аптор: рәһимә мәһмут 

2026-йили 10-сентәбир

хәлқара җәмийәт дүшмән дөләтләрниң өз чеграси сиртида пәйда қиливатқан тәһдитигә һәқлиқ рәвиштә техиму сәгәк болушқа башлиди. путинниң уруш машиниси ғәрбниң җаза тәдбирлиридин айлинип өтидиған торларға тайиниду. бейҗиңниң бастуруши хитайниң чеграсида тохтап қалмайду. мәйнәт пул вә чегра һалқиған пул-муамилә җинайәтлириму өз дөләтлиримиздә қанун һөкүмранлиқиға зийан йәткүзиду. кишини әндишигә салидиғини, әрәб бирләшмә хәлипиликиниң бу үч мәсилиниң һәммисигә бирақла панаһгаһ болуп қелишидур.

бу мәсилини һазир һәл қилиш интайин муһим, чүнки ғәрб әрәб бирләшмә хәлипилики билән болған иқтисадий мунасивитини чоңқурлаштурмақта. йавропа иттипақи икки тәрәплик әркин сода келишими түзүшни ойлишиватиду; әрәб бирләшмә хәлипилики болса тинч окйан һалқиған шериклик универсал вә илғар келишимигә (CPTPP) әза болушқа тиришмақта. техиму йеқин мунасивәт иқтисадий пурсәт елип келиши мумкин, әмма ғәрб бәзи көңүлсиз соалларға йүзлиништин қачмаслиқи керәк.

маңа нисбәтән, буниң ичидики әң кишини биарам қилидиған мәсилә уйғур хәлқигә мунасивәтлик.

хитай компартийәси шәрқий түркистанда уйғурларни кәң көләмлик халиғанчә тутқун қилиш, назарәт қилиш, дин вә мәдәнийәт җәһәттә бастуруш, мәҗбурий әмгәккә селиш вә қийнаш һәрикитини йүргүзди. мустәқил уйғур соти хитайниң туғутни тосуш мәқситидики тәдбирләрни йолға қойуш арқилиқ уйғур хәлқигә қарши ирқий қирғинчилиқ җинайити садир қилғанлиқини бекитти.

б д т кишилик һоқуқ ишханиси 2022-йили бу дәпсәндичиликләрниң инсанийәткә қарши җинайәт шәкилләндүрүши мумкинликини билдүрди. кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиму йеқинда, чәт әлдики уйғурларға бесим ишлитишни өз ичигә алған еғир бастурушниң давам қиливатқанлиқини доклат қилди.

бейҗиң өз қолидин қутулуп чиққанларни «чегра һалқиған бастуруш» дәп аталған васитиләр арқилиқ барғансери көп қоғлимақта. бу һәқтики дәлилләрдә әрәб бирләшмә хәлипиликиниң нами қайта-қайта учрайду.

уйғур кишилик һоқуқ қурулуши билән оксус җәмийитиниң тәтқиқатида әрәб бирләшмә хәлипилики хитайниң уйғурларға қаритилған чегра һалқиған бастурушиға қатнашқан алтә әрәб дөлитиниң бири, дәп көрситилди. кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати илгириму хәлипиликтә тутуп қелинип, хитайға қайтурулуш хәвпигә дуч кәлгән уйғурлар һәққидики доклатларни хатирилигән.

бирләшмә агентлиқиниң хәвиригә қариғанда, әрәб бирләшмә хәлипилики даирилири 2017-йилиниң ахиридин 2018-йилиниң бешиғичә аз дегәндә бәш уйғурни тутуп, хитайға қайтурувәткән. хәвәр қилинған бир делода, бир уйғур тутқун әрәб бирләшмә хәлипиликидә хитай сақчиси дәп қаралған кишиләр тәрипидин сорақ қилинған.

хитайниң бихәтәрлик паалийәтлиригә мунасивәтлик техиму кәң әндишиләрму мәвҗут. «әркинлик сарийи»ниң доклатиға қариғанда, 2021-йили әрәб бирләшмә хәлипилики даирилири дубәй айродурумидин өтүп кетиватқан бир йаш хитай өктичисини тутуп, хитай әлчиханиси хадимлириниң уни сорақ қилишиға йол қойған. униң қиз дости болса айрим тутулуп, өзи дубәйдики хитайлар башқуридиған «қара тутуп туруш орни» дәп тәсвирлигән җайда сәккиз күн қамалғанлиқини ейтқан.

уйғурларға нисбәтән, бу қуруқ геосийасий муназирә әмәс. хитай компартийәсидин қечип чиққанлар униң қолиниң хитай чеграсидин миңлиған мил йираққичә йетидиғанлиқини көрди. әнглийә билән алаһидә иқтисадий мунасивәт орнитишни үмид қиливатқан бир дөләт бундақ бастурушни тосуши керәк; униңға йол қойулидиған йәнә бир җайға айлинип қалмаслиқи лазим.

