архип сүрити — хитай дөләт рәиси ши җинпиң 2021-йили 21-март шәрқий түркистанниң йәкән наһийәсидә, үстигә «шәрқий түркистанни қанун бойичә идарә қилиш, районни иттипақлаштуруш вә муқимлаштуруш, мәдәнийәт арқилиқ озуқландуруш, хәлқни бейитиш вә районни гүлләндүрүш, районни узақ муддәтлик бәрпа қилиш» дегән шоар йезилған тахтайда көрүнмәктә. қизил хитайчә хәттә «хитай арзусини бирликтә бәрпа қилайли» дәп йезилған. хитай б д т ниң шәрқий түркистанда уйғурлар вә көпинчиси мусулман болған башқа аз санлиқ милләтләргә қаритилған кишилик һоқуқ дәпсәндичилики һәққидики доклатиға қаттиқ наразилиқ билдүргән. (AP Photo/Ng Han Guan, архип)

хитайниң уйғурларға қаратқан бастуруши лагерларниң көп қисми тақалғандин кейинму ахирлашмиди. апторниң қаришичә, бу түзүм узун муддәтлик қамақ җазаси, мәҗбурий әмгәк, күчлүк назарәт, аилиләрни айриветиш вә чегра һалқиған бастурушқа тайинидиған, техиму тарқақ вә қанун қийапитигә киргүзүлгән шәкилгә өзгәрди.

аптор: вилйам ни | обзорчи | мәнбә: The Hill | чесла: 2026-йили 25-сентәбир

түркистан таймз тәрҗимиси

3-авғуст, уйғур тәрҗиман қәйсәр абдуқәййум хоҗа үрүмчидики өйидә туйуқсиз вапат болди. униң америкада йашайдиған, әркин асийа радийосида ишләйдиған журналист сиңлиси гүлчеһрә хоҗа акисиниң өлүмидин пәқәт бир һәптидин кейин, униңдиму васитичиләр арқилиқ хәвәр тапти.

йәр шари миқйасида шуан алақә қилиш мумкин болған бир дәврдики бу бир һәптилик сүкүт, хитайниң уйғурларға қаратқан бастурушиниң қандақ өзгәргәнликини чүшинишкә бир деризә ечип бериду.

мән хоҗа билән тунҗи қетим 2018-йили хоңкоңда хәлқара кәчүрүм тәшкилатида ишләватқан вақтимда тонушқан. униң йашанған ата-аниси вә акиси қәйсәрни өз ичигә алған 20 дин артуқ аилә әзаси тутқун қилинғаниди. хәлқара кәчүрүм тәшкилати униң аилисини қутқузуш үчүн җиддий һәрикәт, башқа һәрикәт чақириқлири вә ахбарат паалийәтлирини башлиди.

әйни вақитта дунйа хитайниң уйғур районида елип бериватқан һәрикитиниң ғайәт зор көлимини әмди чүшинишкә башлиғаниди. бейҗиң террорлуққа қарши туруш үчүн қурулғанлиқини дәва қилған нәччә йүз аталмиш кәспий вә маарип тәрбийәләш мәркизи салған. әмәлийәттә, бу қайта тәрбийәләш лагерлири 21-әсирдики әң чоң кәң көләмлик тутқун вә җәмийәтни өзгәртиш һәрикәтлириниң биригә айланди.

лагерлар ахирида бастуруш һәрикитиниң символиға айланди. ғайәт зор хәлқаралиқ тәкшүрүш вә бесим астида, бейҗиң 2019–2020-йиллири лагерларниң көп қисмини тақиди. әмма лагерлардики нурғун киши пәқәт түрмиләргә йөткәлди.

лагер түзүмигә болған диққәт суслашқансери, бастурушниң өзиму ахирлашти дәйдиған хәтәрлик хам хийал пәйда болди. әмма бастуруш ахирлашмиди; түзүм пәқәт өзгәрди.

лагерларға әвәтилмигән нәччә йүз миң уйғур униң орниға түрмигә қамалди. бейҗиң санлиқ мәлуматларни елан қилмиғачқа, ениқ санни билиш мумкин әмәс. бирақ хитай даирилириниң доклат қилишичә, 2017-йилдин буйан районда 540 миңдин артуқ киши үстидин җинайи дәва қилинған. шәхсий делоларни хатирилигән әтраплиқ бир санлиқ мәлумат амбириниң байқишичә, уларниң тәхминән 37 пирсәнти 10 йил йаки униңдин узун қамақ җазасиға һөкүм қилинған. бу ғайәт зор сандики кишиниң һелиму түрмидә икәнликидин дерәк бериду.

б д т ға қарашлиқ бир орган қанунлуқ дәп көрситиливатқан бу җәрйанниң арқисида немиләр йүз бериватқанлиқини қисмән ашкарилиди. бу орган 2016-йилдин буйан 21 нәпәр уйғурға четишлиқ тоққуз қарарида, уларниң қануний мәслиһәтчидин пайдилиналиғанлиқиға даир һечқандақ пакит тапалмиди.

