сүрәт: © AP Photo
йазғучи: чағла үрин (Çağla Üren), «Euronews Türkçe» | 2026-йили 11-сентәбир
«түркистан таймз» тәрҗимиси
«Anthropic» хитай, иран вә ғәрбий африқа билән алақидар тәрәпләрниң, шундақла сода характерлик җасуслуқ йумшақ детал ширкәтлириниң «Claude» арқилиқ назарәт системилирини тәрәққий қилдурғанлиқини байқиғанлиқини билдүрди.
сүний әқил ширкити «Anthropic» өзиниң «Claude» моделлириниң сийасий контрол қилиш, йалған учур тарқитиш вә назарәт қилиш паалийәтлиридә суйиистемал қилинған делоларни хуласилигән кәң көләмлик доклатни елан қилди. доклатниң муһим бир қисми сүний әқилниң дөләт назарәтчилик һәрикәтлиридә ишлитилишигә беғишланған.
ширкәтниң йеңи тәһдит истихбарати доклатиға қариғанда, 2026-йили йанвардин ийулғичә хитай, иран вә ғәрбий африқа билән алақидар тәрәпләр, шундақла һәқлиқ назарәт мулазимити билән тәминләйдиған ширкәтләр «Claude» дин пайдиланған нурғун һәрикәт хатириләнгән.
«Anthropic» ниң ишлитиш сийасити «Claude» ни кишиләрниң разилиқисиз уларни назарәт қилиш, шәхсий архипини түзүш йаки асасий һәқ-һоқуқ вә әркинликләргә дәхли-тәруз қилиш мәқситидә ишлитишни чәкләйду. ширкәт доклатқа киргүзүлгән барлиқ делолардики мунасивәтлик һесабатларниң тақалғанлиқини, байқаш системилириниң йеңиланғанлиқини вә зөрүр әһвалларда нәтиҗиләрниң кәсипдаш шерикләр һәмдә мәсул органлар билән һәмбәһирләнгәнликини билдүрди.
доклатқа қариғанда, сүний әқилниң дөләт назарәтчиликидә ишлитилиши пәқәт санлиқ мәлумат тәһлили биләнла чәкләнмәйду. бәзи һәрикәтләрдә «Claude» йумшақ детал инженери, истихбарат анализчиси, тәрҗиман вә һәрикәт пиланлиғучиси сүпитидиму ишлитилгән.
бир киши бир инженерлиқ әтритиниң хизмитини қилалиған
«Anthropic» байқиған әң муһим йүзлинишләрниң бири, сүний әқилниң әнәниви бир йумшақ детал йаки инженерлиқ әтритиниң орнини алалайдиған һалға келиши болған.
ширкәт тәминлигән мисалларниң биридә, малиниң дөләт бихәтәрлик органлири үчүн ишләйдиған бир мәслиһәтчи «Claude» дин пайдилинип, пүтүн мәмликәт миқйасидики алақини көзитидиған назарәт системисини тәрәққий қилдурған.
йәнә бир делода, иран билән алақидар тәрәпләр иҗтимаий таратқу абонтлириниң кимлик учурини топлаш үчүн йаман ғәрәзлик «Firefox» кеңәйтилмисини йасиған.
хитайда болса, диний ишларға мәсул бир истихбарат орниниң илгири нурғун анализчилар әтрити елип баридиған хизмәтни бир ишхана вә бир сүний әқил йардәмчиси билән давамлаштуруп, һәр айда миңлиған тәкшүрүш материйалини тәййарлийалайдиған һалға кәлгәнлики билдүрүлгән.
«Anthropic» ниң қаришичә, бу әһвал сүний әқилниң дөләт бихәтәрлик бийурократийәсигә барғансери чоңқур сиңип кириватқанлиқини көрситиду.
сүний әқил назарәт нишанлириниму таллаватиду
доклатта алаһидә тәкитләнгән иккинчи йүзлиниш — сүний әқилниң пәқәт техникилиқ ул әслиһә қурушқила әмәс, назарәт қилинидиған кишиләрни бәлгиләшкә ишлитилишидур.
бир һәрикәттә, көп миқдардики иҗтимаий таратқу йазмилири «Claude» ға йүкләнгән вә моделдин абонтларниң орни, нопус алаһидилики вә сийасий хаһиши һәққидә хатирә турғузуш тәләп қилинған.
иранниң йәнә бир тармиқи нәччә йүз миң иҗтимаий таратқу йазмисини тәһлил қилдуруп, 39 өктичи һесабатни назарәт тизимликигә киргүзгән.
