бейҗиң уйғур балилириниң балилиқ дәврини қандақ қилип дөләт түригә айландурди

һөкүмәт һөҗҗәтлири мәктәпкә кириштин бурунқи тил тәрбийәси вә йатақлиқ мәктәпләрдин хитай ичкири өлкилиридики синиплар, кәспий маарип вә әмгәк күчи йөткәшкичә болған сийасәт зәнҗирини көрситип бериду.

аптор: асийә уйғур

2026-йили 3-сентәбир

йәттә йашлиқ гүлиашар җумә (Guliashar Juma) дадиси билән тағ кәнтидин ақту наһийәсигә бериш үчүн он саәттин артуқ йол йүргәндә, базар ичидики дәрәхләр уни һәйран қалдурған. уйғур районидики маарип органлири 2019-йили елан қилған бир доклатта, униң бу сәпири шәхсий өзгиришниң башлиниши сүпитидә тәсвирләнгән: у йирақтики «атлиқ мәктәп»тин айрилип, наһийә базиридики заманиви мәктәпкә киргән.

шу һөкүмәт доклатида бу өзгириш үчүн немиләрниң қилинғанлиқиму хатириләнгән. ақту наһийәси 2014-йилдин башлап, йирақ тағлиқ районлардики төт йеза-базарға тарқалған 63 оқутуш нуқтисини бирләштүргән йаки тақиған. доклат елан қилинған чағда, деһқанчилиқ вә чарвичилиқ билән шуғуллинидиған аилиләрдин кәлгән 3 миң 181 бала мәркәзләштүрүлгән мәктәптә йатақлиқ оқувататти.

бейҗиң бу хил сийасәтләрни маарипта баравәрлик, намратлиқни азайтиш вә заманивилаштуруш дәп тәсвирләйду. әмма униң өз һөҗҗәтлирини бирликтә оқуғанда, техиму кәң көләмлик бир түр намайан болиду. мәктәпкә кириштин бурунқи тил тәрбийәсидин йатақлиқ мәктәпләргичә, хитай ичкири өлкилиридики синиплардин кәспий маарип вә әмгәк күчи йөткәшкичә болған маарип системиси балиларға билим бериш үчүнла әмәс, бәлки уларниң аилә, тил, җәмийәт вә кәлгүсидики әмгәк һайати билән болған мунасивитини қайта тәшкилләш үчүнму лайиһәләнгән.

бу қурулма 2017-йилдин кейин күчәйгән кәң көләмлик бастуруш билән туйуқсиз пәйда болған әмәс. у көп йиллар җәрйанида, ашкара сийасәт һөҗҗәтлири, иҗра қилиш пиланлири вә дөләт таратқулириниң мувәппәқийәтни мәдһийәләйдиған доклатлири арқилиқ қәдәмму қәдәм қурулған.

қәғәз йүзидики һоқуқлар, сийасәттики башқа йөнилиш

хитайниң рәсмий байани аптономийәдин башлиниду. дөләт ишлири мәһкимисиниң миллий район аптономийәси тоғрисидики бир ақ ташлиқ китабида, аптоном районларниң йәрлик тилларни ишлитиш вә тәрәққий қилдуруш, маарипни башқуруш, мәдәнийәт вә динни қоғдаш һоқуқи барлиқи байан қилиниду. әмма шу һөҗҗәтниң өзидә аптономийә мәркизий дөләтниң бир туташ рәһбәрлики астида йүргүзүлидиған түзүм, дәп бекитилгән. йәрлик низамлар вә дөләт сийаситидин пәрқлинидиған тәдбирләр йәнила йуқири дәриҗилик органларниң тәстиқиға бағлиқ.

уйғур райониниң тәрәққийати вә илгирилиши тоғрисидики йәнә бир рәсмий ақ ташлиқ китабта техиму илгириләп, өз йезиқ тилиға игә хәлқләрниң шу тилларда тәлим алғанлиқи, дәрсликләр вә алий мәктәпкә кириш имтиһанлириниң уйғурчә вә башқа бир қанчә тилда тәминләнгәнлики илгири сүрүлгән.