хитай бу йәрдики бирдинбир әндишә әмәс. ғәрб һөкүмәтлири әрәб бирләшмә хәлипиликидә турушлуқ карханиларни русийәниң уруш иқтисадини давамлаштуруватқан торларниң бир қисми, дәп қайта-қайта көрсәтти. әнглийә билән йавропа иттипақи русийә нефити содисиға қатнашқан, очуқ болмиған ширкәт қурулмилири вә алдамчилиқ характеридики тошуш усуллири арқилиқ бу содини қолайлаштурған карханиларға җаза тәдбири қолланди.

америка малийә министирлиқи әрәб бирләшмә хәлипиликини русийә чәт әлдә ишләнгән техника вә үскүниләргә еришиш үчүн пайдиланған башқуруш тәвәликидики районларниң бири, дәп тәсвирлиди. министирлиқ русийәгә муһимлиқи йуқири таварларни йәткүзгән нурғун әрәб бирләшмә хәлипилики карханилирини җазалиди. у йәнә русийә малийәси вә җаза тәдбирлиридин айлинип өтүшни қолайлаштурған дубәйдики пул-муамилә вә мәвһум пул мәшғулатлирини айрим нишан қилди.

йәнә бир мәсилә қанунсиз пул-муамилә паалийити вә қанун һөкүмранлиқидур. әрәб бирләшмә хәлипилики ислаһат елип барди һәмдә 2024-йили пул-муамилә һәрикәт хизмәт гурупписиниң «күл рәң тизимлики»дин чиқирилди. әнглийә билән әрәб бирләшмә хәлипилики қанунсиз пул еқимиға қарши туруш тоғрисида рәсмий һәмкарлиқ орнатқан болуп, бу ай шу һәмкарлиқ күчәйтилгәнликиниң йиллиқидур. лекин һәмкарлиқ байанатларға әмәс, нәтиҗигә қарап баһалиниши керәк.

әнглийә йуқири сот мәһкимиси тәхминән 45 милйон америка доллирилиқ алдамчилиққа мәсул, дәп һөкүм қилған әнглийә пуқралири муһәммәд таһир лахани билән муһәммәд әли лаханиниң делосиға қарап бақайли. сот қарарида қәрз бәргүчиләргә қәстән йалған учур берилгәнлики бекитилгән. бу һөкүмләргә қаримай, лаханилар һазирму әрәб бирләшмә хәлипиликидә туруватиду вә сот һөкүмини орундимиди.

әрәб бирләшмә хәлипиликидә алдамчилиққа даир чегра һалқиған сот һөкүмлирини иҗра қилдуруш шунчә қийинлаштики, парламент әзалири лахани делосини биваситә министирларниң алдиға қойди. әмма министирлардин әрәб бирләшмә хәлипилики даирилиригә қандақ тәләп қойулғанлиқи вә зийанкәшликкә учриғучиларға қандақ йетәкчилик берилидиғанлиқи соралғанда, улар учур беришни рәт қилди. бу сүкүт һазирқи системиниң ишләватқанлиқиға ишәнч ата қилмайду.

бу мәсилиләрни бир-биридин айрип қарашқа болмайду. улар техиму кәң бир аҗизлиқни ашкарилайду: хәлқаралиқ сода мәркизи йәнә мустәбит дөләтләр, җаза тәдбирлиридин қачқучилар вә мал-мүлки билән өзини адаләтниң үнүмлүк даирисидин йирақлаштурмақчи болғанлар үчүн пайдилиқ земинға айлиниши мумкин.

һәл қилиш чариси әрәб бирләшмә хәлипиликигә охшаш дөләтләргә арқа өрүш әмәс. ғәрбниң униң билән һәмкарлишишиға асас болидиған қанунлуқ истратегийәлик вә сода мәнпәәтлири бар; техиму йеқин һәмкарлиқ һәл қилиш чарисиниң бир қисми болалайду. дәрвәқә, әнглийә бу йил 12-айда «қанунсиз пул-муамилә башлиқлар йиғини» өткүзиду. йиғин мәйнәт пулға қарши дунйави қанун иҗрасини күчәйтиш һәмдә учур ортақлишиш вә мал-мүлүкни қайтурувелиш җәһәттә йеңи шериклик мунасивәтлирини орнитишни мәқсәт қилиду.

содини дөләт бихәтәрлики, кишилик һоқуқ вә қанун һөкүмранлиқидин айриветишкә болмайду. йавропа иттипақи әрәб бирләшмә хәлипилики билән йеңи икки тәрәплик сода келишими түзүштин илгири, йавропа комиссийәсиниң әзалири өлчигили болидиған илгириләшни тәләп қилиши керәк: хитайниң уйғурларға зийанкәшлик қилишиға шерик болмаслиқ; җаза тәдбирлиридин айлинип өтүшкә қарши испатлиғили болидиған һәрикәт қоллиниш; қанунлуқ чегра һалқиған сот һөкүмлирини етирап қилип иҗра қилидиған үнүмлүк механизм орнитиш.

бу мақалидә оттуриға қойулған қарашлар апторға тәвә болуп, «Middle East Monitor»ниң тәһрирлик сийаситигә вәкиллик қилиши натайин. 

мәнбә:

Mahmut, Rahima. “We Must Challenge the UAE’s Role as a Haven for Hostile State Activity.” Middle East Monitor, September 10, 2026.

түркистан таймз тәрҗимиси