хитай билән алақидар тәрәпләрниңму хәвәр вә иҗтимаий таратқу йазмилириға «сийасий сәзгүрлүк» бойичә номур қойғузғанлиқи, бәзи кишиләрни «контрол қилиш» мәқситидә бәлгә қилғанлиқи билдүрүлгән.
хитай билән алақидар һәрикәт сүрийәдики уйғурларни нишан қилған
доклаттики әң диққәт тартидиған делоларниң бири, хитай билән алақидар тәрәпниң сүрийәдики уйғурларни нишан қилған һәрикитидур.
«Anthropic» хитай һөкүмити билән алақиси бар, дәп баһалиған бир тәрәпниң «Claude» дин пайдилинип сүрийәдики уйғурлар вә уйғур қораллиқ гуруппилирини из қоғлиғанлиқи, уларниң шәхсий архипини түзгәнлики вә бәзи кишиләрни учур мәнбәси қилип йаллимақчи болғанлиқини ашкарилиди.
нишанлар ичидә йеңидин қурулған сүрийә армийәсигә қатнашқан уйғур қораллиқлириму бар иди. хитай һөкүмити бу тәшкилатларни террорлуқ тәшкилатлири, дәп бекитиду.
мәзкур тәрәп 100 дин артуқ «WhatsApp» гурупписи вә нәччә он «Telegram» қанилидин еришкән учурларни «Claude» ға йоллап, хитайчә истихбарат архиплирини тәййарлиған. бу архипларда кишиләрниң кимлики, алақә тори вә аҗиз нуқтилири тәһлил қилинған.
болупму иқтисадий қийинчилиққа дуч кәлгәнләр, аилисидин айрилип қалғанлар вә идийә җәһәттин үмидсизләнгән, дәп қаралған кишиләр йошурун нишан қилип талланған.
«Anthropic» бәзи кишиләрниң шәрқий түркистанда — хитай һөкүмити рәсмий һалда «шинҗаң уйғур аптоном райони» дәп атайдиған районда — йашайдиған аилә әзалириниң бар-йоқлуқи алаһидә хатириләнгәнликигә диққәт тартти. ширкәтниң баһалишичә, бу учурни бесим васитиси қилип ишлитиш пәқәт хитайниң ички бихәтәрлик органлири билән маслашқан әһвалдила мумкин болиду.
әрәбчә билмәйдиған мәзкур тәрәп «Claude» арқилиқ сүрийә әрәбчисидә учур йазған, кәлгән җавабларни шуан тәрҗимә қилған вә нишанларға йолланған учурларниң тил вә писхика җәһәттин қанчилик ишәнчлик икәнликини тәкшүргән.
буниңдин башқа, «Claude» дин әрәбчә сөзләйдиған «мутәхәссис мәслиһәтчи» ролини елип, һәрикәттә ишлитилидиған учурларни һәрбий аталғу, шивә вә нишанниң писхикиси нуқтисидин баһалаш тәләп қилинған.
бәзи нишанларға уйғур қисимлири һәққидә учур тәминләш бәдилигә пул бериш тәклипи сунулған.
«Anthropic» ниң билдүрүшичә, мәзкур тәрәп йәнә уйғур диаспорасидики журналистларниң инавитигә зийан йәткүзүш үчүн кәң көләмлик паш қилиш сәпәрвәрликлири, бот торлири вә сахта васитичи тәшкилатларни қуруш үстидә ишлигән.
иранда 16 һесабат тақалған
«Anthropic» йәнә ирандики йерим һәрбий вә ички бихәтәрлик органлири билән алақидар икки айрим тармаққа тәвә, дәп қаралған 16 «Claude» һесабатини тақиғанлиқини елан қилди.
ширкәт бу икки тармақниң охшаш болмиған усулларда ишлигән болсиму, топлиған санлиқ мәлуматлирини охшаш бир мәркизий назарәт ул әслиһәсигә йоллиғанлиқини байқиған.
тармақларниң бири иранниң охшимиған өлкилиридә паалийәт қилидиған йәттә бөлүмлүк бир қурулма иди. бу орунниң иран пуқралириға даир кимлик хатирә санлиқ мәлумат амбирини сақлиғанлиқи вә пәқәт бир йил ичидә 6 миң 388 иранлиқни назарәт қилип, уларниң шәхсий архипини түзгәнлики илгири сүрүлгән.
дәваға қариғанда, «Claude» бу йәрдә һәм анализчи, һәм йумшақ детал тәрәққий қилдуруш қорали сүпитидә ишлитилгән.
