түркистан вақт тори, 2026-йили 11-синтәбир
хитайниң шәрқий түркистандики бастуруш сийасәтлири 2001 йили 11- сентәбирдә америкада йүз бәргән террорлуқ һуҗумлиридин кейн башланмиди. бу сийасәтниң идийәлик вә мәмурий асаси аллиқачан 1990 йилларда шәкилләнгән иди. 11- сентәбирниң бейҗиң үчүн әң муһим пайдиси башқа йәрдә болди: у «бөлгүнчилик» вә «қанунсиз диний паалийәт» дәп тәсвирлинип кәлгән бир ички сийасий мәсилини хәлқара «террорлуққа қарши уруш»ниң бир қисми қилип көрситишкә пурсәт йаратти. шуниң билән уйғурларға қаритилған контрол йеңи бир тил, хәлқаралиқ етирап вә кейинчә кеңәйтилгән қануний асасқа еришти.
бу мақалиниң асасий қариши шуки, хитай һөкүмити 11- сентәбир вәқәсини төт җәһәттин сүйиистемал қилди. биринчидин, бир қисим қораллиқ гуруппиларниң һәрикитини пүткүл уйғур җәмийитигә кеңәйтти. иккинчидин, тинч сийасий пикир, диний әмәлийәт вә миллий кимликни «ашқунлуқ» билән туташтурди. үчинчидин, америка вә б д т системисидики тизимликләрдин ички бастурушқа сийасий испат сүпитидә пайдиланди. төтинчидин, вақитлиқ болушқа тегишлик бихәтәрлик чарилирини даимлиқ назарәт, кәң көләмлик тутқун вә мәҗбурий өзгәртиш түзүмигә айландурди. бу баһа террорлуқ тәһдитини инкар қилмайду; у конкрет җинайәт билән бир милләтни коллектип гумандар қилишниң пәрқини көрситиду.
мақалә хитай һөкүмитиниң рәсмий һөҗҗәтлири, шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати вә б д т һөҗҗәтлири, америка сот вә һөкүмәт хатирилири, шундақла инглизчә, түркчә, әрәбчә, хитайчә вә уйғурчә тәтқиқат вә хәвәр мәнбәлирини селиштуриду. хитай рәсмий һөҗҗәтлиридики сан вә сәвәб байанлири мустәқил пакит дәп әмәс, һөкүмәтниң өз сийаситини қандақ қанунлаштурғанлиқини көрситидиған дәлил дәп қоллинилди. бу йәрдә «шәрқий түркистан» дегән нам ишлитилиду; хитай рәсмий һөҗҗәтлири бу районни «шинҗаң уйғур аптоном райони» дәп атайду.
«бихәтәрләштүрүш» дегән уқум бу тәһлилниң ачқучидур. сийасий һакимийәт бир мәсилини дөләт йаки җәмийәтниң мәвҗутлуқиға тәһдит қилип көрсәткәндә, адәттики қанун вә сийасәтниң сиртидики тәдбирләрни зөрүр дәп қобул қилдуралайду. түркчә елан қилинған йеқинқи бир тәтқиқат хитайниң уйғурларға қаритилған сийаситидә нутуқ билән әмәлийәтниң өзара күчәйгәнликини көрситиду: тәһдит тили назарәт вә тутқунни ақлайду, кеңәйгән назарәт болса техиму көп адәмни «тәһдит» қилип тонуйду.[12]
11 сентәбирдин бурунқи бихәтәрләштүрүш
уйғурларға қаритилған қаттиқ сийасәтни 2001 йилидин башлаш тарихни қисқартиветиду. 1990 йили барин вәқәсидин кейин, бейҗиң шәрқий түркистандики сийасий наразилиқ, мустәқил диний тәшкиллиниш вә миллий тәләпни барғансери «бөлгүнчилик» рамкисида бирләштүрди. 1996 йили башланған «қаттиқ зәрбә бериш» һәрикәтлири, диний затларни қайта тәрбийәләш, мәсчитләрни башқуруш вә уйғурчә нәшрийатқа қойулған чәклимиләр 11 сентәбирдин бурунла мәвҗут иди. кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң 2005 йиллиқ доклати бу қурулмини диний паалийәтни көп қатламлиқ назарәт, иҗазәт вә җаза арқилиқ контрол қилидиған түзүм дәп тәсвирләйду.[7] хәлқаралиқ тәййарлиқниңму 11 сентәбирдин бурунқи асаси бар. хитай, русийә вә төт оттура асийа дөлити 2001 йили 15 ийунда «террорлуқ, бөлгүнчилик вә ашқунлуққа қарши туруш шаңхәй әһдинамиси»ни имзалиди.[1] бу үч уқум характери вә қануний тәркиби җәһәттә бир биридин пәрқлиқ болсиму, әһдинамә уларни бирла һәмкарлиқ түзүмигә киргүзди. шуңа 11 сентәбир йеңи сийасәт йаратмиди; у аллиқачан қурулуватқан районлуқ бихәтәрлик рамкисини тезлитип, униңға дунйави сийасий күч қошти.
