Kaşgar'daki zorunlu bir siyasi eğitim toplantısının yapay zeka tarafından oluşturulmuş tasviri.
Çin hükümeti tarafından onaylanan zorunlu bir siyasi eğitim toplantısından sızan ses kaydı, Uygurların hala 15 tür "radikalizm" belirtisiyle hedef alındığını ortaya çıkardı.
Arslan Hidayet ve Nuriman Abdureşit[1]
16 Ocak 2026, "Turkistan Times" Çevirisi
"Bölge genelinde hepimiz bu beş günlük toplantıya tam katılım sağladık. Dini radikalizmin 75 türü var, toplantıya katılanların hepsi bunu dinledi; katılmayanların ise henüz haberi yok. Burası bir restoran, yani bir ticari işletme, öğle yemeği vakti de yaklaştı; planlanan zamanda bitiremediğimiz için mahcubuz. Bu yüzden size her şeyi detaylıca anlatma fırsatımız yok, şimdi sadece temel 15 noktayı anlatıp geçeceğiz. Bunları dikkatlice hafızanıza kazıyın ve döndükten sonra hayata geçirin. Bu hem siz yoldaşlar için faydalı olacak hem de sizi bilgilendiren biz [yetkililer] için iyi olacaktır. Yoldaşların vaktini harcamamak adına meseleyi şu şekilde özetliyorum.
Günlük hayatta sıkça karşılaştığımız dini radikalizmin 75 türünü 15 ana noktada topluyorum:
- Dini radikalizm fikirlerini yaymak ve teşvik etmek:Radikalizmin nasıl tezahür ettiğini gördünüz, bunu tekrar etmeme gerek yok; bu konuda çok dikkatli olalım.
- Başkalarının dini inançlarına müdahale etmek:Kişileri dini faaliyetlere katılmaya zorlamak, dini faaliyetlerde din görevlilerine para veya mal vermek ve başkalarını kendisi için ücretsiz çalışmaya [gönüllülüğü dini bir zorunluluk olarak teşvik etmeye] zorlamak.
- Başkalarının düğün [Uygurlar ve Çinliler arasındaki evlilikler], cenaze ve miras işlerine müdahale etmek.
- Etnik gruplar arası veya inançlar arası iletişime engel olmak:Uygurlar ile Çinliler arasındaki iletişim, fikir alışverişi, yüz yüze görüşme ve birlikte yaşama düzenlemelerine engel olmak.
- Kültürel ve eğlence faaliyetlerine müdahale etmek:Radyo ve televizyon gibi maddi ve sosyal hizmetleri kendi isteğiyle kısıtlamak ve reddetmek.
- İslami [Helal-Haram] terimlerini uygunsuz kullanmak:Bu terimleri gıda kapsamının dışına çıkararak hayatın diğer alanlarına yaymak; bir şeye "haram" diyerek insanların modern [Çince/seküler] yaşamına tehdit oluşturmak ve müdahale etmek.
- Peçe takmak ve radikalizm sembollerini kullanmak:Peçe takmak, yüzü örtmek veya başkalarını buna zorlamak; peçe meselesi 2017'den bu yana yoğun propaganda ve katı kısıtlamalar sayesinde büyük ölçüde ortadan kalktı. Ancak 45 ile 55 yaş arasındakilerde hala pantolonun üzerine etek giyenler oldukça fazla. Bu durum bölgemizdeki kadınlar arasında belirgin. Bu konuda propagandayı güçlendiriyoruz; tüm birimler, mahalle komiteleri ve sosyal hizmet merkezleri bunu yönetiyor. Demek istediğim, modern giyim tarzını siz gençler anlarsınız; hafif, yakışan ve özellikle sıcak havalarda hava alan kıyafetler olmalı. Aramızda kısa kollu giyenleri tehdit edenler var, bu tür müdahaleler kesinlikle yasaktır.
- Anormal sakal bırakmak ve dini isimler koymak:Bunlar aracılığıyla dini kimliği ön plana çıkarmak yasaktır. Sakal konusunda, aranızdaki bazı aşçılar ve işletme sahipleri şunu bilmeli ki; özellikle mutfak sektöründe çalışanlar için sakal bırakmak uygun değildir. Bu yüzden her üç günde bir tıraş olup temiz gezin, ancak o zaman seçkin restoranlara layık çalışanlar olabilirsiniz. Mutfak, müşteriler ve sahipler için en uygun çalışanlar olmalıyız. Sakal bırakıp sanat yıldızlarını taklit etmek isteyen gençlere gelince; bin sanatçı içinde sakallı olan sadece bir tanedir. Bazı sakallı Uygur yıldızlarımız olsa da onlara özenmeye gerek yok, siz onlarla bir değilsiniz, o onların işi. Onlar iç Çin'de, Çinlilerin arasında yaşıyor; biz ise kendi bölgemizde yaşıyoruz. Eğer 60 yaşını sağ salim görebilirsek o zaman sakal bırakabiliriz, bu yaşta sakal bırakmanın gereği yoktur.
