сүргүндики кишилик һоқуқ тәшкилатлири башлиқлар йиғинида диний әркинлик вә ирқий қирғинчилиқни ахирлаштуруш мәсилилириниң музакирә қилинишини үмид қилмақта.

аптор: йуҗин воң | мәнбә: әркин асийа радийоси (RFA) | чесла: 2026-йили 23-сентәбир

түркистан таймз тәрҗимиси

хитай дөләт рәиси ши җинпиң чаршәнбә күни вашингтонға йетип кәлди. шу пәйттә муһаҗирәттики аз санлиқ милләт җамаәтлири америка пиризиденти доналд трампни үч күнлүк башлиқлар йиғинида ши җинпиңға кишилик һоқуқ вә диний әркинлик мәсилисидә бесим ишлитишкә чақирди.

пиризидент трамп билән биринчи ханим меланийә трамп ши җинпиң вә униң рәпиқиси пең лийүәнни мариланд штатидики андревс бирләшмә базисиниң айродурум йолида күтүвалди. һәрбий һөрмәт қаравулиму қатнашқан қисқа күтүвелиштин кейин, икки рәһбәр пәйшәнбә күнигә орунлаштурулған зич паалийәтләр үчүн ахирқи тәййарлиқлирини қилишқа айрилди.

мутәхәссисләрниң мөлчәрлишичә, трамп ши җинпиң билән бир қатар мәсилиләрдә һәмкарлишишқа тиришидикән; таможна беҗи, американиң пурчақ експорти вә тәминләш зәнҗиригә мунасивәтлик иқтисадий сүркилишләр сөһбәтниң мәркизидә туридикән.

лекин аз санлиқ милләтләрниң һоқуқини қоғдайдиған тәшкилатлар трампни бу башлиқлар йиғинидин пайдилинип, уларниң қаришичә кишилик һоқуқ дәпсәндичилики вә ирқий қирғинчилиқни давамлаштуруватқан хитай һөкүмити сийасәтлиригә диққәт тартишқа чақирди.

һәл қилинмиған ирқий қирғинчилиқ

трампниң биринчи вәзипә өтәш муддитиниң ахириға йеқин, америка қошма иштатлири бир милйондин артуқ уйғур вә башқа аз санлиқ милләт әзалири кәң көләмдә лагерларға қамалған вә мәҗбурий әмгәккә селинған шәрқий түркистандики хитайниң һәрикәт вә сийасәтлирини ирқий қирғинчилиқ дәп бекиткән. бу бекитмә байден һөкүмити дәври вә трампниң иккинчи вәзипә өтәш муддитидиму сақлап қелинди.

мйунхенда турушлуқ сүргүндики тәшкилат — дунйа уйғур қурултийи байанат елан қилип, бу башлиқлар йиғининиң трамп вә америка һөкүмитигә уйғур ирқий қирғинчилиқини һәм ашкара, һәм йепиқ сөһбәтләрдә оттуриға қойуш пурсити йаритидиғанлиқини билдүрди.

дунйа уйғур қурултийиниң рәиси турғунҗан алавудун байанатта мундақ деди: «ши җинпиңниң вашингтон зийарити уйғур ирқий қирғинчилиқини сөз билән әйибләш басқучидин һалқиш үчүн истратегийәлик пәйт. америка қошма иштатлири уйғур хәлқиниң күчлүк вә дадил аваз чиқиридиған иттипақдиши болуп кәлди; доналд трамп бу пурсәттин пайдилинип, буни давамлиқ испатлиши керәк».

2023-йили 5-феврал вашингтонда өткүзүлгән намайишта кишиләр байрақ вә лозункиларни көтүрүп турмақта. америка 2021-йили хитайниң уйғурларға қаритилған һәрикәтлирини рәсмий һалда ирқий қирғинчилиқ дәп бекиткән. (Andrew Caballero Reynolds/AFP)

уйғур райониниң мустәқиллиқини тәшәббус қилидиған, вашингтонда турушлуқ шәрқий түркистан сүргүнди һөкүмити байанат елан қилип, трампниң ирқий қирғинчилиқни ахирлаштуруш үчүн ши җинпиңға бесим ишлитиши керәкликини билдүрди. шәрқий түркистан — муһаҗирәттики вә сүргүндики тәшкилатлар бу район үчүн қоллинишни әвзәл көридиған нам.

шәрқий түркистан сүргүнди һөкүмитиниң пиризиденти мәмитимин әла байанатта, пиризидент трамп «ши җинпиңға ирқий қирғинчилиқ, мустәмликә ишғалийити вә вәтинимизни талан-тараҗ қилишни хитайниң америкаға елип келидиған истратегийәлик хирисидин айрип қарашқа болмайдиғанлиқини ениқ ейтиши керәк» деди. у йәнә: «ирқий қирғинчилиқни ахирлаштуруш уни давамлаштуруватқан ишғалийәткә тақабил турушни вә шәрқий түркистанниң миллий мустәқиллиқини әслигә кәлтүрүшни қоллашни тәләп қилиду» деди.

мәдәнийәтни йоқитиш

бу арилиқта, сүргүндики тибәт паалийәтчилириму трампни хитай даирилириниң тибәт мәдәнийитини йоқитиши мәсилисини оттуриға қойушқа чақирди.

тибәтлик алим лобсаң шастри әркин асийа радийосиға мундақ деди: «икки пиризидент сөһбәт өткүзидиған болғачқа, мән күчлүк бир дөләтниң рәһбири болуш сүпити билән пиризидент трамптин тибәтниң дини, мәдәнийити вә тилиға сиңип кириш үчүн қоллиниливатқан истратегийәләрни хитай дөләт рәиси ши җинпиң билән музакирә қилишни тәләп қилимән».

