ши җинпиң тәхткә чиққандин кийн қилған әң көп иши хитай һакимийәт систимисидә чоң көләмлик вә системлиқ тазлаш елип бериш болди. бу арқилиқ ши хитай хәлқ җумһурийти тарихидики һоқуқни әң күчлүк дәриҗидә бир шәхисниң қолиға мәркәзләштүргән лидир болуп қалди. нурғун кишиләр уни бу җәһәттә мавзидуңдин қалса 2-орунда туриду, дәп қарайду. әмәлийәттә у аллибурун мавдин өтүп кәтти. мәсилән мавни һакимийәттә күчлүк вә тәгкили болмас қилғини униң диктатурлиқидин сирит коминист партийдики нәччә йиллиқ рәһбәрлик қаблийти, чуңқур тартқан йилтизи, хитай хәлқи арсидики қоллиши вә шан-шөһирити иди. мәлум мәнидин қариғанда мав тәгкили болмайдиғанму әмәс иди. ундақ болмиған болса «төт кишилик гороһ» оттуриға чиқмиған, лин бийав мавни «заманимиздики чин шихуаң» дийәлмигән болатти. йәнә келип «төт кишилик гороһ» ниң ичидин униң хутуни чиқмайти. йәнә мисалға алидиған болсақ мавзидуң шаңйаң, хән фей, сав сав вә чин шихуаңни хитай тарихидики улуғ шәхсләр дәп тәшвиқат қилип йүргәндә гомор чиқип «ундақ әмәс» дәп китаб йазалмиған болатти. мав мутләқ диктатурдәк көрүнгини билән униң күчи хитай хәлқ азадлиқ армийсидики чоң қуманданлар, шундақла лин бийав вә лийу шавчидәк чоң әмәлдарлар тәрипидин мәлум дәриҗидә тәңпуңлаштурулуп туратти.

 

әмма һазир хитай һакимийәт системисда ши җинпиңға һич бир саһәдә униң күчини тәңпуңлаштуруш уйақта турсун, униң сийаситигә қарита «немә үчүн» дийәләйдиған әмәлдар қалмиди. ундақларниң һәммиси « пархорлуқ вә чириклишиш» җинайәтлири билән бир тәрәп қилинди. болупму һәрбий җәһәттики тазлашлири билән ши җинпиң һазир хитайдики пүтүн һоқуқни қолға мисли көрүлмигән дәриҗидә өзиниң қолиға мәркәзләштүрди.

 

2022-йили мәркизий һәрбий ишлар комитети өз вәзипә муддитини башлиғанда, униң йәттә әзаси бар иди. ши ниң тохтимай «бир тәрәп қилиши» билән бүгүнки күндә пәқәт иккила киши өз вәзиписидә қалди. бу орган хитай һәрбий күчиниң мутләқ йуқири пәллиси болуп, чоң һәрбий истратегийәдин тартип қорал-йарақ сетиш вә сетивелиш қарарлириғичә болған барлиқ ишларни бәлгиләйду вә назарәт қилиду.

 

бу тазилаш бир нәччә йуқири дәриҗилик һәрбий әмәлдарлар биләнла чәклинип қалмиған. доклатларға қариғанда, 2022-йилидин башлап 100 дин артуқ йуқири дәриҗилик офитсер вәзиписидин елип ташланған йаки тәкшүрүлгән. бу кишиләр хитай һәрбий күчиниң әң муһим шәхслири иди. мәсилән ракета қисимлири қоманданлири, сабиқ мудапиә министирлири вей феңхе вә ли шаңфу, мәркизий һәрбий ишлар комитетиниң муавин рәиси җаң йовшйа, шундақла сабиқ хәлқ азадлиқ армийәси генерали лйу җенли қатарлиқ кишиләр тазланған кишиләрниң тизимликидин орун алған. ши җинпиң һазир һәрбий комитетта пәқәт бирла әмәлдар, йәни интизам тәкшүрүш башлиқи җаң шеңмин билән қалди.

