«China Daily Online» ниң шәрқий түркистан районидики пахта ишләпчиқиришниң аптоматлишишини тонуштурған видийосидин елинған екран көрүнүши; бу видийо Facebook дики «We are China» һесабати арқилиқ тарқитилған. адил ишлитиш.

йазғучи: асийә уйғур | мәнбә: Global Voices | елан қилинған вақит: 2026-йили 28-авғуст

хитайниң пахтачилиқ кәспи аптоматлишиватқан бир пәйттә, йеңи низам пахта тәминләш зәнҗирини толуқ из қоғлаш системисиға киргүзди. мақалидә бу системиниң уйғур деһқанлириниң йәр-земин вә әмгики үстидики дөләт контроллуқини йәниму күчәйтидиғанлиқи оттуриға қойулди.

бу мақалә Global Voices ниң 2026-йили 8-айдики «йәрлик хәлқләрниң һоқуқи» намлиқ мәхсус йүрүшлүкиниң бир қисми. бу йүрүшлүк охшимиған районлардики йәрлик хәлқләрниң турмуши вә кәчүрмишлирини тонуштуруш, районлар ара бағлиниш орнитиш, йәрлик хәлқләрниң тәҗрибилирини мәркәзгә қойуш һәмдә рәһбәрләр, паалийәтчиләр, җамаәт әзалири вә башқиларниң һекайилирини аңлитишни мәқсәт қилиду.

2026-йили 7-айниң 1-күни хитайдики шәрқий түркистанда йеңи бир низам күчкә кирди: «шәрқий түркистан уйғур аптоном райони пахта сүпитини өстүрүш низами» (新疆维吾尔自治区棉花质量促进条例). йеңи низам пахта тәминләш зәнҗирини из қоғлаш имканийитигә игә қилған болсиму, узундин буйан мәвҗут болуп кәлгән мәҗбурий пахта териш әмгикигә даир дәлил вә доклатларни тилға алмиди.

аптоматлашқан пахтачилиқ вә деһқанчилиқ кәспиниң асасини тәшкил қилидиған мәҗбурлаш характеридики йәр вә әмгәк күчини йөткәш системиси, б д т кишилик һоқуқ мутәхәссислири агаһландурғандәк, уйғурлар вә башқа йәрлик хәлқләргә әслигә кәлтүргили болмайдиған зийан йәткүзүши мумкин.

хитай һөкүмити бу низамни тонуштурғанда «әла сүпәтлик тәрәққийат», пахта сүпитини өстүрүш, ишләпчиқарғучиларниң мәнпәәтини қоғдаш вә тәминләш зәнҗириниң муқимлиқи қатарлиқ тонуш ибариләрни қоллиниду. бирақ низамниң әмәлий даириси пахта таласиға қойулидиған техникилиқ өлчәмдин көп һалқип кәткән. у деһқан вә йәр териқчилиқидин тартип пишшиқлаш завути, амбар вә ахирқи сетиш нуқтисиғичә болған пүткүл ишләпчиқириш зәнҗирини назарәт қилишниң қануний рамкисини бәрпа қилиду.

низам териш, йиғивелиш, сетивелиш, пишшиқлаш, сетиш вә сақлаш басқучлириниң һәммисини өз ичигә алиду. у ишләпчиқарғучилар вә карханилардин териғучи, йәр парчиси, пахта сорти, сетивелиш вә пишшиқлаш миқдари билән вақтини ениқ көрситидиған из қоғлаш хатириси турғузушни тәләп қилиду. бу хатириләр кәм дегәндә бәш йил сақлиниши керәк. һәр бир бағлам пахтиға униң түри, дәриҗиси, миқдари вә пишшиқлаш тарихиға мас келидиған тайақчә код учури чаплиниду.

низам даириләргә йәнә кәң назарәт қилиш һоқуқи бериду. пахта карханилири тәкшүрүш, инавәт баһалаш вә мумкин болған «чекиниш механизми»ға бойсуниду. баһалаш нәтиҗиси карханиларниң сийасәт җәһәттики қоллашқа вә мәбләғкә еришишигә тәсир көрситиши мумкин.