намайишчилар хитай дөләт рәиси ши җинпиң 23-сентәбир йетип келиштин бир күн бурун, 2026-йили 22-сентәбир вашингтондики америка дөләт мәҗлиси бинаси йенида «әркин тибәт» дегән лозункини йайди. (Students for a Free Tibet)

2015-йили хитайниң қамақханисида вапат болған мәшһур тибәт будда дини рәһбири вә сийасий мәһбус тулку тензин делек ринпочениң җийәни нима ламо әркин асийа радийосиға: «мән пиризидент трамптин хитай билән тибәт оттурисидики сөһбәтни әслигә кәлтүрүш мәсилисини оттуриға қойушни тәләп қилимән» деди.

у тибәт будда динидики иккинчи муһим шәхс болған пәнчән ламани көздә тутуп: «мән тибәтниң дини вә мәдәнийитини давамлиқ вәйран қилишқа хатимә беришкә, пәнчән ринпочени өз ичигә алған барлиқ сийасий мәһбусларни қойуп беришкә чақиримән» деди.

тибәтләр һазирқи пәнчән лама дәп етирап қилидиған гедүн чоки нима 1995-йили алтә йаш вақтида хитай даирилири тәрипидин мәҗбурий ғайиб қиливетилгән. униң из-дерики һазирғичә намәлум.

америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң рәиси асиф мәһмуд әркин асийа радийосиға, у ғайиб қиливетилгәндин кейин хитай һөкүмити өзи таллиған пәнчән ламани тиклигәнликини, буниң «пүткүл тибәт будда диниға қаритилған дәһшәтлик дәпсәндичилик» икәнликини ейтти.

әркин асийа радийоси картон рәссаминиң 1995-йили алтә йаш вақтида әң ахирқи қетим көрүлгән 11-пәнчән ламаниң 2019-йили 25-апрелдики 30 йашлиқ туғулған күнидә қандақ көрүнүши мумкинлики һәққидики тәсәввури. (RFA)

мәһмуд мундақ деди: «хәлқара өлчәмләр бойичә, тибәт буддистлири хитай коммунистик партийәсиниң арилишишидин халий һалда өз рәһбәрлирини өзи таллаш диний әркинликигә игә болуши керәк. ғайиб қиливетилгән пәнчән лама вә әмәлийәттә барлиқ тибәт буддистлири дуч келиватқан бу дәһшәтлик әһвал сәвәбидин, америка хәлқара диний әркинлик комитети пиризидент трампни гедүн чоки нима вә униң аилисиниң әркинликини биваситә тәләп қилишқа чақирди».

әнәниви тәртиптин чәтнәш

хитай рәһбәрлириниң вашингтонға қилған илгирики зийарәтлиридә, америка пиризидентиниң рәсмий күтүвелиш мурасими адәттә ақсарайда өткүзүләтти. трампниң ши җинпиңни йетип келиши биләнла күтүвелиш үчүн андревс базисиға бериши, һөкүмәтниң америка–хитай мунасивитигә наһайити йуқири әһмийәт беридиғанлиқиниң бир ипадиси һесаблиниду.

америка–хитай–тәйвән мунасивити мутәхәссиси вә герман маршал фондиниң директори бонни с. глейзер әркин асийа радийосиға, һәр икки рәһбәр икки дөләт оттурисидики муқим мунасивәтни алдинқи орундики мәсилә дәп қарайдиғанлиқини ейтти.

у: «улар өз дөләтлиригә пассип ақивәт елип келиши мумкин болған мунасивәт үзүлүшини көрүшни халимайду. һәр иккиси мунасивәттики мәсилиләрниң контрол қилинишини, ишларниң контроллуқтин чиқип кәтмәсликини үмид қилиду» деди.

пиризидент доналд трамп билән хитай дөләт рәиси ши җинпиң 2017-йили 9-нойабир хитайниң бейҗиң шәһиридики хәлқ сарийида қол елишип көрүшти. (Damir Sagolj/Reuters)

башлиқлар йиғини пәйшәнбә күни әң җиддий басқучқа кириду. икки рәһбәрниң сүний әқилни башқуруш вә тәйвәнгә қорал сетишни өз ичигә алған бихәтәрлик мәсилилирини музакирә қилиши мөлчәрләнмәктә. глейзерниң ейтишичә, улар йәнә өткән йили корейәдә өткүзүлгән учришишта келишкән сода вақитлиқ тинчлиқини узартишни музакирә қилиши мумкин. бу келишим трампниң таможна беҗини өстүрүши вә бейҗиңниң қайтурма тәдбирлирини вақитлиқ тохтитишни көрситиду.

глейзер мундақ деди: «бу вақитлиқ тинчлиқ нойабирғичә ахирлашмайду. шуңа икки тәрәпниң бу қетимлиқ башлиқлар йиғинида узартишни рәсмий елан қилип-қилмайдиғанлиқи йәнила ениқ әмәс. лекин хәвәрләргә қариғанда, америка бу келишимни алтә ай узартишни, хитай болса трамп һөкүмитиниң вәзипә муддити ахирлашқучә давамлаштурушни халайдикән».

башлиқлар йиғинидин кейин пәйшәнбә кәчтә дөләт зийапити өткүзүлиду; ши җинпиң җүмә күни хитайға қайтиду.

муһәррир: йуҗин воң. вашингтондин қошумчә хәвәр билән тәминлигәнләр: әркин асийа радийоси уйғур бөлүми, тибәт бөлүми вә хитайчә бөлүми.

мәнбә: йуҗин воң, «As Xi Lands in Washington, Uyghurs and Tibetans Press Trump for Human Rights Showdown», әркин асийа радийоси, 2026-йили 23-сентәбир. зийарәт қилинған чесла: 2026-йили 24-сентәбир. биваситә уланма