- Hükümet onayı olmadan, dini usullerle evlenmek veya boşanmak.
- [Duyulamadı] Zorunlu kamu eğitimini engellemeye çalışmak.
- Hükümet politikalarına karşı kışkırtıcılık yapmak:Başkalarını refah politikalarını kabul etmemeye ikna etmek; hükümetin verdiği kimlik, nüfus cüzdanı ve diğer belgeleri yırtmak veya imha etmek.
- Kamu veya özel mülkiyete kasten zarar vermek.
- Radikal materyalleri saklamak ve yaymak:Radikal fikirler içeren makale, ses, video ve edebi materyalleri yayınlamak, dağıtmak, saklamak, çoğaltmak veya bulundurmak.
- Devlet politikalarına kasten karşı çıkmak veya müdahale etmek.
- Söz ve eylemlerdeki diğer radikalizm belirtileri:Bu, daha önce dediğimiz gibi birçok şeyi kapsıyor. Buradaki herkese, hatta bana bile radikalizm bulaşmış. Bütün Uygur halkımıza radikalizm bulaşmış, tekrar ediyorum, ben de dahil. Örneğin, ben evlendiğimde dini nikah kıydırmıştım. 15 yıl önce, komşumuzun evinde veya büyük restoranlarda yemek yedikten sonra dua eder, öyle kalkardık. Eskiden [şüpheli yiyeceklerden] kaçınırdım, hepimiz öyle yapardık. Bir diğer tipik örnek; eskiden birbirimizle karşılaştığımızda 'Esselamu aleykum' der, 'Ve aleykumüsselam' diye cevap verirdik, evden çıkarken 'Hüdaya emanet' (Allah'a emanet ol) derdik, öyle değil mi? Yemekten sonra 'Hüdaya şükür' (Allah'a şükür) derdik. Şimdi 'Hüdaya şükür' demek yerine 'Partiye teşekkürler' demeyi öğrendik. Elbette Parti, teşekkürü hak eden işler yapıyor, değil mi? Evet, öyle! 'Esselamu aleykum' yerine 'Nasılsınız?' diyoruz, vedalaşırken 'Gidiyor musunuz? Hoşça kalın' diyoruz. Modern kelimeler kullanıyoruz. Eğer eskisi gibi şükretmeyip eski yöntemleri sürdürürsek radikalizmi yaymış oluruz. Bu ölçütlere göre hukuk önünde kendimizi sorumlu bilmeliyiz. Kendimizi zora sokmaya gerek yok, modern çağa uyum sağlamalıyız. Bu konuda uyanık olalım."
"Kashgar Daily", Norveç merkezli kar amacı gütmeyen "Uyghur Hjelp" (Uygur Yardımı) örgütünün kurucusu Abduweli Ayup tarafından sızdırılan bir ses kaydına ulaştı. Güvenlik gerekçesiyle kaydın alındığı tarih ve konumu gizli tutuyoruz. Ses kaydı, Doğu Türkistan'ın güneyindeki Kaşgar'da Uygur işçiler için düzenlenen hükümet güdümlü zorunlu bir siyasi eğitim toplantısını yansıtmaktadır.
Bu Substack okurların desteğine dayanmaktadır. Yeni yazıları almak ve çalışmamı desteklemek için ücretsiz veya ücretli üye olmayı düşünebilirsiniz.
Bu 15 belirti kapsamlı bir şekilde analiz edildiğinde, sıradan bir güvenlik çerçevesinden çok daha derin anlamlar ortaya çıkmaktadır. Bunlar, Uygurların en temel dini, kültürel ve sosyal hareketlerinin "anormal" veya "tehlikeli" olarak sınıflandırıldığı bir sistemi tasvir etmektedir.
Listedeki birkaç madde, inancın en temel ifadelerini suçla eşdeğer tutmaktadır. Gıda dışındaki alanlarda İslami terimlerin kullanılması, çocuklara dini isimler verilmesi, belirli tarzdaki kıyafetlerin giyilmesi, sakal bırakılması veya bir kişiyle "Esselamu aleykum" diyerek selamlaşılması; bunların tamamı radikalizmin gizli göstergeleri olarak kabul edilmiştir. Hatta dini açıdan şüpheli yiyeceklerden kaçınmak veya yemekten sonra "Allah'a şükür" demek gibi kişisel alışkanlıklar dahi "düzeltilmesi gereken" davranışlar arasında gösterilmiştir.