2002 йили 3 айда елан қилинған хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң доклатиму бу изчиллиқни әйни вақитниң өзидә хатирилигән. доклат йеңи террорлуққа қарши қанун бәлгилимилири билән «террорлуқ, бөлгүнчилик вә қанунсиз диний паалийәт»кә қарши елип берилған бастуруш һәрикитиниң бирлишип кәткәнликидин әндишә билдүргән; шуниң билән бир вақитта дөләтниң зораванлиқ җинайитидин хәлқни қоғдаш мәҗбурийитиниму етирап қилған.[2] бу қош өлчәм муһим: бихәтәрликни қоғдаш мәҗбурийити кишилик һоқуқ чәклимисини бикар қилмайду.
тилниң өзгириши
11- сентәбирдин кейин әң тез өзгәргән нәрсә рәсмий тил болди. 2001 йили 18 сентәбирдә хитай ташқи ишлар министирлиқиниң байанатчиси җу баңзав америка хитайниң террорлуққа қарши һәмкарлиқини сориса, хитайниңму америкидин «миллий бөлгүнчилик вә террорлуқ»қа қарши һәрикитини чүшиниш вә қоллашни күтүшкә һәқлиқ икәнликини билдүрди.[12] бу байанат бир дипломатик алмаштурушниң логикисини ашкара қилди: бейҗиң афғанистан вә хәлқара террорлуқ мәсилисидә һәмкарлишиду, әмма униң шәрқий түркистандики һәрикитиму шу рамкида қобул қилиниши керәк.
2002 йили 21 йанварда хитай дөләт ишлири мәһкимиси ахбарат ишханиси «шәрқий түркистан террор күчлири җинайитидин қечип қутулалмайду» намлиқ һөҗҗәтни елан қилди.[3] һөҗҗәт 1990 йилидин 2001 йилиғичә 200 дин артуқ вәқәдә 162 адәм өлгән, 440 тин артуқ адәм йариланған дәп байан қилди. бу санлар хитайниң рәсмий тәлипи болуп, әйни вақиттики мустәқил дәлилләш имкани чәклик иди.
шу күндики ройтерс хәвириниң әрәбчә нусхисиму бейҗиңниң бу байан арқилиқ уйғур қораллиқлирини усамә бин ладенға биваситә бағлап, хәлқара йардәм тәләп қилғанлиқини хатирилиди; хәвәрдә америкиниң у вақитта бу бағлинишни техи қобул қилмиғанлиқи ениқ йезилған.[4]
бу өзгириш аддий бир сөз алмаштуруш әмәс иди. «бөлгүнчи» дәп аталған шәхсниң тәлипи тарих, һакимийәт вә миллий һоқуқ даирисидә муназирә қилиниши мумкин. «террорчи» дәп аталған шәхс болса сийасий сөһбәтниң сиртиға чиқирилиду; униң наразилиқи әмәс, пәқәт хәвпила муһим болиду. шу йол билән уйғурларниң тил, дин, тәңсизлик вә өзини өзи башқурушқа аит наразилиқлири бихәтәрлик һекайисиниң арқисида қалди. шан робертс буни уйғур мәсилисиниң тарихий вә сийасий сәвәблирини «чүшәндүрүшкә әрзимәйдиған идийә»гә қисқартиш дәп тәһлил қилиду.[11]
ETIM тизимлики вә дәлил мәсилиси
тәһлилниң ишәнчлик болуши үчүн бир муһим нуқтини етирап қилиш керәк: уйғур нами билән һәрикәт қилған бәзи шәхс вә тәшкилатлар зораванлиқни қолланған. б д т бихәтәрлик кеңишиниң тизимлик хатирисидә шәрқий түркистан ислам һәрикити шәрқий түркистан ислам һәрикити (ETIM) 2002 йили 11 сентәбирдә әлқаидә вә талибан билән бағлинишлиқ дәп тизимликкә киргүзүлгән, һәмдә бу тәшкилатниң зораванлиқ ишлитип мустәқил дөләт қурушни мәқсәт қилғанлиқи байан қилинған.[6] террорлуқ һуҗумиға қарши туруш һәр қандақ дөләтниң қануний мәҗбурийитидур. лекин бир тәшкилатқа аит дәлил билән бир хәлққә аит һөкүм охшаш нәрсә әмәс. америка 2002 йили ETIM ни террорлуққа қарши туруш һоқуқлири даирисидә бәлгилиди вә униң б д т тизимликигә киргүзүлүшини қоллиди.[5][6] бу қарар хитайға күчлүк дипломатик испат бәрди. әмма америка бу гуруппини қанундики «чәт әл террорлуқ тәшкилати» FTO тизимликигә қошмиған; 2020 йили дөләт ишлири катипи униң «террорлуқ тәшкилати» дәп аталған айрим көчмәнлик қануни тизимликидики бәлгисини бикар қилди.[17] бу қануний пәрқләр кейинки сийасий байанларда көп қетим йоқап кәтти.
