абдуреһим ғени (оңда) 2020-йили 12-ийул амстердамдики дам мәйданида американиң голландийәдә турушлуқ баш әлчиси пит хукстра (Pete Hoekstra) билән биллә. уйғур паалийәтчи абдуреһим ғени хитайниң уйғурларға қаратқан бастуруш сийаситигә наразилиқ билдүрүш вә хитай һөкүмитидин 2014-йили ахирқи қетим көргән, из-дерики болмиған 19 туғқининиң нәдилики һәққидә учур беришни тәләп қилиш үчүн, 2018-йили 6-айдин башлап бу мәйданда һәр һәптә йәккә намайиш өткүзүп кәлгән. (сүрәт: абдуреһим ғени/әркин асийа радийоси)
уйғур хәлқи йәр йүзидики башқа һәр қандақ милләттәкла мәвҗут болуп туруш вә өз кимликини сақлаштин ибарәт асасий һоқуққа игә
аптор: абдуреһим ғени уйғур
2026-йили 9-сентәбир
мәнбә: UCA News | түркистан таймз тәрҗимиси
«битәрәплик зулум қилғучиға йардәм бериду, һәргиз зийанкәшликкә учриғучиға әмәс. сүкүт қийниғучини риғбәтләндүриду, һәргиз қийналғучини әмәс» — ели визел
бу йил 6-ийул, бирләшкән дөләтләр тәшкилати омумий кеңиши нийуйорктики баш иштабида «қоғдаш мәсулийити» (Responsibility to Protect, R2P) темисида мәхсус сөһбәт йиғини өткүзди.
бу пиринсипқа асасән, әгәр бир дөләт өз пуқралириға қарита ирқий қирғинчилиқ садир қилса, хәлқара җәмийәтниң арилишишқа әхлақий мәҗбурийити бар.
тәхминән 40 дөләт вә тәшкилатниң вәкиллири сөз қилған үч саәтлик йиғинда, судан, пәләстин, украина, бирма, конго демократик җумһурийити, һайти вә сүрийәдики киризислар вә вәһший җинайәтләр рәсмий музакирә қилинди.
һалбуки, хитай ишғали астидики шәрқий түркистанда — бейҗиң «уйғур аптоном райони» дәп атайдиған земинда — давамлишиватқан уйғур ирқий қирғинчилиқи мутләқ вә қәтий сүкүт билән қарши елинди. бу һәқтә бир еғизму сөз қилинмиди.
бу сүкүт, бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ алий комиссари ишханиси (OHCHR) 2022-йили 31-авғуст елан қилған рәсмий баһалаш доклатида хитайниң уйғурларға қаратқан бастуруши «инсанийәткә қарши җинайәт шәкилләндүрүши мумкин» дәп очуқ көрсәткән болсиму йүз бәрди.
дунйа вәкиллири өзлириниң рәсмий йәкүни вә әмәлий дәлиллири туруқлуқ, хитайниң иқтисадий вә сийасий тәсири алдида паләч һалға чүшүп, сүкүт қилишни таллиди.
дунйа рәһбәрлири қаза қилған йәһудийлар вә боснийәликләрниң қәбристанлиқлирида нутуқ сөзләшкә җүрәт қилалайду; әмма хитайға дуч кәлгәндә қорқунчқа тәслим болуп, милйонлиған тирик уйғурни қоғдашниң орниға б д т заллирида сүкүт қилишни таллайду.
уйғур хәлқи йәр йүзидики башқа һәр қандақ милләттәкла мәвҗут болуп туруш вә өз кимликини сақлаштин ибарәт асасий һоқуққа игә.
өч елиш террори вә уйғурларниң баш әгмәс җасарити
бу башлиқлар йиғинлири вә хитабнамиләр аччиқ бир соални оттуриға қойиду: немә үчүн давамлишиватқан уйғур ирқий қирғинчилиқиниң тирик шаһитлири кәң көләмлик вәһшийликләрниң алдини елиш үчүн тәсис қилинған йуқири дәриҗилик хәлқара мунбәрләрдин системилиқ һалда чәткә қеқилиду?