"Şincan'ın Bazı Bölgelerinde 75 Tür Dini Radikalizm Faaliyetini Öğrenme ve Ayırt Etme"
Ses kaydında bir hükümet yetkilisi "radikalizmin 15 belirtisini" açıklamaktadır. Bunlar, Çin makamlarının en az 2017'den beri uyguladığı "dini radikalizmin 75 belirtisi" listesinin basitleştirilmiş bir versiyonudur. Aslen 2014 yılında Çin Komünist Partisi Doğu Türkistan Uygur Özerk Bölgesi Komitesi tarafından yayımlanan "Şincan'ın Bazı Bölgelerinde 75 Tür Dini Radikalizm Faaliyetini Öğrenme ve Ayırt Etme" başlıklı belge, radikalizm olarak kabul edilen çeşitli eylemleri tanımlamıştır. Dr. Darren Byler[2], bu belgeyi orijinal Çince metinden İngilizceye çevirmiş ve yorumlamıştır; bu belge tüm bölgede keyfi tutuklamalar, gözetim ve cezalandırmanın temel aracı haline gelmiştir.
Yetkili, bu toplantıyı tam oturuma katılamayan işçiler ve ticaretle uğraşanlar için bir tür "pratik özet" olarak sunmaktadır. Üslup her ne kadar gayriresmi ve "idari" görünse de mesaj oldukça nettir: Bu standartlar sadece bir rehber değil, günlük hayatta zorunlu olarak uygulanan kurallardır.
Doğu Türkistan'da İslam Yasaklandı
Diğer maddeler aile ve toplum hayatını baskı altına almaktadır. Düğün, cenaze, miras veya eğitim işlerine müdahale -özellikle hükümetin onayladığı kalıba uymadığında- "radikalizm" olarak nitelendirilmektedir. Hükümet onayı olmadan evlenme ve boşanmanın hedef alınması, kişilerin en özel hayatlarının bile siyasi gözetim altında olduğunu göstermektedir.
Yetkili ayrıca dış görünüş ve davranışlardaki tekdüzeliği, özellikle hizmet sektöründeki Uygurlar için sert bir şekilde vurgulamaktadır. Erkeklere müşterilere "layık" olmak için sürekli tıraş olmaları emredilir. Kadınların giyim kuşamı detaylıca tartışılır ve hükümetin belirlediği "modern" tarzı benimsemeleri için açıkça baskı yapılır. Bu talimatlar tavsiye değil, sosyal statü ve ekonomik hayatta kalma ile bağdaştırılan şartlardır.
Ses kaydındaki en sarsıcı anlardan biri sonda yaşanmaktadır; konuşmacı "Bütün Uygur halkımıza radikalizm bulaşmış" diyerek kendisinin de buna dahil olduğunu itiraf eder. Geçmişteki normal alışkanlıkları "radikalizm örnekleri" olarak adlandırır ve minnettarlığın artık Tanrı'ya değil, Çin Komünist Partisi'ne yapılması gerektiğini bildirir.
"Sorunlu Şarkılar": Uygur Müziği Nasıl Suç Haline Getirildi?
Bu sıradan bir söz değil, tüm sistemin çekirdek mantığını yansıtmaktadır. Burada radikalizm o kadar geniş tanımlanmıştır ki; tarih, bellek, dil ve inancın tamamını kapsar. Boyun eğme "modernlik" olarak adlandırılırken, kimliği koruma "tehlike" olarak damgalanmıştır.
Son kategori olan "söz ve eylemlerdeki diğer radikalizm belirtileri" ile yetkililere neyin sınırı aştığını keyfi olarak belirleme yetkisi verilmiştir. Bu tür muğlak kurallar altında hiç kimse kendini tam anlamıyla güvende hissedemez.
Bu ses kaydı bize sadece yasaklanmış eylemleri değil, Uygur kimliğini kökten değiştirmek için devam eden sistematik bir çabayı göstermektedir. İnanç, kültür ve sosyal bağları "güvenlik tehdidine" dönüştürerek devlet, Uygurların günlük hayatını potansiyel bir suç mahalline çevirmektedir.
Uygurlar için bu sözlerin anlamını kavramak sadece bir bilgi egzersizi değil, bir ölüm kalım meselesidir.
Notlar:
[1] Arslan Hidayet ve Nuriman Abdureşit, "Bütün Uygur Halkımıza Radikalizm Bulaşmış", Kashgar Times, 16 Ocak 2026.
[2] Dr. Darren Byler, "Şincan'ın Bazı Bölgelerinde 75 Tür Dini Radikalizm Faaliyetini Öğrenme ve Ayırt Etme" (İngilizce çeviri ve notlar). Living Otherwise Arşivi.
Kaynak : Kashgar Times