гуәнтанамодики уйғур тутқунлириниң делолири тизимлик сийаситиниң хәтирини көрсәтти. 2008 йили америка федератсийә наразилиқ соти хузәйфа парһатни «дүшмән җәңчиси» дәп бәлгиләшни бикар қилди. сот һөкүмәт тайанған муһим мәлуматларниң мәнбәси вә ишәнчликликини баһалашқа йетәрлик асас йоқ дәп қариди; парһатниң әлқаидә йаки талибан әзаси әмәслики вә америка йаки униң иттипақдашлириға қарши һәрикәткә қатнашмиғанлиқи талашсиз иди.[10] бу дело ETIM һәққидики барлиқ әйибләшни йоққа чиқармайду. у террорлуқ бәлгиси сот тәкшүрүшидин йирақлашқанда, сийасий мәнбәлик гуманниң қандақ қилип узун муддәтлик әркинликтин мәһрум қилишқа айлинидиғанлиқини көрситиду.
нишанниң кеңийиши
11- сентәбир рамкисиниң хитай үчүн әң чоң ички пайдиси нишан даирисини кеңәйтиш иди. зораванлиққа тәййарлиқ қиливатқан кишини издәш билән пүткүл җәмийәттин «ашқунлуқ аламити» издәш арисида чоң пәрқ бар. хитайниң қанун вә низамлирида болса террорлуқ, ашқунлуқ, бөлгүнчилик, чәт әл билән алақә вә «нормал болмиған» диний ипадиләр бир биригә йеқинлаштурулди.
шуниң билән сақал, кийим, намаз, диний материйал, чәт әлдики туғқан, бәзи алақә әплири вә һөкүмәт сийаситигә наразилиқ билдүрүш қатарлиқ зораванлиқсиз һәрикәтләр бихәтәрлик тәкшүрүшигә сәвәб болалайдиған болди.[14][15]
бу йәрдә «бихәтәрләштүрүш»ниң иккинчи басқучи көрүлиду. дәсләптә тәһдит тили җазани ақлайду; кейин мәмурий түзүм шу тилға мас «хәвплик» адәмләрни ишләп чиқириду. чоң санлиқ мәлумат суписи, бийологийәлик учур топлаш, йол тәкшүрүш понкитлири, аилиләргә кадир орунлаштуруш вә сийасий ишәнч дәриҗиси бойичә түргә айриш һәммиси бир кишиниң қилған җинайитини әмәс, униң кимлики вә мунасивәт торини өлчәйду. кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң 2018 йиллиқ тәкшүрүши бу системини уйғур, қазақ вә башқа түркий мусулманларниң күндилик турмушиға сиңип кәткән кәң көләмлик назарәт вә коллектип җаза дәп хатирилиди.[15]
уйғурчә мәнбәләрдә бу өзгириш балдурла сийасий мәсилә қилип көрситилгән. әркин асийа радийосиниң 2016 йилидики бир хәвиридә уйғур кишилик һоқуқ паалийәтчилири 11- сентәбир һуҗумлирини әйибләш билән биллә, һечқандақ дөләтниң террорлуққа қарши турушни тинч сийасий өктичиликни бастурушқа ишлитиш һоқуқи йоқлуқини тәкитлигән.[18] бу пәрқ мақалиниң мәркизий өлчимидур: зораванлиққа қарши конкрет, дәлиллик вә сот назаритидики тәдбир қанунлуқ болалайду; миллий йаки диний кимликкә асасланған омумий гуман болса кәмситиш вә коллектип җазаға айлиниду.
