вәкиллик сүрәт: архип/ройтрс.
асийа хәлқара хәвәр агентлиқи | 2026-йили 19-сентәбир | германийә, мийунхен | түркистан таймз тәрҗимиси
дунйа уйғур қурултийи һәптилик хуласисидә уйғур айаллири, диаспорадики һәқ тәләп паалийәтлири, кишилик һоқуқ, шундақла уйғурлар вә башқа җамаәтләргә тәсир көрситиватқанлиқи илгири сүрүлгән назарәт вә сайаһәт чәклимилиригә мунасивәтлик бир қатар тәрәққийатларни йорутти.
дунйа уйғур қурултийиниң һәптилик хуласисигә қариғанда, қурултай айаллар комитети 12–13-сентәбир күнлири түркийәниң истанбул шәһиридә иккинчи нөвәтлик хәлқара айаллар йиғини өткүзгән. йиғинға америка, канада, әнглийә, германийә, өзбекистан, қирғизистан вә башқа дөләтләрдин 50 тин артуқ айал, паалийәтчи вә йаш қатнашқучи қатнашқан.
икки күн давамлашқан йиғинда уйғур айаллириниң уйғур даваси вә диаспора җамаитидики роли, йаш әвладлар арисида уйғур тили вә кимликини қоғдаш тиришчанлиқи, роһий сағламлиқ, бихәтәрлик әндишилири, шундақла муһаҗирәттә йашаватқан уйғур айаллири вә йашлири дуч келиватқан қийинчилиқлар музакирә қилинған.
һәптилик хуласидә нәқил қилинишичә, қатнашқучилар йәнә айалларниң қатнишишини күчәйтиш вә диаспора җамаитидики қийинчилиқларни һәл қилиш йоллирини музакирә қилған. йиғин даирисидә әнәниви уйғур кийимлири намайан қилинған «әң гүзәл әтләс көңләк» кечилики өткүзүлгән. паалийәт кәлгүсидики муһим нишанлар вә җиддий мәсилиләр һәққидики музакириләр билән ахирлашқан; арқидин «уйғур айаллириниң истанбул хитабнамиси» мақулланған.
дунйа уйғур қурултийиниң һәптилик хуласисидә йәнә қурултай билән UZDM ниң бирләшмә уйғур вәкилләр өмикиниң страсбургдики йавропа парламентиға қилған һәқ тәләп зийарити йорутулған.
хуласигә қариғанда, вәкилләр өмики тәркибидә дунйа уйғур қурултийи рәиси турғунҗан алавудун, қурултайниң йавропа иттипақи ишлири мәсули бернардо кайсер вә UZDM рәиси долқун әйса бар болуп, улар йавропа парламенти әзалири һаннес һайде, һанна нойуман, маркета грегорова, әнгин әроғлу вә илхан кучук билән көрүшкән.
дунйа уйғур қурултийи хуласисигә қариғанда, сөһбәтләрдә хитайниң «милләтләр иттипақлиқи вә тәрәққийатини илгири сүрүш қануни», униң уйғурларға көрсәткәнлики мәлум қилинған тәсири, шәрқий түркистанда кәң көләмлик тутқун қилиш һәрикити башланғанлиқиниң йеқинлап келиватқан 10 йиллиқи, қамақтики уйғурларға мунасивәтлик айрим делолар вә йавропалиқ қанун чиқарғучиларниң уйғур кишилик һоқуқини давамлиқ қоллиши музакирә қилинған.
һәптилик хуласидә йәнә дунйа уйғур қурултийиниң хитай коммунист партийәсиниң баш секретари ши җинпиңниң 24-сентәбирдә вашингтонға қилиши пиланланған зийаритидин илгири, 16-сентәбир кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң ши җинпиңға йазған очуқ хетигә қатнашқанлиқи билдүрүлгән.
дунйа уйғур қурултийи хуласисидә тилға елинишичә, хәттә хитай һөкүмитидин виҗдан мәһбуслирини қойуп бериш, чегра һалқиған бастуруш вә коллектип җазалашқа хатимә бериш, шундақла имза қойғучилар хәлқара кишилик һоқуқ мәҗбурийәтлиригә хилап, дәп қариған қанунларни ислаһ қилиш тәләп қилинған. буниң ичидә 2026-йиллиқ «милләтләр иттипақлиқи вә тәрәққийатини илгири сүрүш қануни»му бар.