 

хитай мәркизий һәрбий ишлар комитетиниң мушундақ қисқа вақит ичидә қуруқдилип қелиши дунйадики иккинчи чоң армийәниң өз қораллиқ күчлирини қандақ башқурушидики ғайәт зор бир бурулушқа ишарәт қилиду. армийәдә адәттә таланти вә һәрбий тәҗрибиси болған кишиләр һоқуқ тутиши керәк. хитай үчүн болупму һазирқидәк оттура шәрқ вә шәрқий йаврупада кәскин уруш боливатқан, хитай тәйвән, йапунийә, һиндистан вә америка билән әскири җәһәттин җидди пут тепишиватқан пәйттә тәҗриблик гениралларниң қиммити һәр қандақ вақиттикидин йуқири болиши керәк иди. әмма һазир ши җинпиңниң истәватқан нәрсиси тәҗирибә, җәңгиварлиқ вә талант әмәс бәлки сийасий садақәт икәнлики ашкара болмақта.

 

партийәгә болупму бәкрәк ши җинпиңға шәртсиз садақәт көрсәткән офитсерлар өстүрүлмәктә, мустәқил пикир йүргүзидиған йаки азрақ болсиму пикир пәрқи болғанлар тазиланмақта йаки чәткә қеқилмақта. униңдин башқа, илгири җәңгивар рәһбәрләргә берилидиған вәзипиләр һазир сийасий вә интизам тәкшүрүш әмәлдарлириға берилмәктә. бу арқилиқ партийәниң назарәт қилиш аппаратлири биваситә армийәниң қоманданлиқ қурулмисиға сиңдүрүлмәктә. буниң нәтиҗисидә хитай хәлқ азадлиқ армийәси җидди өзгириш басқучида турмақта. армийә еһтимал өз рәһбиригә илгирики һәр қандақ вақиттикидин бәкрәк садиқ, әмма җәңгиварлиқ күч төвәнлигән болуши мумкин. хитайни йеқиндин көзитип келиватқан мутәхәсисләр буниңға ‍охшапрақ кетидиған бир әһвал мәдәнийәт инқилабиниң ахирқи мәзгилидә йүз бәргинини һисабқа алмиғанда,униңдин кийн хитай һәрбий систимисда бундақ чоң өзгириш болмиғанлиқини илгири сүрмәктә. бу нуқитидин қариғанда ши җинпиңниң сийаситини адәттики тазилаш дәп әмәс, бәлки хитай һәрбий түзүлмисиниң түптин қайта қурулуши дәп чүшиниш техиму бәкрәк тоғра болиши мумкин.

 

 

тазилаш һәққидики рәсмий чүшәндүрүш чирикликкә мәркәзләшкән. чириклик әлвәттә мәвҗут. хитай һакимийәт систмесида чирикләшмәй әмәлдар болғили болмайду. пак әмәлдарни һөкүмдар йахши көрмәйду. чүнки пак әмәлдар хәлқниң көңлини утивалиду вә һөкүмдар буни өзиниң нопузиға қилинған тәһдид дәп қарайду. ишлар чоқум һакимийәтниң рәһбәрликидә болуши керәк; хәлқниң рәһмәт ейтидиғиниму, қорқидиғиниму, йилиндиған вә йөлинидиғиниму һакимийәт болуши керәк. буни йеғилиқ бәгликләр дәвридики хитай сийасион гүәнҗуң «мәнпәтләрниң бир қаналдин чиқиши» (利出一孔) дәп атиған. бу хил систимида әмәлдарлар пәқәт һөкүмдарниң сийасити үчүн бир вастидин ибарәт халас.

 

чириклишиш вә башқа түрлүк җинайәтләр һәрхил изаһлашқа очуқ болуп неминиң қанунлуқ, неминиң қанунсиз икәнликини шараит бәлгиләйду. мәсилән һазирқи «қизил болақ» бериш хитай мәдәнийтиниң бир тәркиви қисими. әмма буни һәрхил шәкилдә сүйистимал қилғили болиду. «қизил болақ» бәрмисә адимигәрчиликни билмигән вә йүз бәрмигән болиду; бәрсә вақти кәлгәндә пара бәргән болуп җазалиниду. шундақла хитай мәдәнийтидә әмәлдарлиқ байлиқ вә күч топлашниң йоли болуп буниңға һөкүмдар өз ишиға кәлгән дәриҗидә йол қойиду. йәни һөкүмдар йақтурса қанчилик чирикләшсиму сориқи болмайду; әгәр йақтурмиса йолниң бешидила бир тәрәп қилиниду. чүнки хитай һакимийәт систимисда қанунниң орни һөкүмдардин төвән болиду. қанундин һөкүмдарниң гипи, хаһиши вә қарари күчлүк болиду.