лекин шу һөҗҗәттә хитай тилини билиш мәсилиси сийасий вә тәрәққийат мәсилиси дәпму көрситилгән. униңда районда рәсмий һалда «аз санлиқ милләт» дәп түргә айрилған 10 милйондин артуқ кишиниң тәхминән 70 пирсәнтиниң хитай тилини игилимигәнлики йаки уни пүтүнләй чүшәнмәйдиғанлиқи ейтилған. бу әһвалниң һәм алақидар хәлқләргә, һәм районниң тәрәққийатиға зийанлиқ икәнлики байан қилинип, 2004-йилдин башлап аталмиш «қош тиллиқ маарип»ниң кеңәйтилгәнлики мәдһийәләнгән.

ана тил һоқуқини рәсмий етирап қилиш билән йәрлик тилларниң давамлиқ үстүн орунда турушини тосалғу дәп қарайдиған сийасәт оттурисидики бу зиддийәт кейинки басқучниң асасини тәшкил қилған.

«узун муддәтлик муқимлиқ» үчүн маарип

районлуқ һөкүмәтниң 2010–2020-йиллиқ маарип пиланида маарипниң сийасий роли очуқ байан қилинған. пиланда маарип районни муқимлаштуруш вә тәрәққий қилдуруш, хәлқни бейитиш, чеграни мустәһкәмләш вә «узун муддәтлик тинчлиқ вә муқимлиқ»ни ишқа ашурушниң асаси, дәп елан қилинған.

пиланда өлчәшкә болидиған тил нишанлири бекитилгән. һөкүмәт «аз санлиқ милләт» дәп түргә айриған мәктәпкә кириш йешидин бурунқи балиларниң 85 пирсәнттин көпрәки 2012-йилғичә икки йиллиқ қош тиллиқ йәсли маарипи елиши керәк иди. 2015-йилғичә қош тиллиқ маарипниң бу җәмийәтләрдики башланғуч вә оттура мәктәп оқуғучилириниң тәхминән 75 пирсәнтини, 2020-йилғичә 90 пирсәнтини қаплиши нишан қилинған. толуқ оттура мәктәп пүткүзгәнләрниң ортақ дөләт тили — мандарин хитайчисини пишшиқ игилиши күтүлгән.

пиланда рәсмий җәһәттин йәрлик тилда оқутушқа һөрмәт қилиш керәклики ейтилған. бирақ әмәлий иҗра йөнилиши мандарин хитайчисини алға илгириләшниң мәркизигә қойған. қош тиллиқ йәслидә оқуған балилар башланғуч мәктәпниң биринчи йиллиқидин тартип қош тиллиқ маарипни давамлаштуруши керәк иди. техиму көп пән вә дәрс саәтлириниң мандарин хитайчисида өтүлүши бәлгиләнгән. тил вә әдәбийат кәсиплиридин башқа, алий мәктәпләрниң кәспий дәрсләрни мандарин хитайчисида өтүшигә илһам берилгән; кәспий мәктәп оқуғучилири болса тәййарлиқ йилисиз биваситә мандарин хитайчисида оқутулидиған маарипқа кириши керәк болған.

Another propaganda image of a school for Uyghur children. From Weibo.

тил сийасити сийасий тәрбийәдин айрилалмайтти. пиланда партийәниң мәктәпләргә болған рәһбәрликини сақлап қелиши тәләп қилинип, униң милләт сийаситигә даир тәлиматлирини дәрсликләргә, дәрсханиларға вә идийәгә сиңдүрүш буйрулған. «үч айрилалмаслиқ»та хитай көп санлиқ аһалиси билән рәсмий һалда аз санлиқ дәп түргә айрилған хәлқләрниң бир-биридин айрилалмайдиғанлиқи өгитилгән. «төт тонуш» вәтән, җуңхуа миллити, хитай мәдәнийити вә хитайчә алаһидиликкә игә сотсийализм йолини етирап қилишни тәләп қилған. марксизмлиқ «бәш қараш» болса дөләт, милләт, дин, тарих вә мәдәнийәтни партийә тәстиқлиған рамка ичидә чүшиниш усулини тәминлигән.

