б д т кишилик һоқуқ ишханисиниң шәрқий түркистан һәққидики муһим доклати елан қилинғанлиқиға төт йил болғанда, «уйғурларни қутқузуш» һәрикити хитайниң җинайәтлири давамлишиватқанлиқини билдүрди. һәрикәтниң байанатида, хитай коммунистик партийәсиниң җинайәтләрни тохтитиш орниға уларни йошуруш усулини техиму мукәммәлләштүргәнлики оттуриға қойулди.
мәнбә: «уйғурларни қутқузуш» һәрикити — байанат
2026-йили 29-авғуст
2026-йили 31-авғуст, б д т кишилик һоқуқ алий комиссари ишханисиниң (OHCHR) хитай ишғалийитидики шәрқий түркистанниң кишилик һоқуқ вәзийити һәққидики муһим баһалаш доклати елан қилинғанлиқиниң төт йиллиқидур. б д т бейҗиңниң қилмишлири «хәлқара җинайәтләрни, болупму инсанийәткә қарши җинайәтләрни шәкилләндүрүши мумкин» дәп рәсмий йәкүн чиқарғандин төт йил өткән болсиму, «уйғурларни қутқузуш» һәрикити хитай ишғалийитидә йашаватқан милйонлиған уйғур вә асасән мусулман болған башқа миллий гуруппиларниң әһвалида әмәлийәттә һечқандақ өзгириш болмиғанлиқини агаһландурди.
байанатта дейилишичә, хитай коммунистик партийәси (х к п) пәқәт тактикисини техиму инчикиләштүргән. у давамлишиватқан ирқий қирғинчилиқ, әдлийә системисиниң сиртидики қамақ вә системилиқ йоқитишни хәлқара җәмийәтниң нәзиридин йошурушта техиму маһирлашқан.
б д т ниң 2022-йиллиқ доклати аталмиш «кәспий тәлим-тәрбийә мәркәзлири»дә (VETC) кәң көләмлик халиғанчә тутуп турушниң системилиқ әндизисини тәпсилий хатирилигән вә буни әркинликтин еғир дәриҗидә мәһрум қилиш дәп йәкүнлигән. һайат қалғучилар «йолвас орундуқи»ға бағланған һаләттә токлуқ калтәк билән уруш, уйқусиритидиған дора вә окулларни мәҗбурий ишлитиш, шундақла басқунчилиқ вә шәхсий чеграға еғир дәхли қилидиған айаллар кесәлликлири тәкшүрүшини өз ичигә алған системилиқ җинсий вә җинсқа бағлиқ зораванлиқ қатарлиқ дәһшәтлик шараитларни байан қилған.
«уйғурларни қутқузуш» һәрикитиниң көрситишичә, бейҗиң бу «лагерлар»ниң тақалғанлиқи вә барлиқ «тәрбийәләнгүчиләр»ниң «оқуш пүттүргәнлики»ни қайта-қайта дава қилған болсиму, пүткүл тутуп туруш системисиға асас болған қаттиқ бастуруш характеридики қанун вә сийасәт рамкиси һелиһәм толуқ мәвҗут. у халиған вақитта қайта ишқа селиниши мумкин. әмәлийәттә, х к п истратегийәсини әдлийә системисиниң сиртидики лагерлардин рәсмий вә узун муддәтлик қамақ җазалириға йөткигән.
бастуруш әң йуқири пәллигә чиққан мәзгилдә, бәш йил йаки униңдин узун болған җинайи җаза һөкүмлири 10 һәссә көпәйгән; сотлар пәқәт 2017-йилила 86 миң 655 кишигә җаза һөкүми чиқарған. бүгүнки күндиму йүзмиңлиған уйғур алим, сәнәткар, зийалий вә аддий пуқра кеңәйтилгән йуқири бихәтәрлик дәриҗилик түрмиләр торида бу узун вә адаләтсиз җазаларни өтәватиду.
«уйғурларни қутқузуш» гурупписиниң рәһбири әрслан һидайәт мундақ деди: «төт йил илгири б д т җамаитимиз йиллардин буйан товлап кәлгән бир һәқиқәтни, йәни хитай һакимийитиниң шәрқий түркистанда инсанийәткә қарши җинайәт дәриҗисигә йәткән вәһшийликләрни садир қиливатқанлиқини дәлиллиди. бүгүн, 2026-йили, биз бу йәрдә туруп йахшилиниш тәрәпкә қәтий һечқандақ өзгириш болмиғанлиқини җакарлаймиз. лагерлар һәқиқий йоқап кәтмиди; улар пәқәт түзүмләштүрүлди. бейҗиң хәлқимизни сүкүт ичидә қамап қойуш үчүн әдлийә системисиниң сиртидики қайта тәрбийәләштин рәсмий, узун муддәтлик қамақ җазалириға өтти».
байанатта хитай һакимийитиниң җинайәтлирини йошурушта интайин маһирлишип кәткәнлики тәкитләнди. даириләр қойуп берилгән һайат қалғучиларни аилә-тавабиатлириға еғир өч елиш тәһдити селип, мутләқ сүкүт қилиш вәдисигә имза қойушқа мәҗбурлайду; дөләт хадимлириға «қаттиқ мәхпийәтлик» түзүмини йолға қойиду вә гуваһлиқ беришкә җүрәт қилған һәрқандақ кишиниң инавитини системилиқ йоқитиду.