бу системида һәр бир бағлам пахта пәқәт таварла әмәс; у йәнә бир деһқан, бир парчә йәр, бир пишшиқлиғучи вә дөләт контроллуқидики назарәт қурулмисиға бағланған санлиқ мәлумат бирликидур.

бу әһвал уйғур деһқанлири үчүн алаһидә муһим. дөләт игиликидики таратқу гуруһи шинхуа агентлиқиниң 2020-йиллиқ доклатида, һөкүмәтниң өз санлиқ мәлуматиға асасән, шәрқий түркистанда тәхминән 7 милйон кишиниң пахта ишләпчиқириш билән шуғуллинидиғанлиқи, уларниң тәхминән 70 пирсәнтини уйғурлар вә башқа йәрлик хәлқләрниң әзалири тәшкил қилидиғанлиқи билдүрүлгән. доклатта пахтиниң, болупму уйғурлар көп санлиқни игиләйдиған җәнубий районларда, асаслиқ кирим мәнбәси икәнлики етирап қилинған.

йеңи низам бу тирикчилик мәнбәсини техиму ашкара вә контрол қилишқа қолайлиқ һалға кәлтүриду. у пахтиниң дәриҗиси һәққидики учурнила бәрмәйду; бәлки дөләт вә системиға қатнашқан карханиларниң пахтини мәлум бир деһқан вә мәлум бир етиздин башлап тәминләш зәнҗириниң кейинки барлиқ басқучлириғичә из қоғлишиға йол ачиду.

пахта қануниниң арқисидики «үч һоқуқни айриш» йәр түзүми

2026-йиллиқ низам йеза йәрлирини илгири башланған қайта тәшкилләш асасида түзүлгән.

2018-йили районлуқ һөкүмәт йеза йәрлиридики «үч һоқуқни айриш» (三权分置), йәни коллектип мүлүкчилик һоқуқи, аиливи һөддигәрлик һоқуқи вә башқуруш һоқуқи тоғрисида бир иҗра пикри елан қилди.

бу түзүмдә йәр коллектипниң мүлки болуп қалиду, аилиләр болса рәсмий җәһәттин һөддигәрлик һоқуқини сақлап қалиду. әмма башқуруш һоқуқи копиратиплар, ширкәтләр вә дөләт тәстиқлиған башқа «йеңи типтики йеза игилик тиҗарәт субйектлири»ға өткүзүп берилсә болиду.

бу сийасәт әйни вақитта шәрқий түркистанниң җәнубидики уйғур районлирида терилғу йәрниң йөткилиш нисбитиниң 15 пирсәнттин төвән болушини очуқ-ашкара мәсилә дәп көрсәткән. у йәр пай копиратиплири, һавалилик башқуруш, башқурулидиған териқчилиқ вә башқа көләмләшкән деһқанчилиқ шәкиллирини йолға қойушқа чақирған. сийасәттә йәнә йеңидин киргән тиҗарәтчиләрниң йәрлик тәрәққийат вә намратлиқтин қутқузуш пиланиға мас келидиған-кәлмәйдиғанлиқи, шундақла йәрлик әмгәк күчини қобул қилалайдиған-қилалмайдиғанлиқини даириләрниң тәкшүрүши тәләп қилинған.

бу орунлаштуруш деһқанларниң йәр билән болған рәсмий бағлинишини сақлап қалғандәк көрүнсиму, териқчилиқ, машина-үскүнә, ишләпчиқириш васитилири, пишшиқлаш вә базарға селиш үстидики әмәлий контроллуқни копиратиплар вә ширкәтләргә йөткәйду. шу сийасәттә йәнә өткүзүп берилгән йәрни қобул қилидиған вә башқуридиған йеза игилик субйектлири ичидә компартийә тәшкилатлирини қуруш тәләп қилиниду.

һөкүмәт һөҗҗәтлиридә бу «ислаһат» дәп тәсвирлиниду. әмәлийәттә болса у уйғур деһқанлирини мустәқил териқчилиқтин йирақлаштуруп, ширкәт башқуруши вә партийә назаритигә бойсунидиған тәшкилатларға киргүзүш арқилиқ йеза турмушини қайта қуруп чиқиду.

пахта, йәр өткүзүш вә «фаңхуйҗү»

пахта, йәр өткүзүш вә сийасий контроллуқ оттурисидики бағлиниш һөкүмәт таратқулириниң хәвәрлиридә ениқ ипадиләнгән.