 

хитай хәлқ азадлиқ армийәсиму буниңдин мустәсна әмәс вә пара елиш, сетивелиш алдамчилиқи вә тохтам контрол қилиш мәсилилири әзәлдин мәвҗут. әмма,һазирқи тазлаш чирикликтин зор дәриҗидә һалқип кәткән болуп, адәттин ташқири көлимини чүшәндүрүш үчүн «чириклик» тин ибарәт бир җинайәт йитәрлик болалмайду. тазиланған нурғун офитсерлар парихорлуқтин һалқиған, мәсилән «партийә контроллуқини аҗизлаштуруш» вә «сийасий муһитқа зийан йәткүзүш» дегән әйибләшләргә дуч кәлгән. әмәлийәттә булар бирла нәрсини, йәни ши җинпиңға садиқ болмаслиқ йаки садиқ дәп қаралмаслиқни чүшәндүриду. хитайдики «чирикликләшмәңлар, хәлқ үчүн хизмәт қилиңлар» дегән гәпниң тәрҗимиси « маңа садиқ болуңла» дегәндин ибарәттур.

 

хитайни күзәткүчиләрниң қаришичә, ши җинпиң өз һәрбий аппаратлириға толуқ ишәнмәйду, у хәлқ азадлиқ армийәсиниң мустәқил сийасий күч сүпитидә һәрикәт қилалмайдиған һаләткә чүшүрмәкчи. чүнки мустәбит системиларда, армийә һәмишә рәһбәрниң давмлиқ тәхттә олтурушиға әң чоң тәһдит елип келиду. шу сәвәбтин, ши җинпиң партийәниң вә шу арқилиқ өзиниң қуруқлуқ, деңиз вә һава армийәсини пүтүнләй контрол қилишиға капаләтлик қилишни муһим вәзипә қилип бекитиду.

 

дунйаға даңлиқ гио-политика мутәхәсиси җорҗ фрейдмәнниң қаришичә геополитикилиқ амиллар вә хитайниң астилаватқан иқтисади ( ешиш нисбити аранла 4 пирсәнттин сәл ашиду) му бу тазилашқа түрткә болған. бундақ әһвал хитайниң әң чоң херидари болған америка билән техиму йахши мунасивәт орнитишни тәләп қилиду. он нәччә йилдин бери америкини дүшмән дәп қарашқа көнүп қалған армийә бундақ өзгиришкә қарши туруши мумкин. шуңлашқа, ши җинпиң офитсерлар қошунини йеңи геополитикилиқ реаллиққа маслаштуруш үчүн уни қайтидин шәкилләндүрүши керәк.

 

 

хитай йеқинқи 10 йилда бир қанчә саһәгә ғайәт зор мәбләғ салди вә бу саһәләрдә һазир дунйада лидир дөләткә айланди. бу саһәләр қойаш ениргийәсидин пайдилиниш, токлуқ машина, сүний әқил, әқиллиқ машина адәм, надир тупрақ илминтлирини ишләш қатарлиқлар болуп, булар бир-бири билән мунасивәтлик болуп, маслаштурулғанда дөләткә ғайәт зор күч елип келиду. ши җинпиң рәһбәрликидики хитайму дәл мошу иқтидарларни бирләштүрүп дунйаға өзиниң еғирлиқини һис қилдурмақчи боливатиду.