система йәнә 155 миң 216 тивит үстидә иҗтимаий тор тәһлили елип барған вә иранлиқ өктичиләргә йаки диаспораға тәвә 39 һесабатни айрим бәлгә қилған.
намаз вақти әпидәк көрситилгән зийанлиқ кеңәйтилмә
иранниң қум шәһиридики йәнә бир тармақ «Claude» ни биваситә бир йумшақ детал инженерлиқ әтритидәк ишләткән.
бу тармақ тәрәққий қилдурған қораллар ичидики әң диққәт тартидиғини «al-Najm al-thāqib» — «нәҗмус сақиб» намлиқ зийанлиқ «Firefox» кеңәйтилмиси иди.
«Anthropic» ниң билдүрүшичә, кеңәйтилмә ишлитишкә кириштүрүлгән болуп, чоң иҗтимаий таратқу супилиридин абонтларниң кимлик учурини топ-топ һалда йиғишқа ишлитилгән. бу кеңәйтилмә намаз вақти әпи шәклидә йасинивалған.
мәзкур тармақ «Claude» ниң йардимидә йәнә алақә әплиридики абонтларниң һәқиқий кимликини ениқлайдиған қораллар, телефон номуридин кимлик бәлгиләйдиған системилар, дөләт кимлик номурини йиғишқа ишлитилидиған тор тузиқи бәтлири вә «Telegram» үчүн топ-топ паш қилиш ботлирини тәрәққий қилдурған.
иранниң һәр икки тармиқи топлиған учурларни «Arman» намлиқ мәркизий дело башқуруш системисиға йоллиған.
доклатқа қариғанда, бу системида бир кишигә аит архип дөләт кимлик номури, етиқади, җинайи ишлар хатириси вә иҗтимаий таратқу һесабатлиридин башқа, «һәрикәт» дәп аталған бир бөләкниму өз ичигә алған.
ширкәт йәнә бәзи мәшғулатчиларниң иранниң йуқири дәриҗилик әмәлдарлиридин вәзипә тапшурувалғанлиқи, шундақла бу системиларниң һөкүмәт вәзипилиригә тәйинлинидиған кишиләрни баһалаштиму ишлитилгәнликигә даир дәлилләрни байқиған.
Claude бәзи тәләпләрни рәт қилған болсиму бир қисим назарәт қораллирини йасашқа йардәм бәргән
«Anthropic» доклатидики диққәт тартидиған нуқтиларниң бири, «Claude» сийасий архип түзүш йаки тәшвиқат тәләплириниң бир қисмини рәт қилған болсиму, бәзи назарәт йумшақ деталлирини тәрәққий қилдурушқа йардәм бәргәнликидур.
ширкәт һазирқи бихәтәрлик тәдбирлириниң ашкара сийасий архип түзүш тәләплирини тосийалайдиғанлиқини, бирақ бәзи техникилиқ қоралларниң назарәт мәқситидә ишлитилидиғанлиқини һәр вақит байқийалмайдиғанлиқини етирап қилған.
шуңа иран делосидин байқалған усуллар йеңи байқаш системилириға киргүзүлгән.
исраилийә билән алақидар сода назарәт ширкити иран вә парс қолтуқидики абонтларни архиплаштурған
«Anthropic» 2026-йили ийунда иран вә парс қолтуқидики иҗтимаий таратқу абонтлирини тәһлил қилип түргә айриш үчүн сода характерлик назарәт суписини тәрәққий қилдуруватқан йәнә бир һесабатни тақиғанлиқини билдүрди.
мәзкур паалийәтниң исраилийә-сингапор билән алақидар сода истихбарат ширкити «S2T Unlocking Cyberspace» тәрипидин йаки шу ширкәт намидин елип берилғанлиқи баһаланған.
системиниң асаслиқ мәқсити абонтларниң орнини хәритиләш, кишиләрни охшимиған нопус гуруппилириға айриш вә әрәбчә рәсмий истихбарат доклатлирини тәййарлаш иди.
абонтлар «шәһәр аһалиси», «дин хадими», «һәрбий хадим», «йашлар», «диаспора» вә «йеза аһалиси» дәп алтә гуруппиға айрилған.
буниңдин башқа, кишиләрниң һөкүмәтни қоллайдиған йаки һөкүмәткә қарши икәнликиму түргә айрилған.
тәхминән 25 иҗтимаий таратқу йазмисидин тәркиб тапқан топламлар «Claude» ға йүкләнгән вә моделдин йазма игилириниң нопус архипи, орни вә сийасий хаһиши һәққидә мөлчәр һасил қилиш тәләп қилинған.
