архип сүритиниң чүшәндүрүши: 2023-йили 19-ийул тартилған бу сүрәттә, шәрқий түркистанниң қизилсу қирғиз аптоном области атуш шәһиридики тутуп туруш орни дәп қариливатқан бир җайниң көзитиш мунари көрүниду.
мәнбә: америка авази хитайчә тори
елан қилинған вақит: 2026-йили 17-сентәбир
тәрҗимә: түркистан таймз
дунйаниң һәрқайси җайлирида кишилик һоқуқ, демократийә вә диний әркинликни илгири сүридиған 30 ға йеқин тәшкилат 16-сентәбир чаршәнбә күни хитай коммунистик партийәсиниң баш секретари ши җинпиңға очуқ хәт елан қилди. улар ши җинпиңни келәр һәптә вашингтонни зийарәт қилиштин илгири виҗдан мәһбуслирини қойуп беришкә, чегра һалқиған бастурушни тохтитишқа вә муһим әдлийә ислаһатлирини елип беришқа вәдә беришкә чақирди.
очуқ хәттә мундақ дейилди: «сиз 2012-йилиниң ахирида һакимийәт бешиға чиққандин буйан, тәшкилатлиримиз һөкүмитиңизниң хитайниң дөләт ичи вә хәлқаралиқ қануний мәҗбурийәтлиригә хилап болған кәң көләмлик вә системилиқ кишилик һоқуқ җинайәтлирини хатирилиди; бәзилиримиз буни өз бешимиздин өткүздуқ».
хәттә ши җинпиң һөкүмитиниң тибәтләр, уйғурлар вә хоңкоңға қаратқан бастуруши, шундақла диний рәһбәрләр вә җамаәтләр, айаллар һоқуқи паалийәтчилири, мухбирлар, адвокатлар, аммиви сәһийә мутәхәссислири вә башқа паалийәтчиләрни зәрбә нишани қилғанлиқи тилға елинди. хитай йеңидин йолға қойған «милләтләр иттипақлиқи вә тәрәққийатини илгири сүрүш қануни»му әскәртилди.
кишилик һоқуқ тәшкилатлири хәттә мундақ деди: «биз бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ мутәхәссислириниң, хитай миқйасидики халиғанчә тутқун қилишниң даириси вә көлиминиң өзила инсанийәткә қарши җинайәтни шәкилләндүрүши мумкинлики һәққидики әндишисигә қошулимиз; пүтүн мәмликәттики зийанкәшликкә учриғучилар вә һайат қалғанлар билән һәмкарлиқимизни билдүримиз».
очуқ хәттә йәнә мундақ дейилди: «һөкүмитиңизниң хитай сиртидики пикир байан қилишни бесиқтуруш вә кишиләрниң һәрикитини чәкләш үчүн чегра һалқиған бастуруш вә коллектип җазалаш васитилирини ишлитишидинму охшаш дәриҗидә әндишә қилимиз».
хәттә, имза қойғучиларниң нурғуни америкада хитай һөкүмити, хитай коммунистик партийәси даирилири йаки уларниң вакаләтчилири тәрипидин паракәндичиликкә учриған, из қоғланған йаки назарәт қилинғанлиқи билдүрүлди. америкада йашаватқан бир қисим паалийәтчиләрниң хитайдики аилә-тавабиатлириму уларниң паалийити сәвәбидин ши җинпиң һөкүмитиниң өч елишиға учриған.
очуқ хәттә мундақ дейилди: «америка вә башқа дөләтләр һөкүмәтлириниң қанунни ашкара дәпсәндә қилған бу қилмишларни тәкшүрүш вә җинайи җавабкарлиққа тартиш йолидики тиришчанлиқи бизни зор дәриҗидә илһамландурди. зөрүр болсила, биз бу һоқуқ дәпсәндичиликлирини хатириләшни давамлаштуримиз».