2017-йилидин буйан, мениң аиләмдики 19 киши хитай даирилири тәрипидин тутқун қилинип, еғир зийанкәшликкә учриди. аиләмгә йәткүзүлгән бу дәһшәтлик азаб милйонлиған уйғурни нишан қилған техиму кәң ирқий қирғинчилиқниң җанлиқ бир кичик картинисидур.
2024-йили 7-айда, мән гагадики дунйа пуқралири хәлқара сотида хитай рәһбири ши җинпиң үстидин гуваһлиқ беришкә тәклип қилинғинимда, хитай һөкүмити мени сүкүт қилдуруш үчүн ашкара қақти-соқти васитисигә мураҗиәт қилди.
улар дадам билән қериндишимни җаза лагеридин елип чиқип, маңа телефон қилип биваситә тәһдит селишқа мәҗбурлиди. қорқутуш мени тохтиталмиғандин кейин, роһий җәһәттин сундуруш мәқситидә, өлүм каривитида һайат қелиш үчүн җан талишиватқан дадамниң азаблиқ видеосини маңа әвәтти.
лекин мән бу рәһимсиз писхикилиқ урушқа баш әгмидим. чекинишниң орниға, мени қорқутуш үчүн әвәтилгән шу видеониң өзини сот залида әң күчлүк җинайи дәлил сүпитидә көрсәттим.
видео қойулғанда, пүткүл сот һәйити хитайниң рәһимсизликидин чөчүп орнидин турди вә мениң қәтий ирадәмгә чоңқур һөрмитини ипадилиди.
хитай һөкүмити рәһимсизләрчә өч елип, дадамни лагер системиси ичидә қийнап өлтүрди. бу өч елиш характерлик қәстләп өлтүрүш вә дадамниң қамақта өлүши кейинчә «әркин асийа радийоси» (RFA) мухбири шөһрәт һошурниң қаттиқ тәкшүрүши арқилиқ мустәқил тәкшүрүлүп, дәлиллинип вә дунйаға ашкариланди.
маңа охшаш тирик шаһитларниң б д т ниң рәсмий муназирилиридин системилиқ чәткә қеқилиши, хитайни җинайәтлириниң инкар қилғили болмайдиған пакитлири билән йүзләштүрүштин қорқуштин келип чиқиду. биз у йиғин заллириға қәдәм басқан һаман, уларниң қуруқ «әмди һәргиз тәкрарланмайду» дегән шоарлириниң тирик инсанларни қутқузушта қанчилик қиммәтсиз икәнлики дунйа алдида ашкара болиду.
бүгүнки шәрқий түркистан: дунйа миқйасида етирап қилинған ирқий қирғинчилиқ
бүгүн хитай шәрқий түркистанда 21-әсирдики әң мурәккәп «сүкүттики ирқий қирғинчилиқ»ни иҗра қилип, иккинчи дунйа урушидин кейин шәкилләнгән барлиқ кишилик һоқуқ рамкилириға хилаплиқ қилмақта. хитай җинайәтлириниң қануний даириси аллиқачан мустәһкәм бекитилди:
• пуқралар сотиниң ши җинпиң үстидин чиқарған тутуш буйруқи: 2024-йили 12-ийул, баш сотчи зак йакоб (Zak Yacoob) рийасәтчилик қилған дунйа пуқралири хәлқара соти хитай дөләт рәиси ши җинпиң үстидин рәсмий тутуш буйруқи чиқарди. сот рим низамнамиси рамкисиға асасән, уни шәрқий түркистандики ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәтләрниму өз ичигә алған 11 түрлүк хәлқара җинайәт билән әйиблиди.
