بىلال ئەزىزى | ئىستانبۇل | 2025-يىلى 17-دېكابىر

بۈگۈن چارشەنبە (17-دېكابىر) تۈركىيەنىڭ ئىستانبۇل شەھىرىدىكى «ساباھەتتىن زائىم» ئۇنىۋېرسىتېتىدا تارىخىي شەخس، كۈرەشچى رەھبەر مۇھەممەد ئىمىن بۇغرا ۋاپاتىنىڭ 60-يىللىقىغا بېغىشلانغان يۇقىرى سەۋىيەلىك خەلقئارالىق مۇھاكىمە يىغىنى ئۆتكۈزۈلدى. بۇ ئىلمىي يىغىنغا كۆپلىغان ئاكادېمىكلار ۋە تەتقىقاتچىلار جەم بولۇپ، شەرقىي تۈركىستاننىڭ بۇ ئاتاقلىق رەھبىرىنىڭ ھايات مۇساپىسى ۋە ئۇنىڭ خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاننى بېسىۋېلىشىغا قارشى كۈرەشتىكى باشلامچىلىق رولى ھەققىدە چوڭقۇر تەتقىقات ماقالىلىرىنى سۇندى. ئۇلار بۇغرانىڭ قالدۇرۇپ كەتكەن مىراسلىرىنىڭ يېڭى ئەۋلادلار ئۈچۈن ۋەتەننى سۆيۈش ۋە قانۇنىي ھوقۇقنى قوغداشتا يەنىلا بىر ماياك ئىكەنلىكىنى تەكىتلىدى.

يىغىننىڭ دوكتور ھارۇن تۇنجەر رىياسەتچىلىك قىلغان بىرىنچى قىسمى شەرقىي تۈركىستاننىڭ مەركىزىدىكى ئەمەلىي كۈرەش يىللىرىغا بېغىشلاندى. ھامىت كۆكتۈرك ئەپەندى مۇھەممەد ئىمىن بۇغرا رەھبەرلىك قىلغان خوتەن ئىنقىلابىنىڭ تەپسىلاتلىرىنى ئوتتۇرىغا قويدى؛ دوكتور ئالۋايشى دۆلەت ئازادلىق ھەرىكىتىدىكى تۈپ بۇرۇلۇشلارنى تەھلىل قىلدى. دوكتور ھاجى قۇتلۇق ياپونىيە ئارخىپلىرىدىن بايقالغان رەھبەرنىڭ ھەرىكەتلىرىگە ئائىت مۇھىم ھەربىي ئۇچۇرلارنى سۇنۇپ، تارىخىي بىر بايقاشنى ئاشكارىلىدى. دوكتور ئەسەد سۇلايمان بۇغرانىڭ ۋەتىنىدىكى ئەڭ ئاخىرقى بەش يىلى ھەققىدە توختالدى. تەتقىقاتچى سابىنا ماشاروۋا سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىگە تۇتقان سىياسىتى ۋە بۇ رەھبەر بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى تەھلىل قىلىش بىلەن بىرىنچى قىسىمنى ئاخىرلاشتۇردى.

دوكتور ئابدۇرېھىم دۆلەت رىياسەتچىلىك قىلغان ئىككىنچى قىسىمدا بۇغرانىڭ چەت ئەلدىكى كۈرەشلىرى مۇنازىرە قىلىندى. تەتقىقاتچى تەكىن تۇنجار دەۋا ئۈچۈن قىلىنغان مەجبۇرىي ھىجرەتنىڭ پەلسەپەسىنى چۈشەندۈردى؛ پىروفېسسور ئەركىن ئەمەت ۋە تەتقىقاتچى مۇھەممەد ئىمىن ئۇيغۇر بۇغرا دۇنيا مىقياسىدا ئېلىپ بارغان رەسمىي ۋە خەلقچىل دىپلوماتىيەنىڭ ئۆلچەملىرىنى بايان قىلدى. يىغىندا يەنە ئاياللارنىڭ مۇھىم رولى ئۇنتۇلمىدى؛ يازغۇچى ئابدۇشكۇر قۇمتۇر رەھبەرنىڭ رەپىقىسى ئامىنە بۇغرا خانىمنىڭ تىرىشچانلىقلىرىنى تىلغا ئالدى. دوكتور نەبىجان تۇرسۇن بۇغرا تەرىپىدىن كىملىك ئىسپاتى سۈپىتىدە يېزىلغان «شەرقىي تۈركىستان تارىخى» كىتابىنىڭ زور تارىخىي قىممىتىنى سۆزلەش بىلەن بۇ قىسىمنى تاماملىدى.