ши җинпиңға қойулған төт тәләп
очуқ хәттә ши җинпиңға төт тәләп қойулди:
- виҗдан мәһбуслири, кишилик һоқуқ қоғдиғучилири вә уруқ-туғқанлириниң кишилик һоқуқ паалийити сәвәбидин халиғанчә тутқун қилинған кишиләрни дәрһал вә шәртсиз қойуп бериш. хәттә америка билән йеқин алақиси бар вә америка парламент әзалири қойуп беришни тәләп қилған кишиләрдин, булар билән чәкләнмигән һалда, төвәндики исимлар тилға елинди: пенсийәгә чиққан уйғур дохтур гүлшән аббас (Gulshan Abbas), уйғур карханичи әкбәр әсәт (Ekpar Asat), хоңкоңлуқ демократийә паалийәтчиси чу хаң туң (Chow Hang-tung), уйғур алимә раһилә давут (Rahile Dawut), хитайлиқ кишилик һоқуқ адвокати диң җйаши (Ding Jiaxi), хитайлиқ мухбир доң йүйү (Dong Yuyu), аилә черкави рәһбири поп гав чүәнфу (Gao Quanfu), америкада йашайдиған сәнәткар гав җен (Gao Zhen), хитайлиқ кишилик һоқуқ адвокати гав җишең (Gao Zhisheng), далай лама етирап қилған 11-нөвәтлик панчән лама гедүн чоки нейма (Gedhun Choekyi Niyima), тибәтлик раһиб вә йазғучи го шераб гйатсо (Go Sherab Gyatso), хоңкоңлуқ демократийә паалийәтчилири алберт хо (Albert Ho) билән ли чук йән (Lee Cheuk-yan), хоңкоңлуқ демократийә тәрәпдари таратқу магнати җимми лай (Jimmy Lai), бермалиқ америкалиқ алим мин зин (Min Zin), уйғур алими илһам тохти (Ilham Tohti), тибәтлик раһиб лобсаң тсериң (Lobsang Tsering), чәт әлдики демократийә һәрикити паалийәтчиси ваң биңҗаң (Wang Bingzhang), хитайлиқ йазғучи вә хиристийан попи ваң йи (Wang Yi), хитайлиқ кишилик һоқуқ паалийәтчиси йаң мавдуң (Yang Maodong) вә зион черкавиниң рәһбәрлири.
- ши җинпиң һакимийити мәзгилидә мақулланған, хәлқара кишилик һоқуқ мәҗбурийәтлиригә хилап қанунларни әмәлдин қалдуруш йаки өзгәртиш нийитини елан қилиш. булар 2020-йиллиқ «хоңкоң дөләт бихәтәрлик қануни» билән 2026-йиллиқ «милләтләр иттипақлиқи вә тәрәққийатини илгири сүрүш қануни»ни өз ичигә алиду, әмма булар биләнла чәкләнмәйду.
- хитай сиртидики кишиләр, җүмлидин 14-нөвәтлик далай ламаниң хитайдики аилә-тавабиатлири вә җамаити билән җәм болуш үчүн хитайға беришни халиғанда, уларниң киришигә рухсәт қилинидиғанлиқини вә сәпәр бихәтәрликиниң капаләткә игә қилинидиғанлиқини җәзмләштүрүш.
- ши җинпиң америкаға йетип келиштин илгири, хитай вәкилләр өмикидики барлиқ әзалар вә уларниң америкадики алақидарлириниң бу зийарәткә мунасивәтлик намайиш вә қаршилиқ һәрикәтлиригә қарита чегра һалқиған бастуруш йаки коллектип җазалашни йолға қоймайдиғанлиқини ашкара җәзмләштүрүш.
хәттә, бу тәдбирләрниң қоллинилмаслиқи хитай һөкүмитиниң кишилик һоқуқ мәсилисидики нийити һәққидә дунйа җамаәтчиликидә мәвҗут әндишини техиму чоңқурлаштуридиғанлиқи билдүрүлди. имза қойғучилар йәнә ши җинпиңниң зийарити мәзгилидә униң билән биваситә көрүшүшкә тәййар икәнликини ипадилиди.
имза қойғучилар арисида уйғур тәшкилатлириниң вәкиллириму бар
очуқ хәткә дунйаниң һәрқайси җайлирида кишилик һоқуқ, демократийә вә диний әркинликни илгири сүридиған тәшкилатларниң 29 вәкили имза қойған.
имза қойғучилар арисида «хитай кишилик һоқуқ қоғдиғучилири тори»дин софи ричардсон (Sophie Richardson), худсон институтидин оливийә енос (Olivia Enos), «әркинлик өйи»дин җейми флай (Jamie Fly), «мухбирларни қоғдаш комитети»дин беһ лих йи (Beh Lih Yi), «чеграсиз мухбирлар»дин александра билаковска (Aleksandra Bielakowska), «хәлқара кәчүрүм тәшкилати» америка шөбисидин надийа дар (Nadia Daar), «хәлқара уйғур академийәси»дин ришат аббас (Rishat Abbas), дунйа уйғур қурултийидин зумрәтай әркин (Zumretay Arkin), «хәлқара тибәтни қоллаш һәрикити»дин тенчо гйатсо (Tencho Gyatso), «хоңкоң әркинлик комитети фонди»дин марк клиффорд (Mark Clifford), «коммунизм қурбанлири хатирә фонди»дин адрийан зенз (Adrian Zenz) вә «хитайдики кишилик һоқуқ» билән «инсанпәрвәр хитай» тәшкилатлиридин җов феңсу (Zhou Fengsuo) қатарлиқлар бар.
