements and the historical paradigms.' Journal of the Economic and Social History of the Orient, 40(4), pp. 444–460.

London Uyghur Tribunal (2021) ‘Judgment’. Available at: https://uyghurtribunal.com/ (Accessed: 28 March 2026).

McDonell, Stephen (2026) ‘Why is China set to approve a new law promoting 'ethnic unity'?’ BBC World News, 10 March. Available at: https://www.bbc.co.uk/news/articles/c6271gxpdkzo (Accessed: 18 June 2026).

Mahmood, Saba (2001) 'Feminist theory, embodiment, and the docile agent: some reflections on the Egyptian Islamic revival.' Cultural Anthropology, 16(2), pp. 202–236.

Mahmut, Dilmurat, Abdulmuqtedir Udun, Seam Remz, and Susan Palmer (2021) 'Making sense of the Uyghur genocide through religious theodicy: voices of Uyghurs in Canada and Türkiye.' Journal of the Council for Research on Religion, 3(1), pp. 45–74.

Mignolo, Walter (2011) The Darker Side of Western Modernity: Global Futures, Decolonial Options. Durham: Duke University Press.

Millward, James (2021) Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang. New York, NY: Columbia University Press.

Qian, Juan (2024) 'Securitising history: reimagining and reshaping the "imagined community" in China's new era.' Made in China Journal. Available at: https://madeinchinajournal.com/2024/07/11/securitising-history-reimagining-and-reshaping-the-imagined-community-in-chinas-new-era/ (Accessed: 28 March 2026).

Quijano, Aníbal (2007) 'Coloniality and modernity/rationality.' Cultural Studies, 21(2–3), pp. 168–178.

Qutb, Sayyid (1951) 'The America I have seen: in the scale of human values.' Available at: http://www.pdx.edu/sociologyofislam (Accessed: 28 March 2026).

Roberts, Sean (2020) The War on the Uyghurs: China's Campaign Against Xinjiang's Muslims. Manchester: Manchester University Press.

Robinson, Francis (2010) ‘Introduction’, in Francis Robinson (ed.), The New Cambridge History of Islam: Volume 5: The Islamic World in the Age of Western Dominance. Cambridge: Cambridge University Press, pp. 1–31.

Rudelson, Justin and William Jankowiak (2004) 'Acculturation and resistance: Xinjiang identities in flux.' In Frederick Starr (ed.) China's Muslim Borderland. Armonk, NY: M.E. Sharpe, pp. 299–317.

Said, Edward (1978) Orientalism. New York: Vintage Books.

Said, Edward (1997) Covering Islam: How the Media and the Experts Determine How We See the Rest of the World. London: Vintage Books.

Steenberg, Rune and Tenha Seher (2023) ‘Personalised Propaganda: The Politics and Economy of Young, Pro-government Minority Vloggers from the XUAR’ in Halina Zawiszovà and Martin Lavička (eds.) Voiced and Voiceless in Asia. Olomouc: Univerzita Palackého v Olomouci.

Szadzewski, Henryk (2018) Inside Xinjiang: Space, Place and Power in China's Muslim Far North-west. Chicago: University of Chicago Press.

Thum, Rian (2014) The Sacred Routes of Uyghur History. Cambridge, MA: Harvard University Press.

Thum, Rian (2019) 'What is Islamic history?' History and Theory, 57, pp. 7–19.

Tobin, David (2021) 'Genocidal processes: social death in Xinjiang.' Ethnic and Racial Studies, 45(16), pp. 93–121.

UK Parliament (2022) ‘Uyghur Tribunal Judgment’. House of Commons Debate, 20 January. Available at: https://hansard.parliament.uk/Commons/2022-01-20/debates/22242466-901D-4CCA-995F-552292371002/UyghurTribunalJudgment (Accessed: 28 March 2026).

UN News (2023) ‘Rights experts warn against forced separation of Uyghur children in China.’ Global perspective Human stories, 26 September. Available at: https://news.un.org/en/story/2023/09/1141502 (Accessed: 23 April 2026).

Uyghur Transnational Justice Database (2024) ’15 years since the Ürümchi massacre’, 5 July. Available at: https://www.utjd.org/news/15-years-since-the-urumchi-massacre/ (Accessed: 24 April 2026).

Waite, Edmund (2006) 'The impact of the state on Islam amongst the Uyghurs: religious knowledge and authority in the Kashgar oasis.' Central Asian Survey, 25(3), pp. 251–261.

Waite, Edmund (2007) 'The emergence of Muslim reformism in contemporary Xinjiang: implications for the Uyghurs' positioning between a Central Asian and Chinese context.' In Ildikó Bellér-Hann, Cristina Cesáro, Joanne Smith Finley (eds.) Situating the Uyghurs Between China and Central Asia. London: Routledge, pp. 165–178.

Wang, Maya and Yasmine Ahmed (2025) ‘Chinese Government Threatens Academic Freedom in the UK.’ Human Rights Watch. Available at: https://www.hrw.org/news/2025/11/04/chinese-government-threatens-academic-freedom-in-the-uk (Accessed: 23 April 2026).

Worden, Andréa J., Nuzigum Setiwaldi, Elise Anderson, Henryk Szadziewski, Louisa Greve, and Ben Carrdus (2022) ‘Forced Marriage of Uyghur Women: State Policies for Inter-ethnic Marriage in East Turkistan’. Uyghur Human Rights Project. Available at: https://uhrp.org/report/forced-marriage-of-uyghur-women/ (Accessed: 28 March 2026).

Xinjiang Documentation Project (2014) ‘Identifying Religious Extremism’. Available at: https://xinjiang.sppga.ubc.ca/chinese-sources/online-sources/identifying-religious-extremism/ (Accessed: 28 March 2026).

Xinjiang Uyghur Autonomous Region Remote Ethnography Project (2023) ‘Methodology’. Available at: https://www.remote-xuar.com/methodology (Accessed: 8 April 2026).

Yasin, Kawsar (2026) Shelving East Turkistan: Gendered Archives of Resistance, Exile, and Possibility in Uyghur Istanbul. Unpublished undergraduate thesis, Harvard University, Cambridge, MA.