хитайниң чегра һалқип тәқиб қилиш механизми вә уйғур дийаспораси дуч келиватқан системилиқ йалғуз қалдурулуши
түркистан вақит тори, 7- сентәбир, истанбул: 2026-йили 5- сентәбирдә «демократийәни қоғдаш» (Save Democracy) подкастида, рийасәтчи кәсрин давис (Katherine Davies) билән кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати (Human Rights Watch) хитай ишлири тәтқиқатчиси йалқун улуйол оттурисида интайин муһим бир сөһбәт елип берилди. бу сөһбәттә, хитай һөкүмитиниң уйғур аптоном районида елип барған системилиқ бастуруш вә қирғинчилиқ сийаситиниң җиддий дәриҗидә күчәйтилгәнликигә он йил толғанлиқи мунасивити билән, хитайниң зулум вә тәқибләш торини йалғуз район ичидила чәклимәй, дөләт һалқиған бесимлар арқилиқ демократик әлләрдики уйғур дийаспорасиниму системилиқ йеганә қалдуруватқанлиқи йорутуп берилди.
тәтқиқатчи йалқун улуйолниң көрситишичә, кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати 2026-йили авғуст ейиниң бешида хитайниң чегра һалқиған бесим сийасити һәққидә мәхсус йеңи бир доклат елан қилған. бу доклат 2026-йили апрел вә май айлирида австралийәдә елип берилған кәң көләмлик зийарәт вә тәкшүрүшләрни асас қилған болуп, хитайниң демократик дөләтләр ичидики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини тәпсилий көрситип бәргән.
уйғур районидики нөвәттики вәзийәткә нәзәр салғанда, 2014-йилидин башлап нурғунлиған мустәқил мәнбәләр районда милйондин артуқ уйғурниң йуқири техникилиқ назарәт астида лагерларға қамалғанлиқини хәвәр қилған. уйғурларниң өз дини вә тилини әркин җари қилдуруши тосқунлуққа учрап, мәҗбурий әмгәккә селиниш вә пиланлиқ туғут бесимлири күчәйтилгән. гәрчә хитай даирилири бу қилмишларни «террорлуққа қарши туруш» вә «кәспий тәрбийәләш» дәп ақлимақчи болсиму, хәлқара җәмийәт буни инсанийәткә қарши җинайәт дәп әйибләп кәлмәктә.
йалқун улуйолниң байан қилишичә, бастурушниң җиддий қәдәмлири дәл 2016-йили авғуст ейидин башланған. шу вақиттин етибарән хитай һөкүмити уйғурлар, қазақлар вә башқа түркий мусулманларни кәң көләмдә нишанға елип, халиғанчә тутқун қилиш, узун муддәтлик қамақ җазаси бериш, аилиләрни парчилаш вә хитай мәдәнийитигә мәҗбурий сиңдүрүш сийаситини йүргүзүшкә башлиған. бирла вақитта районни пүтүнләй ташқи дунйадин айрип ташлап, райондики пуқраларниң чәт әлдики туғқанлири билән алақилишишни еғир җинайәт дәп бекиткән.
бу системилиқ алақә үзүш сийасити чәт әлдики нурғунлиған уйғурларни туғқанлири билән пүтүнләй учур сиртида қалдурған. йалқун улуйол йеқинқи тәтқиқатида, нурғун уйғурларниң он йиллиқ айрилиштин кейин аилиси билән җәм болушқа тиришиватқанлиқини, әмма хитай һөкүмитиниң дийаспораниң мушу аҗизлиқидин пайдилинип уларға чәт әлләрдиму бесим ишлитип, пикир әркинлики вә аилә һайати һоқуқиға дәхли-тәруз қиливатқанлиқини тәкитлиди.
йалқун улуйол өзиниң бешидин өткәнләрни мисал кәлтүрүп, бу системилиқ җинайәтниң бир аилини қандақ вәйран қилидиғанлиқини тәсвирләп бәрди. у 2016-йили түркийәдә оқуватқан бир адәттики хәлқаралиқ оқуғучи болуп, шу йили йазда вәтинигә қилған зийарити униң әң ахирқи зийарити болуп қалған. 2016-йили сентәбирдин башлап, вәтинидики туғқанлири вә достлири уни хитайниң иҗтимаий таратқулиридин өчүрүшкә башлиған, телефон қилса авазини аңлиған һаман телефонни қойуветип «бизгә қайта телефон қилма» дәйдиған һаләт шәкилләнгән.
бу системилиқ алақә кесиш сәвәбидин йалқун өзиниң пүтүн аилә тавабиати билән алақисини йоқатқан. униң момиси 2018-йили, бовиси болса 2022-йили аләмдин өткән. у момиси вапат болуштин илгирики إкки йил бойичә униң авазини аңлийалмиған болуп, момисиниң өлүм хәвирини атисидин интайин қийинчилиқ билән аран аңлийалиған. бу траҗедийә бүгүнки күндә миңлиған уйғур дийаспорасиниң бешидин өткүзүватқан ортақ қисмитидур.