«ChinaAid» тәшкилатидин поп боб фу (Bob Fu)му хәткә имза қойғанларниң бири.
боб фу чаршәнбә күни «америка авази»ға, ши җинпиңниң он нәччә йиллиқ һөкүмранлиқида хитайдики кишилик һоқуқ, қанун билән идарә қилиш вә диний әркинлик әһвалиниң мәдәнийәт инқилабидин буйанқи әң начар дәриҗигә чүшүп қалғанлиқини ейтти. униң билдүрүшичә, дунйадики нурғун кишилик һоқуқ паалийәтчиси үмидсизләнгән, һәтта бәзилири пүтүнләй үмидини үзгән. бирақ ши җинпиң очуқ хәттики тәләпләргә җаваб қайтурмиған тәқдирдиму, кишилик һоқуқ паалийәтчилири америка-хитай башлиқлар учришиши пурситидин пайдилинип виҗдан бойичә аваз чиқириши керәк икән.
боб фу мундақ деди: «биз бир һакимийәтниң зораванлиқи вә давамлишиватқан бастуруши сәвәбидин үмидсизлинип сүкүт қилалмаймиз. әксичә, мушу пәйттә авазимизни техиму йуқири көтүрүшимиз керәк. бу пәқәт тиришчанлиқимизниң үнүмини баһалаш йаки һакимдарниң җаваб қайтуруш-қайтурмаслиқиға бағлиқ мәсилә әмәс; авази йоқларға вакалитән сөзләш бизниң әхлақий вә мәниви мәсулийитимиздур».
трампниң 24 сентәбир ши җинпиң билән көрүшүши мөлчәрләнмәктә
америка пирезиденти доналд трампниң 24-сентәбир американи зийарәт қилидиған ши җинпиң билән көрүшүши мөлчәрләнмәктә.
трамп билән ши җинпиң бу йил май ейида бейҗиңда өткүзгән башлиқлар учришишидин кейин, бейҗиң зион черкавиниң рәһбири поп езра җин (Ezra Jin) қойуп берилгән. икки дөләт рәһбириниң учришишида җимми лай делосиму тилға елинған.
боб фуниң билдүрүшичә, бүгүнки хитайда һоқуқ ши җинпиңниң қолиға мәркәзләшкән. шуңа бу қетимлиқ америка-хитай башлиқлар учришишида техиму көп виҗдан мәһбусиниң қойуп берилишини қолға кәлтүрүш-кәлтүрәлмәслик хитайниң әң алий рәһбириниң хаһишиға бағлиқ икән.
у мундақ деди: «көп кишиниң қойуп берилишигә анчә үмидвар әмәсмән. бирақ кәлгүси икки һәптә ичидә һеч болмиғанда бәзи достанә ишарәтләр болуши керәк».
боб фуниң ейтишичә, кишилик һоқуқ тәшкилатлири тутқунларниң ақлинип қойуп берилишидин дегүдәк үмид үзгән болуп, пәқәт хитай даирилирини әң әқәллий инсанпәрвәрлик чекини ойлишишқа чақириватиду.
у төтинчи басқучлуқ еғир мәзи бези ракиға гириптар болған хитай пуштидин болған америкалиқ поп җон җав (John Cao)ни мисалға алди. җон җав йәттә йиллиқ қамақ җазасини өтәп, икки йерим йил илгири түрмидин чиққан болсиму, һелиһәм хитайда тутуп қилинған вә аилиси билән җәм болуш үчүн америкаға қайтишиға йол қойулмиған.
боб фу мундақ деди: «буни хәлқара җәмийәткә һечқандақ шәкилдә чүшәндүргили болмайду. йәнә тоққуз йилдин артуқ вақиттин буйан мәҗбурий ғайиб қиливетилгән адвокат гав җишең бар. униң һайат йаки өлүк икәнлики намәлум, даириләр һелиму аилисигә һечқандақ учур бәрмәйватиду. доктор ваң биңҗаңму бар. буларниң нурғуни әмәлийәттә инсанпәрвәрлик мәсилисидур».
у йәнә мундақ деди: «биз уларниң ‹ақлиниши›ни, һәтта түрмидин қойуп берилишини тәләп қилиштинму асасән ваз кәчтуқ. пәқәт учур—уларниң һайат йаки өлүк икәнлики тоғрисидики учурнила сораватимиз. поп җон җавға охшаш бир кишигә, өлүп кетиштин илгири тунҗи нәврисини бир қетим көрүш имкани бериш немишқа бунчә зор бир арзу болуп қалиду?»
мәнбә:
Voice of America. “全球人权倡导组织在美中峰会前向习近平发出公开信.” Voice of America Chinese, September 17, 2026, 4:08 a.m. China time. Original article. зийарәт қилинған чесла: 2026-йили 17-сентәбир.
