вәкиллик сүрәт (сүрәт мәнбәси: X/@UyghurCongress)
ANI | 2026-йили 13-сентәбир
«түркистан таймз» тәрҗимиси
мийунхен [германийә], 13-сентәбир (ANI): дунйа уйғур қурултийи 6-сентәбирдин 10-сентәбиргичә болған өзгиришләрни өз ичигә алған һәптилик қисқичә доклатида, уйғурларниң һәқ-һоқуқи, хитайниң шәрқий түркистандики башқуруш сийасәтлири вә җавабкарлиқни сүрүштүрүш йолидики хәлқара тиришчанлиқларға мунасивәтлик бир қатар өзгиришләрни гәвдиләндүрди.
дунйа уйғур қурултийи 6-сентәбир, 3-сентәбир күни үрүмчидә 85 йешида вапат болған даңлиқ уйғур археолог вә алим абдуқәййум хоҗаға тәзийә билдүрүш байанати елан қилди. қурултайниң һәптилик қисқичә доклатиға қариғанда, абдуқәййум хоҗа тунҗи әвлад уйғур археологлириниң бири болуп, һайатини уйғур тарихи, археологийәси вә қәдимки йазма мираслирини тәтқиқ қилишқа беғишлиған. қурултай униң аилиси, уруқ-туғқанлири вә кәң уйғур җамаитигә тәзийә билдүрди.
хитай дөләт таратқулири 8-сентәбир, үрүмчидә өткүзүлгән «шинҗаңниң мунәввәр хәлқаралиқ меһманлар билән достлуқ вә алмаштуруш йиғини» һәққидә хәвәр бәрди. йиғинда 33 дөләттин кәлгән 300 дин артуқ қатнашқучи бейҗиң «районниң бихәтәрлик, тәрәққийат вә иҗтимаий башқуруш тәҗрибиси» дәп тәсвирлигән мәсилиләрни музакирә қилди.
дунйа уйғур қурултийиниң һәптилик қисқичә доклатида нәқил қилинишичә, бу йиғинда хитайниң шәрқий түркистандики сийасәтлири бихәтәрлик, милләтләр мунасивити вә тәрәққийатқа даир хирисларға дуч келиватқан башқа дөләтләргиму әһмийәтлик болуши мумкин болған «йеңи әндизә» сүпитидә көрситилгән.
дунйа уйғур қурултийиниң билдүрүшичә, уйғурларға қаритилған кәң көләмлик тутқун, мәҗбурий әмгәк, мәдәнийәт вә динни бастуруш шундақла башқа еғир кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлири хәлқарада кәң даиридә һөҗҗәтләштүрүлгән болсиму, паалийәттә бейҗиңниң башқуруш әндизиси иҗабий шәкилдә тәсвирләнгән. қурултайниң қаришичә, бу сийасәтләрни хәлқараға мас келидиған тәҗрибә сүпитидә тонуштуруш хитайниң шәрқий түркистандики техиму кәң бастуруш вә мәҗбурий ассимилйатсийә һәрикитиниң бир қисми болған әмәлийәтләрни нормаллаштуруш хәвпини пәйда қилиду.
8-сентәбир йәнә «хитайниң йоқитиш арқилиқ бирлик бәрпа қилиши оттура асийани әндишигә селиши керәк» намлиқ бир мақалә елан қилинди. мақалидә бейҗиңниң өзи бәлгилигән бихәтәрлик, сийасий садақәт вә миллий кимлик чүшәнчилирини оттура асийа бойичә илгири сүрүш үчүн шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатидин барғансери көп пайдилиниватқанлиқиға болған әндишиләр оттуриға қойулди.
дунйа уйғур қурултийиниң һәптилик қисқичә доклатиға қариғанда, мақалидә хитайниң узундин буйан қоллинип келиватқан «террорлуқ, бөлгүнчилик вә ашқунлуқ» тәбири уйғурларни бастурушни ақлашқа ишлитилгәнлики, әмдиликтә бу тәбирниң оттура асийа дөләтлири билән қанун иҗра қилиш, ахбарат, техника вә сийасәт саһәлиридики техиму чоңқур һәмкарлиқ арқилиқ күчәйтиливатқанлиқи илгири сүрүлгән.
мақалидә йәнә хитайниң райондики көзитиш, сүний әқил, биометирийә, ген вә бихәтәрлик саһәлиридики мәвҗутлуқиниң кеңийишидин әндишә қилинған. уйғурларға қарши ишлитилгән техника вә башқуруш әмәлийәтлириниң оттура асийа дөләтлириниң сийасәтлиригә барғансери күчлүк тәсир көрситиши мумкинлики агаһландурулған.