қанунлаштурулған мустәсна һаләт
2001 йилидин кейинки әң узақ тәсир шуки, уруш дәвриниң тили даимлиқ қанун вә органларға сиңдүрүлди. хитай 2015 йили дөләтлик террорлуққа қарши туруш қанунини мақуллиди; шәрқий түркистанда районлуқ иҗра қилиш чарилири вә 2017 йиллиқ «ашқунлуқни йоқитиш низами» йолға қойулди.[14] бу һөҗҗәтләрдә «ашқунлуқ» зораванлиққа биваситә бағланмиған нурғун пикир вә һәрикәтниму өз ичигә алалайдиған кәң уқумға айланди. б д т мутәхәссислири бундақ ениқсиз тәрипләрниң қанунлуқ диний әмәлийәт, пикир вә хусусий турмушқа арилишишқа йол ачидиғанлиқини агаһландурди.[20] хитай дөләт ишлири мәһкимисиниң 2019 йиллиқ ақ ташлиқ китаби бу түзүмниң өз логикисини наһайити ениқ байан қилиду. һөҗҗәт 11 сентәбирдин кейинки дунйави террорлуқ вә ашқунлуқни шәрқий түркистандики вәзийәт билән туташтуриду; террорлуққа қарши туруш, дөләт бихәтәрлики, дин вә районлуқ «ашқунлуқни йоқитиш» низамлирини бир қануний система дәп көрситиду; андин «алдини елиш характерлик террорлуққа қарши туруш»ни биринчи орунға қойуп, «кәспий тәлим тәрбийә мәркәзлири»ни шуниң бир васитиси дәп ақлайду.[13] һөкүмәт бу мәркәзләрни қанунлуқ, ихтийарий вә һоқуқни қоғдайдиған чарә дәп тәсвирлиди.
мустәқил тәкшүрүшләр башқа мәнзирини көрсәтти. б д т кишилик һоқуқ алий комиссарлиқиниң 2022 йиллиқ баһалишичә, хитайниң террорлуқ вә «ашқунлуқ»қа қарши сийасити даирисидә уйғур вә башқа асаслиқи мусулман хәлқләргә қаритилған еғир һоқуқ дәпсәндичиликлири садир болған. доклат кәң көләмлик, халиғанчә вә кәмситиш характерлик әркинликтин мәһрум қилишниң хәлқара җинайәт, җүмлидин инсанийәткә қарши җинайәт шәкилләндүрүши мумкинликини билдүрди.[16] шуниң билән 11 сентәбирдин кейин қобул қилинған бихәтәрлик тили 2017 йилдин кейин йалғуз тәшвиқат әмәс, бәлки кәң көләмлик тутқунни башқуридиған мәмурий техникиға айланғанлиқи көрүлиду.
хәлқаралашқан контрол
бу сийасәтниң чегра сиртидики тәсириму 11- сентәбир рамкиси билән күчәйди. шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати әзалири «террорлуқ, бөлгүнчилик вә ашқунлуқ»қа қарши учур алмаштуруш, тутуш вә қайтуруш һәмкарлиқини түзүмләштүрди.[1] бундақ һәмкарлиқ конкрет зораванлиқ җинайитигә қаритилса қануний болалайду.
лекин бөлгүнчиликни зораванлиқ шәрти болмиған һалда террорлуқ билән бир сәвийәгә қойуш сийасий панаһлиқ тәләп қилғучилар вә тинч паалийәтчиләрниму қайтуруш хәвпигә дучар қилди. 2005 йилидики кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати доклати оттура асийа вә непалдин уйғурларниң қайтурулуши, йошурун сот вә еғир җаза хәвпи һәққидә мисалларни хатирилигән.[7]
гуәнтанамо делолири ғәрб дөләтлириниңму бу һекайини мустәһкәмлигәнликини көрситиду. 11 сентәбирдин кейинки җиддий һәмкарлиқ муһитида, хитайниң мәлуматлири америка тутқун қарарлириға кирип қалди; кейин сот бу мәлуматларниң ишәнчликликини соалға қойди.[10] шуңа мәсилә пәқәт хитайниң тәшвиқат қабилийитидә әмәс. хәлқара түзүмниң тез тизимлик түзүш, мәхпий дәлилгә тайиниш вә дөләтләр ара сийасий һәмкарлиқни адәм һоқуқидин үстүн қойуш адитиму бу суйиистемалға йол ачти.