تەتقىقاتچى ئەلى دەمىرەل رىياسەتچىلىك قىلغان ئۈچىنچى قىسىمدا بۇغرانىڭ پىكىر قۇرۇلمىسىدىكى ئىدېئولوگىيەلىك ۋە زامانىۋىلىق ئاساسلىرى مۇنازىرە قىلىندى. مۇيەسسەر ئەمىن ھاجى خانىم ۋە تەتقىقاتچى ئىبراھىم قەشقەرى مىللىي ھەرىكەتنىڭ پىكرىي ئاساسلىرىنى چۈشەندۈردى. تەتقىقاتچى ئەلىف ئالتۇن ۋە ھەمىيە ئۆزەر بۇغرانىڭ ئەسەرلىرىدە ۋە ئۇ 1949-يىلى قۇرغان «ھۈررىيەت» گېزىتىدە ئىپادىلەنگەن ۋەتەن، مۇستەقىللىق ۋە مىللىي تۇيغۇ ئۇقۇملىرىنى تەھلىل قىلدى. تەتقىقاتچى يۈسۈپ ئۇلۇسوي ئۇنىڭ داڭلىق «ۋەتەن قايغۇسى» ناملىق كىتابىنى تونۇشتۇردى. تەتقىقاتچى ئابدۇللاھ ترابزون رىياسەتچىلىك قىلغان يەكۈنلەش قىسمىدا بولسا، بۇغرانىڭ مەنىۋى مىراسلىرى كۆرسىتىلدى؛ دوكتور تەسنىم ھەرب بۇغرانىڭ ئەسەرلىرىنىڭ ئۇيغۇر دەۋاسىنى ئەرەب دۇنياسىغا تونۇشتۇرۇشتىكى رولىنى تەكىتلىدى. پىروفېسسور ئەھمەد ئەلشازىلى ۋە دوكتور ئەھمەد جامال تۈركلەرنىڭ مەدەنىيەت رولى ۋە ئالىملارنىڭ بۇ دەۋاغا قوشقان تۆھپىلىرىنى مۇنازىرە قىلدى.

ئاكادېمىك ساھەنىڭ سىرتىدا، رەھبەر مۇھەممەد ئىمىن بۇغرانىڭ ھاياتى ئەۋلادلارنىڭ خۇسۇسىي خاتىرىسىگە ئويۇلغان بولۇپ، ئۇنىڭدىن كېيىنكى بىر ئەۋلاد ئۇنىڭ باتۇرلۇق ھېكايىلىرى بىلەن چوڭ بولغان، بۇلارنىڭ ئىچىدە مەزكۇر خەۋەرنىڭ يازغۇچىسىمۇ بار. مەن ئون ياش ۋاقتىمدا رەھبەرنىڭ سىڭلىسى مەريەمخاننىڭ ئوغلى، شېھىت ئابدۇلئەھەد مەخدۇمدا شاگىرت بولۇش شەرىپىگە ئېرىشكەن ئىدىم. مەريەمخان ئاپىمىز كىچىك ۋاقتىمىزدا بىزگە ئاكىسىنىڭ خىتاي تاجاۋۇزچىلىرىغا قارشى كۈرەش ھېكايىلىرىنى سۆزلەپ بېرەتتى. بۇغرا بىر قارشىلىق كۆرسىتىش مەكتىپى ئىدى؛ ئۇ مۇساپىسىنى ئىلىم-مەرىپەت بىلەن باشلىغان، ئاندىن قوراللىق كۈرەش كۆرسىتىپ، ئىككى ئاكىسىنى شېھىت بەرگەن. شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى يىمىرىلگەندىن كېيىن ئافغانىستان ۋە ھىندىستاندا دۇچ كەلگەن مۇساپىرچىلىق ۋە تۈرمە ئازابلىرىغا قارىماي تەسلىم بولمىغان. بەلكى ۋەتىنىگە قايتىپ سىياسىي كۈرەشنى داۋاملاشتۇرغان، پارلامېنتتا ۋە ئۆزىنىڭ «قەلەم كۈرىشى» قاتارلىق ئەسەرلىرى بىلەن ئۆز خەلقىنىڭ ھوقۇقىنى قوغدىغان.

تارىخ شۇنى خاتىرىلەيدۇكى، بۇغرا شەرقىي تۈركىستاننىڭ جاسارەتلىك ئاۋازى ئىدى، خۇددى بۈگۈنكى كۈندە پەلەستىنلىك كۈرەشچىلەرنىڭ تاجاۋۇزچىلارغا قارشى تۇرۇۋاتقىنىدەك، ئۇمۇ ھاياتىنىڭ ئاخىرىغىچە چەت ئەلدە كۈرەش قىلدى. ئۇ «رابىتە ئەلئالەم ئەلئىسلامى» (ئىسلام دۇنياسى بىرلىكى) نىڭ قۇرۇلۇشىدىكى مۇھىم تۈۋرۈكلەرنىڭ بىرى ئىدى ھەمدە مىسىر، سەئۇدى ئەرەبىستان ۋە تۈركىيەدە ئۆز ۋەتىنىنىڭ دەۋاسىنى خەلقئارالاشتۇرۇش ئۈچۈن زور كۈچ چىقاردى. مۇھەممەد ئىمىن بۇغرا 1965-يىلى 14-ئىيۇن ئەنقەرەدە ۋاپات بولدى. ئۇ ئۆز خەلقىنىڭ ھەق-ھوقۇقىنىڭ مەڭگۈلۈك شاھىتى سۈپىتىدە سالماقلىق ئەسەر «شەرقىي تۈركىستان تارىخى»نى قالدۇرۇپ كەتتى. ئۇنىڭ نامى ئەركىنلىك ئىزدىگۈچىلەر ئۈچۈن بىر ماياك بولۇپ قالىدۇ. ئاللاھ ئۇنىڭغا رەھمەت قىلسۇن، گۇناھلىرىنى مەغپىرەت قىلىپ، شېھىتلار ۋە سالىھلار بىلەن بىللە قىلسۇن.