 

‍илон маскниң қаришичә, алдимиздики бир-икки йилда дунйада сүний әқилниң иқтидари, буниңға болған тәләп шундақла әқиллиқ машина адәмләргә болған иһтийаҗ қатарлиқ җәһәтләрдә зор йүксилиш болиду. бу әһвал өз нөвитидә ениргийә, надир тупрақ илминтлири вә асаси ул-муәссәссәләргә болған тәләпниң җидди ешишини кәлтүрүп чиқириду. бу җәһәттә, һазирчә хитайдин башқа бир дөләтниң тәййарлиқи йоқ йаки йитәрлик әмәс вә йаки йитәрлик болуш қабилийти йоқ. бу мундақ икки һаләтни кәлтүрүп чиқириду: бири, хитайниң бу җәһәттә дунйаниң алдиға өтүп кетиши, йәнә бири, бу саһәләрдә башка дөләтләрниң хитай билән һәмкарлишишқа мәҗбур болуши.

 

ши җинпиң хитайдики бу мәвҗут алаһидиликини чиқиш қилип хәлқ азадлиқ армийәсини «әқлий иқтидарлаштуруш» үчүн җидди һәркәт қилмақта. бу әшйа оборотидин тартип җәң қилиш қарарлириғичә болған күндилик һәрбий һәрикәтләргә сүний әқил сиңдүрүшни көздә тутиду. бу техникилиқ өзгириш армийәниң мәшғулат усулидики бир әвлад өзгиришигә вәкиллик қилиду. униңдин башқа, бу башқичә типтики офитсерларни тәләп қилиду: сүний әқил системисидин гуманлиналайдиған, уларниң нәтиҗилирини дәлиллийәләйдиған вә тез өзгириватқан җәң мәйданлирида мустәқил қарар чиқириш иқтидариға игә кишиләр.

 

әмма мутәхәсисләрниң қаришичә, бу йәрдә рошән бир зиддийәт мәвҗут. ши җинпиңниң сийасий системиси бирликкә келиш, бойсунуш вә мутләқ садақәтни истәйду. һалбуки, әқлий иқтидарлиқ уруш тәшәббускарлиқ, иҗадчанлиқ вә машина йәни сүний әқил чиқарған истратигийә вә тәвсийәләрни баһалаш,йолға қойуш, шундақла уни инкар қилиш вә җәң елан қилиш иқтидари вә һоқуқини тәләп қилиду. тазилаш арқилиқ қарши туруш тәҗрибиси вә ишәнчиси бар нурғун офитсерлар чиқириветилди, уларниң орниға өз садақитини испатлашқа алдирайдиған «мақулҗанлар» кәлтүрүлди. нәтиҗидә, истратегийәлик еһтийатчанлиқ төвәнләп, тактикилиқ тәвәккүлчилик ешип кетиши вә бу хәтәрлик бирикмә кризис пәйтидә хата һөкүм чиқиришқа елип келиши мумкин.

 

адәттә дунйаниң һәммә йеридики армийәләр йеңи техникилиқ өзгиришни башта бәк қоллап кәтмәйду. 30 нәччә йиллиқ тәҗрибиси бар хитай йуқири дәриҗилик офитсерлар йеңи системиларға ишәнмәсликкә майил келиду. кона кадирларни тазилаш арқилиқ, ши җинпиң өзиниң заманивилаштуруш пиланидики чоң бир тосалғуни елип ташлиған болуши мумкин.

хитай, америка вә русийә оттурсидики мунасивәттә өзгириш болуши мумкинму?

 

1. тәйвәнгә һоҗум қилиш пилани йоқ

 

бу тазилашниң вақти хитай истратегийәси һәққидә көп нәрсиләрни чүшәндүрүп бериши мумкин. дунйа уруш қайнимиға кирип қеливатқан бир пәйттә, хитайда тохтимай тазлаш боливатиду. йәнә бир тәрәптин кишләр хитайниң тәйвәнгә һоҗум қилиш арқилиқ бу урушларниң бир парчисиға айлиниши һәтта 3-дунйа урушиниң чиқишидин әнсирәватиду. әмма бу икки әһвал бир-биргә зиттур. хитай армийсидики тазлаш ши җинпиңниң йеқин кәлгүсидә урушқа кирмәйдиғанлиқини көрситиду. әгәр уруш тәййарлиқи болған болса, йуқири дәриҗилик қоманданлиқ қатлимини йоқитиш сараңлиқ болиду. шуңа хитай армийсидики бу өзгиришләр хитайниң ниспий тинчлиқ истәйдиғанлиқини көрситиду.