пиланда йәнә атеизм тәрбийәси елип бериш, дөләт еңи, қанун еңи вә җуңхуа миллити еңини йетилдүрүш буйрулған. бу муһитта атеизм тәрбийәси пәқәт диндин халий дәрс пиланинила билдүрмәйтти. у балиларниң динни чүшинишини партийә-дөләт бәлгилигән вә назарәт қилған идеологийәлик пирограмма ичигә орунлаштуратти.

айрим бир иҗра һөҗҗити буниң пәқәт маарип шоари әмәсликини көрситиду. партийәниң тәшкилат вә тәшвиқат тармақлири, маарип органлири, бирликсәп, дин вә милләт ишлири органлири, җамаәт хәвпсизлики органлири, һәрбий қисимлар, нәшрийатлар вә коммунистик йашлар иттипақи ортақ мәсулийәтни үстигә алған. мәктәп маарипи сүпитидә тонуштурулған бир сийасәт пүтүн һөкүмәт системисини қаплайдиған түр қилип қуруп чиқилған.

балиларни өз тил муһитидин айриветиш

маарип пилани деһқанчилиқ вә чарвичилиқ районлирида мәркәзләштүрүлгән йатақлиқ мәктәпләрни қуруш, мәктәпләрни бирләштүрүш, арилаш синипларни тәшкилләш, шундақла район ичи вә хитай ичкири өлкилиридики йатақлиқ пирограммиларни кеңәйтишни тәләп қилған. пиланда 2014-йилғичә хитай ичкири өлкилиридики толуқ оттура мәктәп синиплириға һәр йили 10 миң, район ичидики толуқсиз оттура мәктәп синиплириға йәнә һәр йили 10 миң оқуғучи қобул қилиш нишан қилинған. униңдин башқа, хитай ичкири өлкилиридә кәспий маарип синиплири йолға қойулуп, уйғурлар нопусниң зор қисмини тәшкил қилидиған җәнубтики төт вилайәттин оқуғучи қобул қилиш көпәйтилгән.

«China Daily» гезитиниң 2016-йилдики бир мақалисидә наһайити ашкарилаш характеригә игә санлиқ мәлуматлар берилгән. 2015-йилғичә хитай ичкири өлкилиридики толуқ оттура мәктәп синиплири җәмий 80 миң 200 оқуғучи қобул қилған, йиллиқ қобул сани 9 миң 880 гә йәткән. тәхминән 34 миң оқуғучи 45 шәһәрдики 93 мәктәптә оқувататти. районлуқ йатақлиқ толуқсиз оттура мәктәп пирограммиси 71 миң 800 дин артуқ башланғуч мәктәп пүткүзгүчини қобул қилған; шу чағда уларниң 29 миң 200 нәпири 16 шәһәрдики 30 мәктәптә оқувататти.

мақалидә бу пирограммилар милләтләр иттипақлиқи, иҗтимаий муқимлиқ вә узун муддәтлик хәвпсизликниң васитиси сүпитидә тәсвирләнгән. оқуғучиларниң сотсийалистик түзүмниң «ишәнчлик избасарлири»ға айлиниши вә йуртиға қайтқандин кейин, өз җәмийитини хитай дөлитигә техиму йеқин тонуш һасил қилишқа илһамландуруши күтүлгән.

башқуруш тәпсилатлири муһим. районлуқ толуқсиз оттура мәктәп синиплири асаслиқи деһқанчилиқ вә чарвичилиқ кәнтлири, намрат наһийәләр вә чегра районлиридики балиларни қобул қилип, йепиқ вә пүтүн күнлүк йатақлиқ башқуруш түзүми бойичә ишләйтти. үрүмчидики бир мәктәптә җәнубий районлардин кәлгән тәхминән 1 миң 900 оқуғучи бир йилда 330 күн йатақта туратти. мәктәп рәсмий дәрсләрнила әмәс, йәкшәнбә паалийәтлири, байрамлар, күндилик адәтләр, сийасий тәрбийә вә тил ишлитишниму контрол қилатти.