«Anthropic» системиниң техи синақ басқучидила байқалғанлиқини, шундақла техиму илғар һәрикәтләрниң һәқиқий кишиләргә қарши ишлитилгәнликигә даир дәлил тепилмиғанлиқини әскәртти.
малида 25 милйон SIM картини қаплиған система
доклаттики әң кәң көләмлик дөләт назарәтчилик делолириниң бири малида ашкариланған.
«Anthropic» бирла «Claude» абонтиниң мали дөләт истихбарат мулазимити үчүн пүтүн мәмликәт миқйасидики назарәт системисини тәрәққий қилдурғанлиқини билдүрди. мәзкур тәрәпниң бамако шәһиридә йашайдиған мустәқил мәслиһәтчи икәнлики баһаланған.
«Lakana 360» намлиқ система малидики үч дөләтлик көчмә хәвәрлишиш тиҗарәтчисиниң һәммисидә ишлитилидиған тәхминән 25 милйон SIM картини назарәт қилалайдиған қилип лайиһәләнгән.
«Anthropic» ниң билдүрүшичә, система телефон хатирилири, қисқа учурлар вә авазлиқ сөзлишишләрни топлийалайдикән.
система йәнә охшаш киши охшимиған SIM карта ишләтсиму, уни авазидин тонуш, VPN вә шифирлаш техникисини ишләткән кишиләрни бәлгә қилиш, мәхпий йиғин өткүзүлгән болуш еһтималини мөлчәрләш вә бәлгилик райондики кишиләрни аптоматик һалда назарәт тизимликигә киргүзүш иқтидариға игә қилип тәрәққий қилдурулған.
кишиләрни малиниң дөләтлик бийометирик нопус тизимлаш системиси вә башқа һөкүмәт санлиқ мәлумат амбарлири билән селиштуруш иқтидариму бу системиға киргүзүлгән.
Claude тақалсиму система ишләшни давамлаштуриду
мали делосиниң йәнә бир һалқилиқ тәрипи — назарәт ул әслиһәсиниң «Claude» ға биваситә тайанмайдиғанлиқидур.
«Claude» системиниң йумшақ детал қурулмиси вә инженерлиқ лайиһәсини тәрәққий қилдурушқа ишлитилгән, бирақ ахирқи назарәт суписи йәрлик сүний әқил моделлири арқилиқ органниң ички мулазиметирлирида ишләйдиған қилип лайиһәләнгән.
шуңа «Anthropic» ниң мунасивәтлик һесабатни тақиши, аллиқачан қурулуп болған «Lakana 360» системисини аптоматик тохтиталмайду.
«Anthropic» ниң билдүрүшичә сүний әқил дөләт бихәтәрлик бийурократийәсигә сиңип кирмәктә
«Anthropic» ниң қаришичә, бу делолар сүний әқилниң дөләтләрниң бихәтәрлик вә истихбарат механизмлиридики аддий бир йардәмчи қорал болуштин һалқип кәткәнликини көрситиду.
моделлар һазир код йазалайду, милйонлиған санлиқ мәлумат нуқтисини түргә айрийалайду, сийасий йаки нопус алаһидиликигә асасән нишан таллийалайду, чәт әл тили тосалғулиридин һалқийалайду вә дөләт органлири ишлитәләйдиған истихбарат доклатлирини аптоматик тәййарлийалайду.
ширкәт болупму хитай вә иран мисаллирида, сүний әқилниң һазирқи дөләт бихәтәрлик системилиридики техникилиқ вә бийурократик мәсилиләрни һәл қилиш үчүн ишлитилгәнликини билдүрди.
доклатқа қариғанда, нишанға елинған җамаәтләрму асасән бу дөләтләр илгиридин назарәт қилип кәлгән гуруппилар билән бирдәк икән.
булар хоңкоңдики демократийәни қоллиғучилар, тибәтләр, фалунгуң әзалири, уйғур диаспораси, иранлиқ өктичиләр вә аз санлиқ гуруппиларни өз ичигә алиду.
«Anthropic» байқалған барлиқ һәрикәтләр билән алақидар һесабатларни тақиғанлиқини вә назарәт паалийәтлиридә ишлитилгән техникилиқ усулларни кәлгүсидики суйиистемалларни балдуррақ байқаш үчүн бихәтәрлик системилириға қошқанлиқини билдүрди.
мәнбәләр: «түркистан таймз» мақалиси | «Euronews Türkçe» ниң әсли хәвири