хитайчә елан қилинған тәйвән дөләт мудапиә бихәтәрлик тәтқиқат орниниң 2018 йиллиқ тәһлили бу ташқи вә ички сийасәтниң бирликини көрситиду. униңчә, бейҗиң 11 сентәбирдин кейин уйғур мустәқиллиқ һәрикити билән оттура асийадики исламчи зораванлиқ арисидики бағлинишни күчлүк тәшвиқ қилди, кейин «қайта тәрбийәләш» сийаситини алдини елиш характерлик террорлуққа қарши тәдбир қилип көрсәтти.[19] бу тәтқиқат йәнә шәрқий түркистанниң «бир бәлбағ бир йол» йоллиридики истратегийәлик орнини контрол сийаситиниң материйаллиқ арқа көрүнүши дәп қарайду. бу нуқта сәвәбни йалғуз идийәдин әмәс, земин, чегра, байлиқ вә тиранзит йоллиридинму издәш керәкликини әскәртиду.
сийасий пайда вә узақ муддәтлик тәсир
бейҗиң 11- сентәбирдин үч хил сийасий пайда алди. биринчиси, хәлқаралиқ тил пайдиси: «миллий мәсилә» дегән сөһбәтни «дунйави террорлуқ»қа алмаштуруш арқилиқ тәнқидчиләрни бихәтәрликкә сәл қариғучи қилип көрсәткили болди. иккинчиси, орган пайдиси: тизимлик, әһдинамә вә дөләтләр ара һәмкарлиқ уйғурларниң һәрикитини чегра сиртидиму чәкләшкә шараит йаратти. үчинчиси, ички башқуруш пайдиси: «алдини елиш» логикиси җинайәттин бурунқи хәвпни издәйдиған болғачқа, дөләтниң кимниң ишәнчлик, кимниң тәрбийәгә моһтаҗ икәнликини бәлгиләш даирисини чәксиз кеңәйтти.
лекин бу пайдилар бихәтәрлик билән охшаш нәрсә әмәс. Michael Clarke ниң тәтқиқати зораван уйғур бөлгүнчиликини чүшиништә сийасий вә пуқралиқ һоқуқи, районлуқ тәңсизлик вә хитайниң бирләштүрүш сийаситигә аит наразилиқниму һесабқа елиш керәкликини көрситиду.[9] James Millward ниң 2004 йиллиқ баһалишиму зораванлиқниң мәвҗутлуқини инкар қилмастин, хитай рәсмий тәсвиридики тәһдит көлими вә дәлилниң ашкарилиқини соалға қойған.[8] әгәр террорлуққа қарши сийасәт наразилиқниң түп сәвәблирини сөһбәттин чиқиривәтсә, у қисқа муддәттә җимҗитлиқ пәйда қилиши, бирақ узақ муддәттә ишәнчсизлик вә қаршилиқни күчәйтиши мумкин.
шуңа «суйиистемал» дегән һөкүм нийәтни пәрәз қилишқа әмәс, васитә билән нишан оттурисидики нисбәткә тайиниду. қануний террорлуққа қарши тәдбир конкрет зораванлиқ, ениқ қанун, мустәқил сот назарити, зөрүрлүк вә нисбәтчанлиқ билән чәклиниши керәк. уйғурларға қаритилған түзүмдә болса миллий вә диний кимлик хәвп көрсәткүчигә айланди; мәмурий тутқун билән җинайи җазаниң чеграси мүҗмәлләшти; аилә вә чәт әл алақиси гуманға сәвәб болди; мустәқил тәкшүрүш чәкләнди. бу хусусийәтләр бихәтәрлик сийаситиниң өз чәклиридин чиқип, җәмийәтни сийасий җәһәттин қайта шәкилләндүрүш қоралиға айланғанлиқини көрситиду.
хуласә
11- сентәбирниң хитай сийаситидики әң чоң роли һәрбий әмәс, байан вә орган җәһәттин болди. у бейҗиңға алдин мәвҗут болған земин контроллуқи, миллий бирләштүрүш вә сийасий итаәт мәсилисини чеграси ениқ болмиған дунйави урушниң ичигә орунлаштуруш имканини бәрди. ETIM ға аит конкрет зораванлиқ вә хәлқаралиқ бағлиниш дәлиллири бу рамкиниң бир қисмини чүшәндүриду, әмма пүткүл уйғур хәлқини, униң диний әмәлийитини вә тинч сийасий пикрини нишанлашқа һоқуқ бәрмәйду.