мақалидә хитай ичкири өлкилиридики мәктәпләрдин кәлтүрүлгән мисалларму алақә вә һәрикәтниң қаттиқ башқурулғанлиқини көрситиду. бир мәктәптә оқуғучиларниң телефонлири йиғивелинип, пәқәт һәптидә бир қетим қайтуруп берилгән. башқа бир мәктәптә болса оқуғучиларниң һәр икки һәптидә бир қетим, икки йерим саәткила мәктәп районидин чиқишиға рухсәт қилинған. бу мисаллар һәр бир мәктәпниң охшаш қаидини қолланғанлиқини испатлимайду; әмма балини өйдин айришниң органға униң пүткүл иҗтимаий вә тил муһитини башқуруш имкани бәргәнликини көрситиду.

A “vocational” school in Xinjiang (East Turkestan). From Weibo.

дәрсханидин әмгәк күчи тәқсиматиғичә

шу сийасәт һөҗҗәтлири маарипни әмгәк күчи системисиға бағлайду. районлуқ маарип пиланида йеза әмгәк күчини башқа җайларға йөткәш үчүн кәспий тәрбийәләш базилирини қуруш буйрулған. мәктәп билән кархана һәмкарлиқи, мәлум хизмәт түригә қаритилған тәрбийәләш вә йезилардики йеңи әмгәкчиләрни һәқсиз тәрбийәләш тәләп қилинған. толуқ оттура маарип йаки алий маарипқа өтәлмигән оқуғучиларниң кәспий маһарәт пирограммилириға киргүзүлүши бәлгиләнгән.

2016-йили елан қилинған мәмликәтлик 13-бәш йиллиқ намратлиқтин қутқузуш пилани бу тәдбирләрни техиму кәң дөләт системиси ичигә орунлаштурған. пиланда өлкиләр ара әмгәк күчи һәмкарлиқи, шәрқ билән ғәрбниң бирликтә оқуғучи қобул қилиши, уйғур вә тибәт районлиридин кәлгән оқуғучилар үчүн хитай ичкири өлкилиридә кәспий маарип синиплири ечиш, йәрлик җәмийәтләрдә мандарин хитайчиси бойичә тәрбийә бериш вә кәспий маариптин кейин хизмәткә орунлаштурушқа йардәмлишиш илгири сүрүлгән. униңда әмгәк күчи йөткәш санаәт бағчилири, шәһәрлишиш вә дөләт қоллиған карханилар биләнму бағланған.

бу мәмликәтлик пилан пәқәт уйғур райони үчүнла түзүлмигән, шундақла униң өзи һәр бир тәрбийәләш йаки хизмәткә орунлаштурушниң мәҗбурий болғанлиқини испатлимайду. бирақ у төвәндики органлар зәнҗирини ениқ көрситиду: намрат аилиләр дөләт санлиқ мәлумат амбири арқилиқ бекитилгән; йашлар кәспий тәрбийәгә йетәкләнгән; әмгәк күчи чиқарғучи вә қобул қилғучи йәрлик һөкүмәтләр хизмәткә орунлаштурушни маслаштурған; дөләт болса ишқа орунлаштуруш үчүн әмгәк күчи йөткәш үнүмини баһалиған.

шуңа маарип әмгәк күчи сийаситидин айрим әмәс иди. у дөләт маслаштуридиған йөткәш системиси үчүн зөрүр болған тил, интизам, маһарәт вә йөткилишчанлиқни тәййарлайтти.

бейҗиңниң өз ақлиши сийасәтниң давамчанлиқини испатлайду

бирләшкән дөләтләр тәшкилати мутәхәссислири 2023-йили сентәбирдә уйғур районидики дөләт башқурушидики йатақлиқ мәктәпләрниң кеңәйтилишидин қаттиқ әндишә қилидиғанлиқини билдүрди. улар асаслиқи уйғур вә башқа йәрлик хәлқләрниң балилириниң аилилиридин айриливатқанлиқи, ана тилида наһайити аз йаки пүтүнләй тәлим алалмайватқанлиқи, һәмдә мандарин тили вә хитай мәдәнийәт адәтлиригә ассимилйатсийә қилинишқа иттириливатқанлиқи һәққидики әйибләшләрни тилға алди.