дөләт игиликидики таратқу гуруһи «хитай пән-техника гезити»ниң 2018-йиллиқ доклатида шәрқий түркистан ишләпчиқириш-қурулуш биңтүәни 3-шиси 51-түәни 4-лйәнидики бир пахта түри тәпсилий тонуштурулған. доклатта у йәрдики аһалиниң 95 пирсәнттин көпрәкиниң уйғурлар вә башқа йәрлик хәлқләрдин икәнлики билдүрүлгән. бу түр «хәлқниң әһвалини игиләш, хәлққә мәнпәәт йәткүзүш вә хәлқниң көңлини утуш» (访民情、惠民生、聚民心) программиси билән маслаштурулған болуп, хитайчә қисқартилип «фаңхуйҗү» (访惠聚) дәп атилиду.

бу түр тәтқиқат орунлири, технологийә ширкәтлири, копиратиплар вә деһқанларни бир ишләпчиқириш қурулмисиға бағлиған. доклатқа қариғанда, түргә өткүзүп берилгән йәр үчүн һәр моға 650 хитай йүәни, йәни һәр 666.67 кивадрат метирға тәхминән 96.7 америка доллири һәқ төләнгән. деһқанларға йәрни өткүзүп бәргәндин кейин, шу йәрдә ишләш арқилиқ қошумчә кирим тапалайдиғанлиқи ейтилған.

бу түрдә өлчәмләшкән уруқ, машинилашқан мәшғулат, суғириш башқуруши, һавадин зираәт асраш вә санлиқ мәлумат мулазимити тәтқиқат орунлири, ширкәтләр вә копиратипларниң йетәкчиликигә өткүзүлгән. әмәлдарларниң ейтишичә, машинилашқан башқуруш бир адәм башқуридиған йәр көлимини 30–50 модин 100–200 моғичә ашуралайдикән.

бу деһқанларниң өз йери үстидики мустәқил контроллуқини сақлап қалидиған модел әмәс. деһқан йерини ширкәт мәркәз қилған зәнҗиргә өткүзүп бериду, күндилик териқчилиқ үстидики контроллуқидин айрилиду, андин шу етизға маашлиқ ишчи болуп қайтиши мумкин.

һөкүмәт бу өзгиришни мувәппәқийәт дәп тәшвиқ қилиду. әмма һөкүмәтниң өз байани деһқанниң орнида йүз бәргән түп өзгиришни хатирилигән: деһқан териқчидин йәр өткүзүп бериш һәққини алғучиға, андин дөләт йетәкчиликидики санаәт системисиниң йошурун ишчисиға айлиниду.

«муқимлиқ» һәрикити астидики йәр өткүзүш

бу йәр өткүзүш һәрикити йүз бәргән сийасий муһит интайин муһим.

районлуқ ашлиқ вә маддий әшйалар записи идарисиниң 2019-йиллиқ көрсәтмисидә «фаңхуйҗү» кәнт хизмәт әтрәтлиридин «җәмийәт муқимлиқини қоғдаш»ни йадролуқ вәзипә дәп билиш тәләп қилинған.

көрсәтмә уларни қәрәллик аилә зийарити елип бериш, муқимлиқ тәдбирлирини иҗра қилиш, йеза әмгәк күчини йөткәшни кеңәйтиш вә йәр өткүзүшни нишанлиқ намратлиқтин қутқузуш тәдбири сүпитидә күчәйтишкә буйруған.

шу көрсәтмидә кадирлардин аһалини «партийәгә миннәтдар болуш, партийәниң сөзини аңлаш вә партийәгә әгишиш»кә йетәкләш тәләп қилинған. униңда йәнә кәнт дәриҗилик партийә тәшкилатлирини күчәйтиш чақириқи оттуриға қойулған.

бу рәсмий һөҗҗәт йәр өткүзүшни сийасий тәрбийә, аилиләргә биваситә сиңип кириш, әмгәк күчини сәпәрвәр қилиш вә муқимлиқ контроллуқи билән биваситә бағлайду. у йәр өткүзүшниң деһқанлар билән карханилар оттурисидики адәттики сода келишими сүпитидә йолға қойулмиғанлиқини көрситиду. әксичә, бу уйғур йеза җәмийитини қайта шәкилләндүрүшкә қаритилған техиму кәң һәрикәтниң бир васитиси болған.