б д т баһалаш доклати нопус вә мәдәнийәт қирғинчилиқиниң дәһшәтлик бир лайиһәсини ашкарилиған болуп, униң барлиқ тәркиблири шәрқий түркистанда үзүлмәй давамлашмақта.
нопусни бастуруш
мәҗбурлаш характеридики туғут пиланлаш вә туғут чәкләш сийасәтлири мәҗбурий туғмас қилиш вә балийатқу ичи һамилидарлиқтин сақлиниш үскүниси (IUD) қойушниму өз ичигә алиду. бу сийасәтләр нәтиҗисидә 2017-йилдин 2019-йилғичә шәрқий түркистанниң туғулуш нисбити мисли көрүлмигән дәриҗидә, тәхминән 48.7 пирсәнт төвәнлигән. уйғурлар көп санлиқни игиләйдиған хотән вә қәшқәргә охшаш вилайәтләрдә туғулуш нисбити қисқиғина икки йилда 50 пирсәнттин көпрәк чүшүп кәткән.
мәдәнийәт вә динни йоқитиш
тарихий имам асим мазириға охшаш исламий диний сорунлар системилиқ бузғунчилиққа учриған вә чеқиветилгән.
тил һоқуқи қаттиқ бастурулған. җүмлидин, хотән наһийәсидә мәктәпләр, коллектип паалийәтләр вә мәмурий хизмәттә уйғур тилини ишлитишни чәкләйдиған көрсәтмиләр чиқирилған.
дөләт қоллиған мәҗбурий әмгәк
мәҗбурлаш характеридики «ешинча әмгәк күчи» вә «әмгәк күчини йөткәш» пиланлири кеңәйтилгән. бу пиланлар йеза әмгәкчилирини қаттиқ назарәт астида башқа җайларға йөткәйду; әгәр улар «һөкүмәт башқуруши»ни рәт қилса, даим тутуп турулуш тәһдитигә дуч келиду.
омумйүзлүк назарәт вә аилиләрни парчилаш
бир гәвдиләшкән бирләшмә мәшғулат суписи (IJOP) санлиқ мәлумат амбири, йүз тонуш камераси вә биометирик из қоғлаш техникисиға тайанған йуқири техникилиқ назарәт тори қурулған.
шәхсий турмушқа еғир дәхли қилидиған «туғқанлишиш» аилидә йетип-қонуш пирограммиси арқилиқ бир милйондин артуқ хәнзу кадир уйғурларниң өйидә турушқа әвәтилгән. бу аилиләрни, болупму айалларни үзлүксиз назарәт, сийасий меңә йуйуш вә җинсий паракәндичиликкә дучар қилған.
х к п ниң чегра һалқиған бесими аилиләрни парчилап ташлимақта. муһаҗирәттики уйғурлар өч елиниш хәвпи интайин йуқири болғанлиқи сәвәбидин шәрқий түркистандики йеқинлири билән алақә қилалмай, улардин пүтүнләй үзүлүп қалған. муһаҗирәттикиләр даим тәһдит телефонлири, қорқутуш вә саһибхан дөләтләрниң хәлқара қанунға хилап һалда мәҗбурий қайтуруветиш (refoulement) тәһдитигә дуч келиду.
хәлқара җәмийәткә чақириқ
«уйғурларни қутқузуш» һәрикити бу еғир хатирә күнидә б д т ниң җиддий тәвсийәлирини қайта тәкитләп, хәлқара җәмийәт вә дунйа һөкүмәтлиригә төт түрлүк чақириқ қилди.
биринчи, шәрқий түркистандики түрмиләр, кәспий тәлим-тәрбийә мәркәзлири йаки башқа тутуп туруш әслиһәлиридә халиғанчә әркинликидин мәһрум қилинған барлиқ кишиләрниң дәрһал қойуп берилишини тәләп қилиш керәк.
иккинчи, райондики дөләт қоллиған мәҗбурий әмгәк пиланлири арқилиқ ишләпчиқирилған барлиқ мәһсулатларға қаттиқ импорт чәклимиси йолға қойулуши керәк.
үчинчи, мәҗбурий қайтурмаслиқ пиринсипиға қаттиқ әмәл қилип, уйғур мусапирлири вә муһаҗирәт әзалирини җиддий қоғдаш; шундақла хитай дөләт органлириниң чегра һалқиған қорқутуши вә өч елиш қилмишлирини тәкшүрүш керәк.
төтинчи, қийнаш, җинсий зораванлиқ, мәҗбурий әмгәк вә қамақтики гуманлиқ өлүмгә даир әйибләшләрни тәкшүридиған мустәқил назарәт механизмлири қурулуши керәк.
байанат ахирида мундақ дейилди: «қуруқ байанат беридиған вақит өтүп кәтти. б д т доклати һәрикәткә өтүш чақириқи иди; төт йиллиқ һәрикәтсизлик бейҗиңниң йоқитиш машинисини техиму мукәммәлләштүрүшигә йол ачти».
әсли мақалә: Turkistan Times