дунйа уйғур қурултийи нәқил қилғинидәк, мақалә түркий дөләтләр һөкүмәтлирини һәқиқий бихәтәрлик тәһдити билән тинч йолдики һоқуқ тәшәббуси, диний паалийәт вә муһаҗирәттики җамаәтниң һәрикәтлирини пәрқләндүрүшкә чақирған. шундақла шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиниң бейҗиңниң контрол қилиш әндизисини түрк дунйасида нормаллаштуридиған сәһнигә айлинип қалмаслиқи керәкликини агаһландурған.
дунйа уйғур қурултийиниң муавин рәиси зумрәтай әркин 9-сентәбир, бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ кеңишиниң 63-нөвәтлик йиғинида байанат бәрди. бу, б д т кишилик һоқуқ алий комиссари ишханисиниң баһалаш доклати елан қилинғанлиқиниң төт йиллиқиға тоғра кәлди.
дунйа уйғур қурултийиниң һәптилик қисқичә доклатида билдүрүлүшичә, б д т кишилик һоқуқ алий комиссари ишханисиниң баһалиши уйғурлар вә башқа асаслиқи мусулман җамаәтләрни өз бешимчилиқ вә кәмситиш характерлик тутуп турушниң инсанийәткә қарши җинайәтни шәкилләндүрүши мумкин, дәп хуласә чиқарған.
зумрәтай әркин мәҗбурий әмгәк күчи йөткәш пирограммилири вә йеңи «милләтләр иттипақлиқи вә тәрәққийатини илгири сүрүш қануни»ни өз ичигә алған бастурушниң түзүмләштүрүлүши давамлишиватқанлиқини тәкитлиди. у бу қанунниң уйғурлар вә башқа җамаәтләрниң тил, мәдәнийәт вә диний һәқ-һоқуқлири һәққидә еғир әндишә пәйда қилидиғанлиқини билдүрди.
у бирләшкән дөләтләр тәшкилатиға әза дөләтләрни конкрет җавабкарлиқ тәдбирлирини маслаштурушқа, зийанкәшликкә учриғучиларниң адаләт вә төләмгә еришиши үчүн әмәлий йолларни капаләтләндүрүшкә чақирди.
«Safeguard Defenders» тәшкилати 10-сентәбир, хитай дөләт телевизийә қанили CGTN ниң паалийәтлирини тәкшүргән бир доклат елан қилди. доклатта бу қанал хитай коммунистик партийәси мәркизий тәшвиқат өлүминиң контроллуқида һәрикәт қилидиған йәршариви тәшвиқат вә сансорчилиқ васитиси дәп тәсвирләнди.
дунйа уйғур қурултийиниң һәптилик қисқичә доклатида нәқил қилинишичә, доклат CGTN ниң сабиқ хизмәтчилири билән өткүзүлгән сөһбәтләргә асасланған болуп, қаттиқ тәһрирлик контроллуқи, өз-өзини сансор қилиш, назарәт қилиш вә ахбарат өлчимидин хитай коммунистик партийәсиниң байанлирини үстүн қойуш әһваллири байан қилинған.
доклатта CGTN ниң шәрқий түркистан һәққидики хәвәрлири вә кәң көләмлик тутуп туруш лагерлирини «кәспий тәрбийәләш мәркәзлири» дәп тәсвирлиши алаһидә тәкшүрүлгән. хәвәрләргә қариғанда, сабиқ хизмәтчиләр бу хил хәвәрләрдин биарам болғанлиқини билдүргән; уларниң бири қаналниң лагерларни тәсвирләш усули сәвәбидин истепа бәргәнликини ейтқан.
10-сентәбир йәнә доктор гүлшән аббасниң хитай һөкүмити тәрипидин түрмигә ташланғанлиқиниң сәккиз йиллиқиға тоғра кәлди. дунйа уйғур қурултийиниң һәптилик қисқичә доклатиға қариғанда, доктор гүлшән аббас америкадики «уйғур һәрикити» тәшкилатиниң (Campaign For Uyghurs—CFU) иҗраийә директори болған қериндиши рошән аббасниң һоқуқ тәшәббуси хизмитидин өч елиш мәқситидә 2018-йили сентәбирдә тутуп кетилгән.
«уйғур һәрикити» бу йиллиқ хатирә мунасивити билән доктор гүлшән аббасни қойуп бериш тоғрисидики хәлқара чақириқларниң күчийиватқанлиқини гәвдиләндүрди. тәшкилат һөкүмәтләрни бейҗиңға давамлиқ бесим ишлитип, уни дәрһал қойуп беришкә, шундақла тәшкилатниң билдүрүшичә шәрқий түркистанда наһәқ түрмидә тутуп турулуватқан башқа уйғурларниму қойуп беришкә чақирди. (ANI)
мәнбә:
