Yazar: Anish Kumar
Yeni Delhi: Mart 2008'de, Çin'in Sincan (Doğu Türkistan) bölgesindeki vaha şehirleri Hotan ve Karakaş'ta yüzlerce Uygur gösterici meydanlara döküldü. Bu protestoların fitili, saygın Uygur iş adamı Mutallip Hajim'in polis gözetiminde şüpheli bir şekilde ölmesi ve cenazesinin gizlilik içinde defnedilmesi emrinin verilmesiyle ateşlenmişti.
Bu gösteriler, Pekin Olimpiyatları'na sayılı günler kala Tibet'teki olayların Çin yönetimini sarstığı bir dönemde patlak verdi. Güvenlik güçleri protestocuların etrafını sarıp yüzlerce kişiyi tutuklarken, bölgeden gelen haber akışı tamamen kesildi. Sincan'ın derinliklerinde uzun süredir biriken gerilimin ancak kısıtlı ve parçalı bir görüntüsü dünyaya sızabildi.
2008'de Sincan'da Neler Yaşandı?
Bu protestolar tesadüfi bir patlama değildi; aksine yılların birikmiş baskısına bir tepkiydi. 2008 yılına gelindiğinde Uygur kültürü sistemli bir asimilasyon altındaydı. Çin hükümeti İslami uygulamalara ağır kısıtlamalar getirmiş; Ramazan orucunu yasaklamış, dini metinlere el koymuş ve camileri devletin mutlak denetimi altına almıştı.
Uygurca eğitim veren okullar, yerini tamamen Mandarin (Çince) eğitimine bırakacak şekilde birer birer kapatılıyordu. Pekin'in ekonomik teşvikleriyle bölgeye yerleştirilen Han Çinlilerinin yarattığı demografik değişim, Uygurları kendi anavatanlarında ekonomik ve kültürel olarak marjinalleşmeye mahkum etmişti.
Protestolar patlak verdiğinde Uygurların talebi bağımsızlık değil, en temel insan onuruyla yaşama hakkıydı. Kendi dillerini konuşmak, inançlarını özgürce yaşamak ve kendi tarihlerini çocuklarına aktarabilmek istiyorlardı.
Çin’in Boğmaya Çalıştığı Uygur Sesleri
Çin'in tepkisi şaşırtıcı derecede hızlı ve sert oldu. Güvenlik güçleri derhal bölgeye sevk edildi; Sincan'a girmeye çalışan yabancı gazeteciler kontrol noktalarından geri çevrildi veya gözaltına alındı. Uluslararası medyadaki haberler yetersiz kalırken, mevcut haberler de ağır sansür süzgecinden geçirildi.
İnsan Hakları İzleme Örgütü (HRW) ve Uluslararası Af Örgütü, daha sonraki raporlarında bu kanlı bastırma operasyonunu belgeledi. Onlarca Uygur'un tutuklandığını ve olayların tüm boyutunun dünya kamuoyundan kasten gizlendiğini ortaya koydu.
Devletin bu tepkisini anlamlı kılan unsur sadece hızı değil, oluşturduğu "yol haritası"ydı. Mart ayında uygulanan medya karartması geçici bir tedbir olarak kalmadı; aksine kalıcı bir şablon haline geldi.
Çin, bu büyüklükteki bir olayı dünyadan saklayabileceğini ve uluslararası toplumdan hiçbir ciddi yaptırımla karşılaşmayacağını bu olayla keşfetti. Mart 2008'de Sincan'a çöken o sessizlik, bir huzur ortamı değil, yaklaşmakta olan fırtınanın hazırlık sessizliğiydi.
2008 ile 2017 yılları arasında Sincan'daki güvenlik harcamaları rekor düzeyde arttı. Gözetim altyapısı genişletildi ve Uygurları dini alışkanlıklarından seyahat geçmişlerine kadar fişleyen ileri algoritmalar geliştirildi. 2017'den sonra devreye giren toplama kampları sistemi, aslında on yıl boyunca sessizce inşa edilen bir baskı mekanizmasının son aşamasıydı.
Dünyanın Sırt Çevirdiği 2008 Uygur Protestoları
Uluslararası toplumun bu olaylara verdiği cılız tepki, Pekin'e dünyanın başka yöne bakmaya hazır olduğu mesajını verdi. Çin, 2008 Pekin Olimpiyatları'na ev sahipliği yaparken, Batılı başkentlerde siyasi pragmatizm hakim oldu. Ekonomik bağımlılık o kadar derindi ki, hükümetler birçoklarının "iç güvenlik meselesi" olarak adlandırdığı bir durum için Çin ile ilişkileri koparmayı göze alamadı.
Ancak bu yaklaşım bugün tamamen çökmüş durumdadır. 2019'da sızdırılan "China Cables" gibi gizli devlet belgeleri, hayatta kalanların yıllardır haykırdığı gerçeği doğruladı: Bu sistem bir eğitim merkezi değil; cezalandırıcı, sistematik ve planlı bir soykırım düzeneğiydi.
Mart 2008, Uygur sesinin duyulmaya çalışıldığı, Pekin'in ise bu sesi ebediyen susturmaya karar verdiği bir dönüm noktasıydı. Dünya onları ne kadar cılız olursa olsun duydu ama sonra unuttu. O günkü sessizliğin ağır bedelleri bugün hala ödenmeye devam ediyor.