йалқун улуйолниң атиси мәмәт йақуп қумулдин гуаңҗуға қоғун тошуйдиған, шундақла шәрқий җәнубий асийаға қоғун експорт қилидиған бир адәттики тиҗарәтчи иди. у һечқандақ сийасий нишанға айлинидиған тәрипи болмиған, аилисини беқиш үчүнла тиришиватқан бир зийалий пуқра болсиму, 2018-йили ийун ейида туйуқсиз ғайиб болған. йалқунниң атисиниң һайат йаки әмәсликини ениқлиши үчүн толуқ икки йил вақит кәткән.
2020-йили, йалқун атисиниң қумулдики сийасий тәрбийәләш лагерида икәнликини аңлиған. йәнә икки йилдин кейин, йәни 2022-йили, атисиниң 16 йиллиқ, тағисиниң болса өмүрлүк қамақ җазасиға һөкүм қилинғанлиқини ениқлиған. уларниң зади қандақ әйибләш билән җазаланғанлиқи, сотқа чиқиш-чиқмиғанлиқи вә адвокатиниң бар-йоқлуқи һелиму намәлум болуп, аилиләр һечқандақ қануний тәртиптин бәһримән болалмиған. йалқун 2024-йилидин буйан атисиниң саламәтлики вә нәдә икәнлики һәққидә һечқандақ йеңи учур алалмиған.
хәлқараниң бесими вә ашкариланған пакитлар түпәйлидин, хитай һөкүмити йеқинқи йилларда уйғур районида вәзийәтниң «нормаллашқанлиқи» тоғрисида тәшвиқат зийарәтлирини тәшкилләшкә башлиған. улар дипломатлар, таратқулар вә бәзи чәт әл тәвәликидики уйғурларни җиддий назарәт астида елип берилидиған сүний екскурсийәләргә тәклип қилип, уйғурларни системилиқ бастуруш ичидә йашаватқан «уссул ойнайдиған екзотик мәхлуқлар» қилип көрситишкә урунмақта.
бу сүний тәшвиқат сайаһәтлиригә қатнашқан уйғурлар айродромдинла тутуп кетилип, икки һәптилик тәшкиллик пиланлар бойичә айландурулиду. һәтта чәт әл пуқраси болған уйғурларму сайаһәт җәрйанида өз ара пәқәт хитай тилида (мандарин) сөзлишишкә мәҗбурлиниду. гәрчә уларға диний әркинликни көрситиш үчүн мәсчитләр көрситилсиму, әмма өзлүкидин берип баққан йепиқ мәсчитләрни көргән. бу паалийәтләр пәқәт хитайниң җинайәтлирини йошуруш үчүнла лайиһиләнгәндур.
техиму еғир болғини, йалқун улуйол австралийә паспорти билән йеқинда вәтинигә берип туғқанлирини көрүп кәлгән сийасий актип болмиған адәттики уйғурларни зийарәт қилғанда, уларниң хитай сақчилири тәрипидин қаттиқ сорақ қилинғанлиқини ашкарилиди. бир зийарәт қилинғучиниң ейтишичә, у 12 қетимдин артуқ сораққа тартилған болуп, бир қетимлиқ сорақ 7 саәттин артуқ давамлашқан. сақчилар униңдин чәт әлдики, хусусән австралийәдики уйғур паалийәтчилириниң адреслири вә телефон номурлирини тәләп қилған һәмдә өзлири вә аилисиниң бихәтәрлики билән тәһдит салған.
бу системилиқ дөләт һалқиған бесимлар йалғуз сийасий актиплар биләнла чәклинип қалмай, ғәрб дөләтлиридики уйғур ана тили вә мәдәнийитини сақлап қелиш үчүн қурулған дәм елиш күнлири мәктәплириниму нишанлиған. хитай һөкүмити чәт әлләрдики бу хил мәдәнийәт алақилирини дийаспораниң бирликини күчәйтидиған бошлуқ дәп көрүп, уларниң учурлирини йиғишқа вә тосқунлуқ қилишқа урунмақта. шуниң билән бир вақитта, уйғур райониниң өзидә болса маарип пүтүнләй хитай тилиға мәҗбурланғанлиқтин, кочидики балиларму өз ана тилида сөзлишәлмәйдиған дәриҗигә йәткән.
хитайниң дөләт чеграсидин һалқиған бесими йеңи қануний механизмлар арқилиқ техиму қанунлаштурулмақта. 2026-йили ийул ейида хитай һөкүмити «милләтләр иттипақлиқи вә тәрәққийатини илгири сүрүш йеңи қануни» намлиқ бир қанунни йолға қойған. бу қанун хитайниң милләтләр иттипақлиқини бузғанларни, һәтта улар чәт әлдә туруп шундақ қилған болсиму, җазалаш һоқуқи барлиқини дәва қилиду. бу арқилиқ хитай өз қануниниң дөләт тәвәлики сиртидики әлләрдиму күчкә игә икәнликини көрсәтмәкчи болуватиду.
