түркистан вақит тори, 2026-йили 29-авғуст — тонулған уйғур нәшрийатчи, әдәбий обзорчи вә йазғучи, нөвәттә хитай түрмисидики уйғур зийалийси йалқун рози нупузлуқ кишилик һоқуқ мукапатлиридин бири болған 2026-йиллиқ «грасийела фернандез мейхиде кишилик һоқуқ қоғдиғучилар мукапати»ға (Graciela Fernández Meijide Award for the Defense of Human Rights) еришти. мукапатлаш мурасими 2026-йили 23-авғуст аргентинаниң буенос айрес шәһиридә, «топланма һөкүмранлиқ қурбанлирини йад етиш күни» мунасивити билән «латин америкисини ечиш вә тәрәққий қилдуруш мәркизи» (CADAL) тәрипидин өткүзүлди.
йалқун рози 2016-йили өктәбирдә үрүмчидә хитай даирилири тәрипидин тутқун қилиништин илгири, өз өмрини рәсмий маарип системиси ичидә уйғур тили, тарихи вә мәдәнийәт кимликини қоғдаш һәм омумлаштурушқа беғишлиғаниди. у 2001-йилидин 2011-йилиғичә болған арилиқта башланғуч вә оттура мәктәпләрниң 90 дин артуқ дәрслик вә қошумчә оқушлуқлирини түзүш вә тәһрирләштә муһим рол ойниған. наһәқ елип берилған бастуруш һәрикити җәрйанида, униң бу тинч мәдәнийәт вә зийалийлиқ паалийәтлири «җинайәт»кә айландурулди. у 2018-йили очуқ-ашкара «бөлгүнчи» дәп әйиблинип, хитай соти тәрипидин «дөләт һакимийитини ағдурушқа қутратқулуқ қилиш җинайити» билән 15 йиллиқ қамақ җазасиға һөкүм қилинған.
игилинишичә, бир көп кишилик уйғур һәйити мукапатлаш мурасимиға қатнишип, йалқун розиниң аилисигә вакалитән мукапатни тапшурувалди. һәйәт тәркибидә уйғур академийәсиниң рәиси доктор ришат аббас, «уйғур һәрикити»ниң иҗраийә директори рошән аббас, уйғур тәтқиқат мәркизиниң иҗраийә директори абдулһеким идрис, дунйа уйғур қурултийиниң рәиси турғунҗан алавудун вә уйғур демократийә вә инсан һәқлири мәркизиниң рәиси долқун әйса қатарлиқлар бар иди. доктор ришат аббас мукапатни қобул қилиш нутқида, йалқун розиниң наһәқ түрмигә елиниши вә өзиниң һәмшириси доктор гүлшән аббасниң тутқунда болуши хитай компартийәсиниң ирқий қирғинчилиқ, мәҗбурий ассимилйатсийә вә тиранс-миллий бастуруш сийаситиниң ениқ испати икәнликини тәкитлиди.
кадал тәшкилатиниң баһалаш һәйити йалқун розиниң делосини «зораванлиқсиз мәдәнийәт тәшәббусиниң бастурулуши вә уйғур зийалийлириниң өз хәлқиниң мәдәнийәт һәм инсаний һәқлирини қоғдиғанлиқи үчүн системилиқ паракәндичиликкә учриши»ниң типик мисали дәп көрсәтти. кадал тәшкилати 2026-йили тунҗи қетим бу мукапатниң таллаш даирисини латин америкисидин пүтүн дунйаға кеңәйтип, кишиләрниң диққитидин чәттә қалған сийасий мәһбусларни қоғдашқа атиған болуп, бу йил йәнә екватор гивинейәси вә шималий корейәдин болған кишилик һоқуқ қоғдиғучилириму мукапатланди.
хитай тәрәпниң күчлүк дипломатик бесими сәвәбидин йиғин зали ахирқи минутта өзгәртилгән болсиму, долқун әйса әпәнди җтимаий таратқуда уйғур һәйитиниң буенос айрестики сәпири җәрйанида хәлқаралиқ дипломатлар, алимлар, таратқулар вә пуқралар җәмийити вәкиллири билән утуқлуқ учришишларни елип барғанлиқини билдүрди. 2023-йили тәсис қилинған бу мукапат, 1976-йили аргентинадики һәрбий диктатор мәзгилидә оғли ғайиб қиливетилгән мәшһур аргентиналиқ инсан һәқлири паалийәтчиси грасийела фернандез мейхидениң нами билән аталған.
