ئۈرۈمچى خەلقئارا چوڭ بازاردىكى ئۇيغۇر سەنئەتكارلىرى تەسۋىرلەنگەن تام رەسىملىك دەرۋازا ئالدىدا بالىلار پۇتبول ئوينىماقتا. بۇ كۆرۈنۈش 2021-يىلى 21-ئاپرېل كۈنى ھۆكۈمەت تەرىپىدىن چەتئەللىك مۇخبىرلار ئۈچۈن ئۇيۇشتۇرۇلغان زىيارەت جەريانىدا تارتىلغان. (AP فوتوسى / مارك شىفېلبېين، ئارخىپ)

تۈركىستان ۋاقتى، 2026-يىلى 1-يانۋار: ئامېرىكا بىرلەشمە ئاگېنتلىقى (AP) تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان ۋە نورۋېگىيەگە جايلاشقان «ئۇيغۇر يار» (Uyghur Hjelp) تەشكىلاتى تەمىنلىگەن مەخپىي ھۆججەتلەر، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى (شەرقىي تۈركىستان-ت) دىكى ئاسسىمىلياتسىيە سىياسىتىنىڭ نەقەدەر قورقۇنچلۇق چەككە يەتكەنلىكىنى يەنە بىر قېتىم پاش قىلدى. 2024-يىلى ئۆكتەبىر ئېيىدا قەشقەردە ئېلىپ بېرىلغان ساقچى ۋە يەرلىك ئەمەلدارلارنىڭ يىغىن خاتىرىسى، ئۇيغۇرلارنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشىنىڭ ھەر بىر دەقىقىسىنىڭ ئىدىيەۋى كونترول ئاستىغا ئېلىنغانلىقىنى كۆرسەتمەكتە.

سالاملىشىشتىن پارتىيەگە ساداقەت مەجبۇرىيىتىگىچە

يىغىن خاتىرىلىرىگە ئاساسلانغاندا، ئۇيغۇرلارنىڭ مىڭلىغان يىللىق مەدەنىيەت ۋە ئېتىقاد مىراسى بولغان سالاملىشىش شەكلى ئەمدىلىكتە بىر «جىنايەت» سۈپىتىدە كۆرۈلمەكتە. يەرلىك ئەمەلدارلارغا خەلقنىڭ «ئەسسالامۇ ئەلەيكۇم» دېيىشىنى چەكلەش ۋە بۇ ئىپادىنى قوللانغانلارنى «ئاشقۇنلۇق» بىلەن ئەيىبلەپ دوكلات قىلىش بۇيرۇقى بېرىلگەن.

تېخىمۇ دىققەت قوزغايدىغىنى، كىشىلەر بىر-بىرى بىلەن خوشلاشقاندا ئىشلىتىدىغان «ئاللاھقا ئامانەت» دېگەن سۆزنىڭ ئورنىغا، «كوممۇنىستىك پارتىيە سىزنى قوغدايدۇ» ياكى «پارتىيەنىڭ مېھرىبانلىقىغا تايىنىڭ» دېگەندەك سىياسىي شوئارلارنى ئىشلىتىش مەجبۇرىي قىلىنغان. بۇ ئەھۋال خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ رايوندىكى ئېتىقاد سىستېمىسىنى تامامەن يوقىتىپ، ئۇنىڭ ئورنىغا كوممۇنىستىك پارتىيەگە چوقۇنۇش ئىدىيەسىنى تىكلەشنى نىشان قىلغانلىقىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بەرمەكتە.

مۇزىكا ئارقىلىق رەقەملىك ئىشكەنجە: 7 تۈردىكى چەكلەنگەن ناخشىلار

بېسىم پەقەت تىل بىلەنلا چەكلىنىپ قالماي، ئۇيغۇر كىملىكىنىڭ ئەڭ كۈچلۈك ئىپادىلىرىدىن بىرى بولغان مۇزىكىغىمۇ كېڭەيگەن. AP نىڭ دوكلاتىدا كۆرسىتىلىشىچە، دائىرىلەر «7 تۈرلۈك مەسىلىلىك كاتېگورىيە» بويىچە كەڭ كۆلەملىك چەكلەنگەن ناخشىلار تىزىملىكىنى تۈزۈپ چىققان.

بۇ تىزىملىك پەقەت دىنىي مەزمۇندىكى ناخشىلارنىلا ئەمەس، بەلكى ئۇيغۇر تارىخىغا ئائىت، ۋەتەن سېغىنىشى ئىپادىلەنگەن، ھەتتا خەلقنىڭ روھىي كۈچىنى ئاشۇرىدىغان «ھەددىدىن زىيادە مۇڭلۇق» ياكى «ھەددىدىن زىيادە قايناق» دەپ قارالغان داڭلىق ناخشىلارنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان. خەلققە تېلېفونلىرىدا بۇ ناخشىلارنى ساقلىماسلىق، توردا ھەمبەھىرلىمەسلىك ۋە چۈشۈرمەسلىك ھەققىدە قاتتىق ئاگاھلاندۇرۇش بېرىلگەن. بۇ چەكلىمىگە خىلاپلىق قىلغانلار «تېرورلۇققا چېتىشلىق» دېگەن ئەيىبلەش بىلەن لاگېرلارغا ياكى ئېغىر تۈرمە جازالىرىغا مەھكۇم قىلىنماقتا.

لوندون ئۇيغۇر ئانسامبىلى 2025-يىلى 8-ئۆكتەبىر چارشەنبە كۈنى لوندوندا ئامېرىكا بىرلەشمە ئاگېنتلىقى (AP) نىڭ زىيارىتىنى قوبۇل قىلىش جەريانىدا نومۇر كۆرسەتمەكتە. (AP فوتوسى / جۇئاننا چەن)

رەقەملىك نازارەت ۋە جەمئىيەتتىكى قورقۇنچ

«ئۇيغۇر ياردەم» تەشكىلاتىنىڭ مەسئۇلى ئابدۇۋەلى ئايۇپ، بۇ چەكلىمىلەرنىڭ مەقسىتى ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە مۇتلەق قورقۇنچ مۇھىتى يارىتىپ، مەدەنىيەت ئەسلىمىسىنى ئۆچۈرۈش ئىكەنلىكىنى تەكىتلىمەكتە. كوچىلاردىكى رەسمىي تەكشۈرۈشلەردە تېلېفونلارنىڭ تەكشۈرۈلۈشى ۋە ئەڭ كىچىك بىر «شۈبھىلىك» سۆز ياكى ناخشا ئۈچۈن كىشىلەرنىڭ تۇتقۇن قىلىنىشى، رايوندىكى رەقەملىك مۇستەبىتلىكنىڭ ئەڭ يۇقىرى چەككە يەتكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.

خۇلاسە قىلغاندا، بۇ يېڭى ھۆججەتلەر خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىستراتېگىيەسىنىڭ پەقەت فىزىكىلىق بېسىملا ئەمەس، بەلكى تىل، مۇزىكا ۋە ئېتىقاد يوقىتىلغان تومۇردىن قىرغىن قىلىش سىياسىتى ئىكەنلىكىنى يەنە بىر قېتىم پۈتۈن دۇنياغا ئاشكارىلاپ بەردى.