 

хәлқ азадлиқ армийәсиниң пүткүл логикиси америкини мәркәз қилип кәлгән болуп бир қанчә әвлад офитсерлар америкиниң һава вә деңиз күчигә тақабил туруш үчүн тәрбийәләнгән. тәйвән бу логикиниң мәркизи қисми болуп хәлқ азадлиқ армийәсиниң әнәниви вәзиписи тәйвән синарийәси вә америка тәһдитини мәркәз қилған. гәрчә хитай бу аралға һуҗум қилип бақмиған болсиму, әмма униң һәрбий маневирлири вә тәшвиқатлири тәйвән вә америкини узундин бери әнсиритип кәлмәктә. шундақтиму, тазилаш ши җинпиңниң өз армийәсиниң һәқиқий һоҗумға болған тәййарлиқиға ишәнчи йоқлуқидин дерәк бериду. бәзи мутәхәссисләрму хитай һечқандақ җәһәттин һәқиқий һәрбий һәрикәткә тәййар әмәс, дәп қарайду. чүнки йошурун тәйвән тоқунуши үчүн еһтийаҗлиқ болған офитсерлар, америка тәлиматлирини чоңқур билидиған тәҗрибилик истратегийәчиләр дәл ши җинпиң тазилиған офитсерларниң өзидур. нәтиҗидә, хәлқ азадлиқ армийәси тәйвән мәсилисидики һәр қандақ йошурун тоқунушқа қуруқдилип қалған қоманданлиқ қурулмиси, синақтин өтмигән рәһбәрләр вә қорқунч арлашқан садақәт билән кириду. шуңлашқа, ши җинпиң контроллуққа еришкән болсиму, дәл әң еһтийаҗлиқ болған пәйттә үнүмдарлиқни қурбан қиливетиши мумкин. бу һаләт мәнтиқә билән ойлиғанда шуни чүшәндүриду—ши җинпиң рәһбәрликидики хитай америка билән тоқунушқа кирмәйду.

әмма, тәйвән америка-хитай оттурисидики һәр қандақ келишимниң мәркизий нуқтиси болуп келиватиду. ши җинпиң өз генераллириға вә хитай җәмийитигә вашингтон билән келишишниң тәслим болуш әмәсликини көрситиш үчүн тәйвән мәсилисидә бир қисим мувапиқийәтләрни қолға кәлтүрүши керәк. бу бәлким америкиниң тәйвәнни хитайниң бир қисми дәп етирап қилиши вә тәйвәниниң һазирқи һалитини сақлап қалған һаләттә символлуқ шәкилдә хитайниң бир парчиси болушини қобул қилиши болуши мумкин.

 

2. хитай-америка мунасивити бәк йаманлишип кәтмәйду

 

хитай-америка мунасивитигә нәзәр салғандиму, икки дөләт вәзийти кишләр пәрәз қилип келиватқан уруш қилиш иһтималлиқиниң әксичә тәрәққий қилмақта. әмәлийәттә сәвәб бәкла адди, иккиси оттурсидики урушта пайда алидиған тәрәп бу икки дөләтниң рәқиблири, йәни русийә, йапунийә вә һиндистандур. әң көп зийан тартидиғини болса хитай билән америкиниң өзлиридур. йәнә келип америкиниң унвирсал күчиниң төвәнлиши вә иран урушидики риаллиқ

америкиниң тәйвән боғузида ғәлбә қилиш иһтималлиқини зор дәриҗидә төвәнлитивәтти. һичким ғәлбә қилалмайдиған йаки қилған тәқдирдиму вәйран болидиған урушқа кирмәйду.