икки он йилдин кейин бу рамкиниң күчи униң бирла байанатта әмәс, қанун, сақчи түзүми, санлиқ мәлумат техникиси, тәрбийә мәркизи, дипломатийә вә чегра һәмкарлиқиға сиңип кәткәнликидә. шуңа уни түзитиш үчүн бир тизимликни өзгәртиш йетәрлик әмәс. террорлуққа қарши турушни зораванлиққа бағлиқ ениқ җинайәтләр билән чәкләш, «ашқунлуқ»ниң мүҗмәл тәрипини бикар қилиш, мустәқил сот вә хәлқара көзитишкә йол ечиш, һәмдә уйғурларниң сийасий, мәдәний вә диний һоқуқини бихәтәрлик мәсилиси әмәс, һоқуқ мәсилиси сүпитидә бир тәрәп қилиш зөрүр. 11 сентәбирниң дәрси террорлуқни сәл чағлаш әмәс; террорлуққа қарши туруш наминиң бир хәлқ үстидики чәксиз һакимийәткә айлинишиға йол қоймаслиқтур.
мәнбәләр:
[1] Shanghai Cooperation Organisation. The Shanghai Convention on Combating Terrorism, Separatism and Extremism. 15 June 2001. English. Source link
[2] Amnesty International. China’s Anti-Terrorism Legislation and Repression in the Xinjiang Uighur Autonomous Region. 22 March 2002. English. Source link
[3] State Council Information Office of the People’s Republic of China. East Turkistan Terrorist Forces Cannot Get Away with Impunity. 21 January 2002. Chinese. Source link
[4] Reuters and Al Jazeera Arabic. China Links Xinjiang Militants to bin Laden. 21 January 2002. Arabic. Source link
[5] United States Department of State. Designation of the Eastern Turkistan Islamic Movement Under Executive Order 13224. 11 September 2002. English. Source link
[6] United Nations Security Council. Narrative Summary for the Eastern Turkistan Islamic Movement QDe 088. English. Source link
[7] Human Rights Watch. Devastating Blows: Religious Repression of Uighurs in Xinjiang. 11 April 2005. English and Chinese. Source link
[8] James A. Millward. Violent Separatism in Xinjiang: A Critical Assessment. East-West Center Washington. 2004. English. Source link
[9] Michael Clarke. China’s War on Terror in Xinjiang: Human Security and the Causes of Violent Uighur Separatism. Terrorism and Political Violence, 20(2). 2008. English. Source link
[10] United States Court of Appeals for the District of Columbia Circuit. Parhat v. Gates, 532 F.3d 834. 30 June 2008. English. Source link
[11] Sean R. Roberts. The War on the Uyghurs: China’s Internal Campaign Against a Muslim Minority. Princeton University Press. 2020. English. Source link
[12] Mehmet Erkan Kıllıoğlu. Doğu Türkistan, Uygurlar ve Çin: Bir Güvenlikleştirme Analizi. Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi, 27. 2026. Turkish. Source link
[13] State Council Information Office of the People’s Republic of China. 新疆的反恐 去极端化斗争与人权保障. 18 March 2019. Chinese. Source link
[14] Xinjiang Uyghur Autonomous Region Regulation on De-extremification. 30 March 2017. Chinese with English translation. Source link
[15] Human Rights Watch. Eradicating Ideological Viruses: China’s Campaign of Repression Against Xinjiang’s Muslims. 9 September 2018. English; Arabic, Chinese, Turkish and Uyghur summaries. Source link
[16] Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights. Assessment of Human Rights Concerns in the Xinjiang Uyghur Autonomous Region, People’s Republic of China. 31 August 2022. English. Source link
[17] United States Department of State. Revocation of the ETIM Designation Under Section 212 of the Immigration and Nationality Act. Federal Register. 20 October 2020. English. Source link
[18] Radio Free Asia Uyghur Service. Uyghurs Mark the September 11 Attacks and Condemn the Misuse of Counterterrorism. 9 September 2016. Uyghur. Source link
[19] Institute for National Defense and Security Research Taiwan. 中國以再教育營推動反恐之觀察. 14 December 2018. Chinese. Source link
[20] United Nations Special Procedures. Joint communication to the Government of China on the counter-terrorism legislative framework and human rights. 19 December 2022. English. Source link