хәттә доктор гүлшән аббас, әкбәр әсәт, раһилә давут вә илһам тохтини өз ичигә алған қамақтики уйғурларни дәрһал вә шәртсиз қойуп бериш алаһидә тәләп қилинған. хәттә йәнә уйғурлар вә башқа җамаәтләргә қаритилған дәпсәндичиликләрниң давамлишиватқанлиқи һәққидики әйибләшләргә даир әндишә билдүрүлгән. шуниң билән биргә, хитай вәкилләр өмики әзалири вә улар билән алақиси бар кишиләр ши җинпиңниң зийарити җәрйанида намайишчилар вә паалийәтчиләргә қарши имза қойғучилар «чегра һалқиған бастуруш» дәп атиған һәрикәтләрни қилмаслиққа чақирилған.
дунйа уйғур қурултийиниң һәптилик хуласисидә йәнә «зимистан» журнилиниң 16-сентәбирдә елан қилған, «антропик» ширкитиниң әң йеңи тәһдит истихбарати доклатидики байқашлар һәққидики доклати нәқил қилинған.
дунйа уйғур қурултийи хуласисигә қариғанда, «антропик»ниң байқашлири «килавд» намлиқ сүний әқил системисиниң хитайниң бихәтәрлик, тәшвиқат вә дин ишлири қурулмилири билән бағлинишлиқ йаки улар билән мас һәрикәт қилидиған хитайдики гуруппилар тәрипидин суйиистемал қилинғанлиқи һәққидики әйибләшләрни хатирилигән. хәвәр қилинған һәрикәтләрдә өктичиләр, мухбирлар, диний җамаәтләр вә уйғурлар «муқимлиқни қоғдаш» назарити дәп тәсвирләнгән паалийәтләр арқилиқ нишан қилинған.
хуласидә уйғур диаспора җамаәтлири вә һәқ тәләп тәшкилатлириниңму хәвәр қилинған нишанлар қатарида икәнлики билдүрүлгән. нәқил қилинған байқашларға қариғанда, шәхсләрни вә уларниң аилә айрилиши йаки шәрқий түркистанда қалған туғқанлири қатарлиқ аҗиз нуқтилирини ениқлаш үчүн 100 дин артуқ WhatsApp гурупписи вә онлиған Telegram қанили көзитилгән.
дунйа уйғур қурултийи хуласисидә йәнә бу байқашларниң түркийәдики уйғур мәдәнийәт паалийәтлириниң көзитилгәнликини, уйғур диаспорасидики мухбирларни маслаштурулған түркүмләп паш қилиш, инавәтсизләштүрүш вә ботлар арқилиқ тәсирни күчәйтиш йоли билән нишанлаш пиланиниң барлиқини хатирилигәнлики билдүрүлгән.
һәптилик хуласидә йәнә кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң хитайда 15-сентәбир күчкә игә болған йеңи «чеградин кириш-чиқишни башқуруш низами» һәққидики 16-сентәбирлик доклати нәқил қилинған.
дунйа уйғур қурултийи хуласисигә қариғанда, кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати бу низамниң хитай пуқралири вә чәт әлликләрниң дөләттин айрилишини тосуш мәсилисидә даириләргә берилгән халиғанчә һөкүм қилиш һоқуқини кеңәйтидиғанлиқини агаһландурған. хуласидә бу пәрманниң кәң мәнидә бекитилгән дөләт бихәтәрлики сәвәблирини өз ичигә алидиғанлиқи, бәзи әһвалларда үч йилғичә чеградин чиқиш чәклимиси қойушқа йол қойидиғанлиқи, шундақла даириләрниң чәклимә һәққидә алақидар кишигә уқтуруш қилмаслиқиға йол ечиши мумкинлики билдүрүлгән.
дунйа уйғур қурултийи һәптилик хуласисидә нәқил қилинишичә, кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати бу маддиларниң хәлқарада қоғдилидиған бир дөләттин айрилиш һоқуқиға хилап икәнликини илгири сүргән.
хуласидә хитайниң сайаһәт чәклимилириниң уйғурлар вә бастурушқа учраватқан башқа җамаәтләргә көрсәткәнлики мәлум қилинған тәсириму йорутулған. кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң даириләр 2016-йили пүткүл район миқйасидики бастуруш җәрйанида шәрқий түркистанда илгири тарқитилған паспортларни йиғивалған, дегән байқиши нәқил қилинған. бәзи уйғурларниң һазир чәт әлгә чиқишиға рухсәт қилиниватқан болсиму, уларниң йәнила қаттиқ чәклимиләргә дуч келиватқанлиқи әскәртилгән.
мәнбә хатириси
Asian News International (ANI). “World Uyghur Congress Weekly Brief Highlights Women’s Meeting, European Advocacy and Rights Concerns.” 2026-йили 19-сентәбир. хәвәр. әсли тили: инглизчә. зийарәт қилинған чесла: 2026-йили 20-сентәбир.