бу һөҗҗәтләрниң өзила һәр бир йәр өткүзүш тохтаминиң биваситә җисманий мәҗбурлаш астида имзаланғанлиқини испатлимайду. әмма улар бир муһим пакитни испатлайду: деһқанлар йәр, ишқа орунлишиш, намратлиқ сийасити, назарәт, сийасий тәрбийә вә җәмийәт муқимлиқини бир-биригә бағлиған система ичидә аталмиш «ихтийарий» қарар чиқиришқа буйрулған.

бундақ шараитта, һөкүмәтниң «ихтийарий болди» дегән даваси өз нөвитидила ишәнчлик әмәс.

җавабкарлиқсиз из қоғлаш

хитайниң пахтачилиқ кәспи машинилишиш мусаписини тез сүрәттә кеңәйтти. шинхуа агентлиқиниң 2025-йиллиқ доклатида райондики пахта териш, пәрвиш қилиш вә йиғивелиш системисиниң универсал машинилишиш нисбити 97 пирсәнткә йәткәнлики илгири сүрүлгән. бирақ бу деһқанларниң иқтисадий әркинликиниң дәлили әмәс; бәлки йуқири дәриҗидә мәркәзләшкән вә өлчәмләшкән ишләпчиқириш системисиниң қанчилик көләмдә қурулғанлиқини көрситиду.

машинилишиш етизлардики әмгәк күчи еһтийаҗини азайтиду, йәр өткүзүш сийасити болса башқуруш һоқуқини копиратиплар вә ширкәтләргә йөткәйду. «фаңхуйҗү» әтрәтлири шуниң билән бир вақитта әмгәк күчини йөткәш, сийасий бойсунуш вә кәнт дәриҗилик контроллуқни илгири сүриду.

2026-йили 1-айда елан қилинған б д т доклатида көрситилгәндәк, кишилик һоқуқ мутәхәссислири хитайниң «әмгәк күчини йөткәш арқилиқ намратлиқтин қутқузуш» программисини тәнқид қилған. улар бу программиниң уйғурлар, тибәтләр вә башқа йәрлик хәлқләрни шәрқий түркистан вә башқа җайлардики хизмәтләргә мәҗбурлайдиғанлиқини билдүргән.

йеңи пахта сүпити низами пахта тәминләш зәнҗирини санлиқ мәлумат арқилиқ из қоғлиғили, тәкшүргили вә башқурғили болидиған һалға кәлтүрүп, бу қурулмини толуқлайду.

бу хәлқарада муһим әһмийәткә игә. пахта американиң «уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни» бойичә алаһидә алдинқи орунға қойулған саһәләрниң бири. бу қанун шәрқий түркистанда пүтүнләй йаки қисмән ишләпчиқирилған мәһсулатларни, импорт қилғучилар йуқири дәриҗилик дәлил-испат тәлипини қандуралмиғучә, америкаға киргүзүш мәни қилинған дәп пәрәз қилиду.

хитайниң йеңи тайақчә код вә из қоғлаш системисини җавабкарлиқ билән арилаштуруветишкә болмайду. тайақчә код бир бағлам пахтиниң қәйәрдин кәлгәнликини көрситиши мумкин, әмма у пахтини ишләпчиқарған деһқанниң йерини сақлап қелиш, йәр өткүзүшни рәт қилиш, өз ишини таллаш йаки кәнтни башқуридиған сийасий түзүмгә қарши турушта һәқиқий әркинликкә игә болған-болмиғанлиқини испатлийалмайду.

уйғур деһқанлириға нисбәтән, мәркизий мәсилә бир бағлам пахтиниң сүпәт дәриҗиси әмәс. һәқиқий соал — йәрни ким контрол қилиду, әмгәккә ким йөнилиш бериду, санлиқ мәлумат кимгә тәвә вә уйғурлар һосул йиғишниң һәр бир басқучини из қоғлайдиған бу системида әһмийәтлик иқтисадий мустәқиллиқни сақлап қалаламду-йоқ?

әсли мақалә: Turkistan Times