бу қанунларниң қурбани болғанлар арисида хитай пуқраси болған хәлқаралиқ оқуғучиларму бар. фирансийәдә оқуватқан вә тибәт һоқуқини тәшәббус қилған тара җаң йади (Tara Zhang Yadi) исимлик бир йаш хитай оқуғучи хитайға қайтқанда дәрһал қолға елинип, узун муддәтлик қамақ җазасиға дуч кәлгән. бу әһвал хитай һөкүмитиниң пәқәт уйғурларнила әмәс, бәлки өзи тәшвиқ қилған идийәдин чәтнәп чәт әлдә пикир байан қилған һәр қандақ пуқрани җазалайдиғанлиқини испатлайду.
йалқун улуйол хитайниң немә үчүн бу қәдәр пәвқуладдә бастуруш елип баридиғанлиқини чүшәндүрүп, бу әһвални хитай коммунистик партийәсиниң өз һакимийәт бихәтәрликигә болған еғир дәриҗидики «вәсвәсиси» (paranoia) дәп атиди. ши җинпиң дәвридә хитай интайин мустәбит дөләткә айланди. хитай коммунистик партийәсиниң мутләқ йетәкчиликигә вә идийәви бирликигә тәһдит дәп қаралған һәр қандақ кимлик — мәйли уйғур кимлики, тибәт раһиблириниң диний әркинлики, йәр асти католикларниң етиқади йаки хитайниң «нөл кофид» сийаситигә қарши ақ қәғәз көтүрүп намайиш қилған университет оқуғучилири болсун — дәрһал бастуруш нишаниға айлиниду.
хитайниң йеқинқи бәш йил ичидә хоңкоң демократийәсини пүтүнләй вәйран қилиши бу хил мустәбит һакимийәтниң сүритини көрситип бериду. хоңкоңда қобул қилинған дөләт бихәтәрлик қануниниң 6 йиллиқида, кишиләр пәқәт өтмүштики тийәнәнмен қирғинчилиқи қурбанлирини хатирилигәнлики үчүнла узун муддәтлик түрмигә ташланмақта. «алма гезити» (Apple Daily) ниң қурғучиси җимми ләй (Jimmy Lai) пәқәт өз хизмитини қилғанлиқи вә һәқиқий хәвәр бәргәнлики үчүнла 20 йиллиқ қамаққа һөкүм қилинди.
чегра һалқиған бесим йалғуз хитай һөкүмитигә хас қилмиш болмастин, бәлки русийә, иран қатарлиқ башқа мустәбит дөләтлириниңму демократик әлләрдики өктичиләрни җимиқтуруш үчүн қоллиниватқан йеңи бир йәр шари характерлик тәһдитигә айланди. бу системилиқ қорқутуш вә зийанкәшликләр нурғун дөләтләрниң қануний җәһәттики бошлуқлиридин пайдилинип йүз бериватиду. шуңа, нурғун демократик һөкүмәтләр чәт әлниң арилишишиға қарши бир қисим механизмларни турғузған болсиму, бу бесимлар көпинчә системилиқ җинайәт чәклимисигә толуқ чүшмәйдиғанлиқи үчүн, дөләт һалқиған бесимға тақабил туридиған алаһидә қанунлар лайиһәлиниши керәк.
йалқун улуйол йәнә хәлқара җәмийәтниң хитайниң мәҗбурий әмгәк мәһсулатлирини чәклиши зөрүрлүкини оттуриға қойди. уйғур дийари хитай пахтисиниң %80 ни, дунйа пахта ишләпчиқиришниң %25 ни, дунйави алйуминниң %10 ни вә қуйаш енергийәлик батарейә тахтисиниң %35 ни тәминләйдиған әң чоң мәркәздур. бу мәһсулатларниң арқисида миңлиған уйғурларниң мәҗбурий әмгәккә селиниш җинайити йошурунған болуп, ғәрб һөкүмәтлири системилиқ чәкләш қанунлири арқилиқ бу җинайәткә шерик болуштин сақлиниши керәк.
сөһбәтниң ахирида, кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати тәтқиқатчиси барлиқ демократик җәмийәт әзалирини чәт әлдики уйғур, тибәт вә хоңкоңлиқ қошнилири билән йеқиндин алақә бағлап, һал-әһвал сорашқа вә улар билән һәмдәм болушқа чақирди. чүнки кичик бир иллиқлиқму уларға әркин дунйадики бихәтәрлик туйғусини ата қилиду. шуниң билән биргә, пуқралар өз парламент әзалириға хәт йезип бесим ишлитиш, хитайниң инсанийәткә қарши җинайитини тохтитишқа қарши конкрет тәдбирләрни қоллинишни тәләп қилиш арқилиқ зулумниң ахирлишишиға төһпә қошалайду.