хитай бу әйибләшләрни рәт қилди. әмма униң б д т мутәхәссислиригә бәргән рәсмий җаваби диққәткә сазавәр. бейҗиң нөвәттики йатақлиқ мәктәп системисини ақлаш үчүн, деһқанчилиқ вә чарвичилиқ районлирида мәркәзләштүрүлгән йатақлиқ органларни қурушни тәләп қилған шу 2010–2020-йиллиқ районлуқ маарип пиланини тилға алди. у оқуғучилар билән ата-аниларниң «йатақта туруш-турмаслиқни өз ихтийарлиқи билән таллайдиғанлиқи»ни ейтти вә уйғур тилидики дәрсни аилиләр ихтийарий таллийалайдиған йәрлик дәрс дәп тәсвирлиди. шуниң билән бир вақитта, ортақ дөләт тилидики универсал маарипниң барлиқ мәктәпләрдә йолға қойулидиғанлиқини билдүрди.

бу җаваб инкар қилиш мәқситидә йезилған болсиму, сийасәтниң давамчанлиқиниму испатлайду: һазирқи система мәркәзләштүрүлгән мәктәп түзүми, мандарин хитайчисини мәркәз қилған оқутуш вә маарип һоқуқини аилиләр билән йәрлик җәмийәтләрдин йирақлаштурушни асас қилған илгирики қурулмиға тайиниду.

Schoolchildren in Urumqi. From Weibo.

балилиқ дәврини һакимийәт йүргүзүш қоралиға айландуруш

мәсилә йатақлиқ мәктәпниң мәктәптин йирақта туридиған бир балини заманиви дәрсхана, тамақ йаки мәктәпкә бериш имкани билән тәминлийәләйдиған-тәминлийәлмәйдиғанлиқида әмәс. бейҗиң бу маддий мәнпәәтләрни қайта-қайта тәкитләйду. лекин әслиһә вә тамақ униң өз һөҗҗәтлири оттуриға қойған йадролуқ соалға җаваб бәрмәйду: немә үчүн тил, туралғу, сийасий кимлик, кәспий йөнилиш вә иҗтимаий муқимлиқ бир системиниң тәркибий қисми қилип лайиһәләнгән?

рәсмий хатириләр изчил бир җәрйанни көрситиду. аптономийә тил һоқуқиға вәдә бәрди. «қош тиллиқ маарип» мандарин хитайчисини иҗтимаий йөткилишниң тилиға айландурди. мәктәпләрни бирләштүрүш кәнтләрдики башқа таллашларни йоқатти. йатақлиқ мәктәпләр вә хитай ичкири өлкилиридики синиплар балиларни дөләт башқуридиған муһитқа орунлаштурди. сийасий тәрбийә уларниң қобул қилиши күтүлгән кимликләрни бекитти. кәспий пирограммилар болса маарипни әмгәк күчи йөткәш вә санаәт сийаситигә бағлиди.

һәр бир тәдбир айрим қаралса, техникилиқ ислаһат сүпитидә тәсвирлиниши мумкин: мәктәпкә кириштин бурунқи тил пирограммиси, мәктәпни бирләштүрүш, йатақлиқ оқуш орни, кәспий курс йаки хизмәткә орунлаштуруш. әмма улар бирликтә қаралғанда, йеңи бир әвладниң қандақ сөзләйдиғанлиқи, қәйәргә тәвә икәнлики вә қандақ әмгәк қилидиғанлиқини қайта тәшкилләш үчүн лайиһәләнгән һакимийәт йүргүзүш қурулмисини шәкилләндүриду.

балилиқ дәври «узун муддәтлик муқимлиқ»ниң қоралиға айландурулғанда, мәктәп пәқәт билим елиш орни болуштин қалиду. у дөләт бир хәлқниң кәлгүсини һәр қетимда бир балидин башлап қайта йезишқа урунидиған органға айлиниду.