• парламентларниң ирқий қирғинчилиқ һәққидики қарарлири: 2022-йили 9-ийун, йавропа парламенти тарихий әһмийәткә игә қарар мақуллап, хитайниң шәрқий түркистандики һәрикәтлирини инсанийәткә қарши җинайәт, шундақла еғир ирқий қирғинчилиқ хәвпи пәйда қилидиған қилмиш дәп көрсәтти. буниңдин башқа, америка, канада, голландийә, әнглийә вә фирансийәни өз ичигә алған 10 дин артуқ демократик дөләтниң парламентлири хитайниң вәһший қилмишлирини рәсмий һалда ирқий қирғинчилиқ дәп етирап қилди.
шундақтиму, җуғрапийәлик сийасий реаллиқ өзгәрмиди. дунйа хитайниң мәҗбурий әмгикигә четишлиқ тәминләш зәнҗирлиригә бағлинип, иқтисадий пурсәтпәрәсликниң қапқинида қалди. ғәрб дөләтлири давамлишиватқан ирқий қирғинчилиқни тохтитиш үчүн конкрет җазалаш тәдбирлирини йолға қойушниң орниға, бүгүнки сүкүтини қуруқ ақ қәғәзгә қара сийаһ билән йезилған дипломатик байанатларниң арқисиға йошурушни әвзәл көриду.
өзара бағланған дәврдә үзүлгән һайатлиқ риштилири
заманиви мәдәнийәт бир телефон арқилиқ қитәләрниң икки тәрипидики кишиләрни бир нәччә секунт ичидә улайдиған сәвийәгә йәтти. пүткүл дунйа йуқири дәриҗидә бағланған; әмма биз — уйғурлар — өз вәтинимиз вә аилилиримиздин пүтүнләй үзүветилдуқ. йиллар мутләқ сүкүт ичидә ерип кәтти, йеқинлиримдин һечқандақ хәвәр йоқ. пүтүн бир милләтниң йилтизини қурутуш үчүн, хитай инсанийәт тарихидики әң рәһимсиз рәқәмлик зулмәт дунйаси вә очуқ асман астидики түрмини қуруп чиқти.
хәлқара җәмийәтниң өтмүштики ирқий қирғинчилиқларни тәсирлик сөзләр билән хатирилиши бүгүн садир қилиниватқан җинайәтләрни тохтиталмайду.
кәң көләмлик вәһшийликләрни хатириләш дөләтләрниң виҗданини ақлаш үчүн қойулидиған сийасий тийатир болуштин тохтиши керәк. әксичә, у давамлишиватқан адаләтсизликкә қарши әмәлий қаршилиққа — зулум қилғучиниң қолини күч билән тохтитидиған қануний «қоғдаш мәсулийити»ниң әмәлийлишишигә айлиниши лазим.
әгәр дунйа бүгүн хитайға қарши туралмиса, әтә чоқум «уйғур ирқий қирғинчилиқини хатириләш күни» тәсис қилишқа мәҗбур болуп, кәлгүсидики йәнә бир сәһнидә сахта көз йашлирини төкиду. бизгә өлгәнләр үчүн йәнә бир матәм күни әмәс, бүгүн тирикләрни қутқузидиған дәрһал вә һәқиқий инсаний ирадә керәк.
мақал-тәмсилдә агаһландурулғинидәк, «кечиккән пушайман — өзүңгә дүшмән». дунйа ахирида мартен лутер киң кичикниң сөзлиридики чоңқур мәнини тонуп йетиду; әмма шу чағқа кәлгәндә һәммә иш паҗиәлик дәриҗидә кечиккән болиду:
«ахирида биз дүшмәнлиримизниң сөзлирини әмәс, достлиримизниң сүкүтини әсләймиз».
бу мақалидә ипадиләнгән көз қарашлар апторға тәвә болуп, UCA News ниң рәсмий тәһрират мәйданиға вәкиллик қилиши натайин.