 

тоқунуш йаки уруш қилиштин бәкрәк һәмкарлишиш америкиғму бәкрәк җәлипкар келиши мумкин. һәммидин һалқилиқ мәсилә, сүний әқил вә әқиллиқ машина адәмләрниң толиму йеқин кәлгүсидә дунйаға елип келидиған ғайәт зор өзгириш болуп, булар билән бир гәвдиләшкән дунйа пүтүнләй йеңи истратигийә вә хәлқара мунасивәткә иһтийаҗлиқ болиду. илон маскниң хитай һәққидики иҗаби қарашлири, ши җинипиңғичә болған хитай рәһбәрлири билән болған алақиси вә америкиниң илон маскқа көпләп хәлқаралиқ сәһниләрни һазирлап бериши хитай вә америка оттурсидики мунасивәтниң йумшайдиғанлиқи вә һәмкарлиққа қарап тәрәққий қилдиғанлиқиниң бишарити болуши мумкин. нәччә күн бурун елон масик « г 20 » башлиқлар йиғинида ликсийәгә тәклип қилинған болуп, у сүний әқил вә кәлгүси тәрәққийат җәһәтләрдә дунйа дөләтлирини һәмкарлиққа дәвәт қилди, болупму бу җәһәттә хитайниң муһимлиқини тәкитлиди.

ши җинпиңму һазир вашингтон билән келишим издәватиду. трамп май ейида бейҗиңни зийарәт қилди, ши җинпиң пат йеқинда вашингтонни зийарәт қилиду. һәр икки рәһбәр мувәппәқийәтлик нәтиҗигә моһтаҗ. ши җинпиң болса хитайниң иқтисадиниң бурунқидәк ешишини сақлап қелиш үчүн америка базарлириға шундақла хәлқаралиқ сәһнидики йахши муамилисигә еһтийаҗлиқ.

 

3. кийнки рәқиб — русийә

 

ахирида әгәр америка-хитай мунасивити йахшиланса, хәлқ азадлиқ армийәси йөнилишини түптин өзгәртиши мумкин. йәни рәқиб америкдин русийәгә ‍өзгириду. хитай-русийә мунасивитини йеқинлаштуруватқан амил америкиниң бу икки дөләткә тутқан сийаситидур. әсли мәнтқилиқ ойлайдиған болсақ, русийә вә хитай бир-бириниң әң чоң рәқиби болуши керәк. чүнки хитай русийәниң арқа һойлиси болған муңғулийә вә оттура асийа йәни ғәрбий түркистанда русийәниң күчини иккинчи орунға чүшүрүп қоймақта. буниңдин башқа хитайниң шәрқий шималидики нопус русийәниң йирақ шәрқ райунлириға, виладивосток әтраплириға ғайәт зор көчүш вә нопус ишғали бесими шәкилләндүрмәктә.

 

хитай болса мәсилигә тарихий нуқтидин қарайду. хитайда елан қилинған тарихий хәритиләр русийәниң йирақ шәрқ районини хитай земини қилип көрситиду. хитай тарих китаблирида болса чаррусийә хитайни бозәк қилип әң көп зиминни йутивалған дөләт дәп қәйт қилиниду. виладивостокни әсли хитайниң зимини дәп қарайду. навада хитай аталмиш чаррусийә бесивалған зиминларни қолға кәлтүрсә шималий қутуп диңиз йолғиму егә болиду вә бу хитайниң кәлгүси үчүн ғайәт зор мувапиқийәтниң улини һазирлайду. йәнә келип хитайниң ғәрбий түркситанға кеңийиши үчүн русийә һәр заман бир йошурун тәһдид. шуңа хитайниң йавру-асийа қуруқлиқида ‍әркин ат чаптуруши үчүн русийә аҗизлишиши вә парчилиниши керәк. охшаш мәнтиқә билән қариғанда русийә үчүнму кәлгүсидики әң зор тәһдид хитай вә русийәниң кәлгүси мәнпәти үчүн йенида аҗиз вә парчиланған хитай болуши керәк. бу мәсилидә америкиниң сийасити һәл қилғуч рол ойнайду. шуни унутмаслиқ керәкки, идологийәлик тоқунуш әвҗигә чиққан 1970- йилларда америка хитайни совит иттипақиға қарши коминизим лагиридин капитализим лагириға тартип чиққан иди. йәнә бир йирақни көрәр америка лидириниң бу икки дөләтниң бирини йениға тартип йәнә бирини йоқ қилиш истратигийсини йолға қойалиши тамамән мумкин.