аптор: тәһрират һәйити
вашингтон (2026 йили 30 сентәбир)
«түркистан таймз» тәрҗимиси
2026 йили 1 өктәбир, мав зедуң бейҗиңда хитай хәлқ җумһурийитиниң қурулғанлиқини җакарлиғанлиқиға 77 йил толған күни, «һәммәйләнгә адаләт» тәшкилатиниң «уйғурларни қутқузуш» һәрикити хитай компартийәсиниң шу айниң кейинки күнлиридә шәрқий түркистанни қанунсиз һәрбий ишғал қилиши вә мустәмликә қилишини хатирилиди. совет иттипақиниң қоллишиға еришкән хитай коммунист күчлири 1949 йили өктәбирдә шәрқий түркистанға қарши таҗавузчилиқ характеридики қораллиқ бесип киришни башлиған. 1949 йили 22 декабирға кәлгәндә, мустәқил шәрқий түркистан җумһурийити ағдурулуп, қанунсиз һалда хитай хәлқ җумһурийитигә қошувелинған. 1949 йилидин 1954 йилиғичә болған һәрбий ишғалниң дәсләпки йиллирида, хәлқ азадлиқ армийәси хитай һөкүмранлиқиға қаршилиқ көрсәткән нәччә йүз миң шәрқий түркистанлиқни өлтүргән.
шәрқий түркистанниң 1933 йили вә 1944 йили қурулған биринчи вә иккинчи шәрқий түркистан җумһурийәтлирини өз ичигә алған, һөҗҗәтләштүрүлгән дөләтчилик тарихи бар. «йеңи земин» йаки «йеңи чегра» дегән мәнини билдүридиған хитайниң мустәмликичилик аталғуси «шинҗаң» 1884 йили манҗу чиң сулалисиниң бесип киришидин кейин мәҗбурий теңилған болуп, йәрлик түркий хәлқләр бу намни рәт қилип кәлгән. 1949 йилидики таҗавузчилиқтин илгири, совет истихбарат хадимлири 1949 йили авғустниң ахири вә сентәбирдә шәрқий түркистан җумһурийитиниң асаслиқ рәһбәрлиригә суйиқәст қилип, хитай армийәси кириштин бурун йәрлик һакимийәтни аҗизлаштурған. хәлқара қанун бойичә, шәрқий түркистан йәнила қанунсиз ишғал астидики бир дөләт болуп, униң мәҗбурий һалда хитай хәлқ җумһурийитигә қошувелиниши хитайниң ички иши әмәс, бәлки хәлқаралиқ тоқунуш һесаблиниду.
«һәммәйләнгә адаләт» тәшкилати «уйғурларни қутқузуш» һәрикитиниң гуруппа мәсули арслан һидайәт мундақ деди: «хитай компартийәси 77 йилдин буйан һәрбий ишғал, дөләт йетәкчиликидики мустәмликичилик вә кәң көләмлик вәһшийлик арқилиқ шәрқий түркистанниң игилик һоқуқи, мәдәнийити вә кимликини йоқитишқа урунуп кәлди. бүгүн бейҗиң дөләт байримини тәбрикләватқанда, милйонлиған уйғур, қазақ вә қирғиз йәнила җаза лагерлириға қамилип, мәҗбурий туғмас қилиш, мәҗбурий әмгәк вә системилиқ йоқитишқа дуч кәлмәктә. сүкүт вә дипломатик иккилиниш бейҗиңниң шәрқий түркистанни мәңгүлүк мустәмликә қилиш арзусини техиму җүрәтләндүриду. хәлқара җәмийәт символлуқ ишарәтләрдин һалқип, шәрқий түркистанни ишғал астидики бир дөләт дәп етирап қилиши вә хитай компартийәси әмәлдарлирини хәлқара җинайи ишлар сотида қануний җавабкарлиққа тартишқа тиришиши керәк».
«һәммәйләнгә адаләт» тәшкилатиниң «уйғурларни қутқузуш» һәрикити һәрқайси һөкүмәтләр вә хәлқара органларға төвәндики бәш түрлүк муһим сийасәт тәлипини сунди:
1. шәрқий түркистанни хәлқара қанун бойичә қанунсиз ишғал қилинған бир дөләт дәп рәсмий етирап қилиш.
2. рәсмий дипломатийә вә таратқуларда хитайниң мустәмликичилик аталғуси «шинҗаң»ни рәт қилип, тоғра нам болған «шәрқий түркистан»ни қоллиниш.
3. хитай дөләт әмәлдарлириға қарши хәлқара җинайи ишлар соти вә хәлқара адаләт сотида қануний дәва башлаш вә уни қоллаш.
4. мәҗбурий әмгәк арқилиқ ишләпчиқирилған мәһсулатларға омумйүзлүк импорт чәклимиси қойуш һәмдә «шинҗаң ишләпчиқириш вә қурулуш биңтүәни» (XPCC) вә униңға қарашлиқ кархана-орунларға җаза йүргүзүш.
5. чәт әлләрдики шәрқий түркистанлиқ муһаҗир паалийәтчиләрни нишан қилған хитайниң чегра һалқиған бастуруши вә мәхпий истихбарат һәрикәтлирини тәкшүрүш вә битчит қилиш.