қанунни бастуруш қоралиға айландуруштин ибарәт мушуниңға охшаш истратегийә уйғур районидики мәҗбурий әмгәк түзүмидиму көрүлиду. зор түркүмдики уйғурлар өз йуртлиридин қаттиқ назарәт қилинидиған завут вә деһқанчилиқ мәйданлириға йөткәлди. бу йөткәшләр пахта вә тоқумичилиқтин тартип аптомобил, қуйаш енергийә тахтиси вә һалқилиқ минералларғичә болған кәсипләргә тәсир көрсәтмәктә.

америка қошма иштатлири 2021-йили уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни арқилиқ буниңға җаваб қайтурди. бу қанун, ширкәтләр әксини испатлимиғучә районға четишлиқ маллар мәҗбурий әмгәк билән ишләпчиқирилған дәп қарашқа болидиған, әмма пакит билән рәт қилишқа болидиған қануний пәрәзни бәлгилиди. лекин бейҗиң мәҗбурий әмгәк һәққидики әйибләшләрни тәкшүргән иқтисадий тәптиш ширкәтлиригә бастуруп кирди.

йеқинда хитай һөкүмити тәминләш зәнҗиридин учур топлашни чәкләйдиған буйруқларни чиқарди. вашингтон хитай орунлирини мәҗбурий әмгәккә қарши иҗра тизимликигә киргүзгәндин кейин, бейҗиң тәминләш зәнҗири хәтирини баһалаш билән шуғуллинидиған америкадики алтә тәшкилатқа җаза йүргүзди.

бейҗиң йәнә айриветиштин ибарәт йошурун вә хәтәрлик қоралниму ишләтти.

уйғур райони дунйадики техника җәһәттин әң мукәммәл назарәт муһитлириниң биригә айланди. шуңа чегра икки тәрәпкә айривәткән аилиләр нормал алақә қилалмайду. уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң тәтқиқати көрсәткәндәк, уйғур «аилиләрниң нормал алақә қилиши биваситә һалда қорқутуш вә назарәт астидики телефон сөһбәтлири арқилиқ; васитилик һалда болса, алақини сақлашқа урунуш сәвәбидин өч елинишидин қорқуш арқилиқ тосулиду».

һәтта аилә зийарәтлириму контрол қилиш қоралиға айлиниши мумкин. уйғур өткүнчи адаләт санлиқ мәлумат амбириниң байқишичә, чәт әлдин қайтқан уйғурлар туғқанлирини көрүшкә рухсәт қилиништин бурун сақчилар тәрипидин сорақ қилинған вә чәт әлдики идийә җәһәттин «маслашмиған» уйғурлар һәққидә учур беришкә қизиқтурулған. охшашла, кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати йеқинда чәт әлдики уйғурларниң хитай хадимлири тәрипидин муһаҗирәттики уйғур тили мәктәплири һәққидә учур топлашқа мәҗбурланғанлиқини байқиди.

әмәлийәттә, хитай аилә риштилирини бесим васитисигә айландурмақта.

шуңа лагерларниң тарқитиветилиши бастурушниң ахирлашқанлиқини билдүрмәйду. бастуруш техиму тарқақ, қанун билән йошурулған вә дунйаниң көрүши техиму тәс болған шәкилгә өтти. хитай һөкүмити дунйани бастурушқа қарши аваз чиқиришниң пайдиси йоқлуқиға ишәндүрмәкчи. әмма бундақ әмәс. хоҗа 2018-йилдики җиддий һәрикәт паалийитиниң униң аилә әзалириниң лагерларда қошумчә сүт вә тухум елишиға йардәм қилғанлиқини нәччә йилдин кейин билди.

һазир қоллинилидиған һәрикәтләрму шуниңға охшаш чоңқур вә зәнҗирсиман тәсир пәйда қилалайду.

әмма уйғурлар мустәбит бир дәриҗидин ташқири күч алдида йалғуз адаләткә еришәлмәйду. уйғур достлирим хәлқара җәмийәт қоллиналайдиған әқилгә мувапиқ бир қанчә һәрикәтни қайта-қайта тәкитләйду. булар чегра һалқиған бастурушқа қәтий тақабил туруш; карханичи әкбәр әсәт вә пенсийәгә чиққан дохтур гүлшән аббас қатарлиқ наһәқ қамалған уйғурларни қойуп беришни тәләп қилиш; американиң иттипақдашлириниң америка әндизисигә асасән мәҗбурий әмгәк мәһсулатлирини импорт қилишни чәкләш қануни чиқиришиға капаләтлик қилиш; шундақла хитай һөкүмитини инсанийәткә қарши җинайәтлири үчүн җавабкарлиққа тартиштин ибарәт.

буларниң һечбири асан әмәс. әмма сүкүт бастурушниң ғәлибә қилишиға капаләтлик қилиду.

вилйам ни демократийәни илгири сүрүш миллий фондиниң шәрқий асийа ишлири бойичә алий пирограмма директори.

мәнбә: вилйам ни, «China’s Uyghur Crackdown Has Not Ended — It Has Gone Underground», The Hill, 2026-йили 25-сентәбир, америка шәрқий вақти саәт 09:00. зийарәт қилинған чесла: 2026-йили 26-сентәбир. биваситә уланма