2025-يىلى 30-دېكابىر، ئۇيغۇر خەۋەر تورى: مەمەتجان جۈمە تەييارلىغان
كەمبېرىج ئۇنىۋېرسىتېتى نەشرىياتى تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان بىر تەتقىقاتتا مۇنداق دەپ كۆرسىتىلدى: ئۇيغۇرلارنى «ئاز سانلىق مىللەت» دەپ ئاتاش، خىتاينىڭ 1949-يىلى بۇ رايوننى ئىگىلىۋالغاندىن بۇيانقى مۇستەملىكىچىلىك مۇناسىۋىتىنىڭ ماھىيىتىنى يوشۇرۇپ قويىدۇ.
مەزكۇر تەتقىقاتتا ئېيتىلىشىچە، پەقەت 2017-يىلىدىن بۇيانقى زىيانكەشلىكلەرگىلا مەركەزلىشىش، رايوندىكى نوپۇس قۇرۇلمىسىنىڭ ئۆزگەرتىلىشى، يەر-زېمىننىڭ قايتا تەشكىللىنىشى ۋە سىياسىي كونتروللۇقنىڭ ئۇزۇن تارىخىغا سەل قارىغانلىقتۇر.
تەتقىقاتچىنىڭ قارىشىچە، ئۇيغۇرلارنى «ئاز سانلىق مىللەت» تۈرىگە كىرگۈزۈش ئۇلارنىڭ مۇستەقىللىق ھوقۇقىنى ئىنكار قىلىدۇ ھەمدە مۇستەقىللىق تىرىشچانلىقلىرىنى «بۆلگۈنچىلىك» سۈپىتىدە جازالاشقا يول ئېچىپ بېرىدۇ.
ئۆتكەن ئون يىلنىڭ كۆپ قىسمىدا، خىتاينىڭ ئۇيغۇر رايونى ھەققىدىكى خەلقئارالىق خەۋەرلەر ئېچىنىشلىق بولسىمۇ، لېكىن ئوخشاش بىر ئەندىزىدە داۋاملىشىپ كەلدى: لاگېرلارنىڭ سۈنئىي ھەمراھ سۈرەتلىرى، سابىق تۇتقۇنلارنىڭ گۇۋاھلىق سۆزلىرى ۋە بېيجىڭنىڭ سىياسەتلىرىنى «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» دەپ ئاتاش-ئاتىماسلىق ھەققىدىكى دىپلوماتىك تالاش-تارتىشلار.
بۈگۈنكى كۈندە تەتقىقاتچىلار تەرىپىدىن ئوتتۇرىغا قويۇلۇۋاتقان، ئەمما سەل قارىلىۋاتقان تېخىمۇ تۈپ بىر مەسىلە شۇكى: ئۇيغۇر خەلقىنى تەسۋىرلەش ئۈچۈن قوللىنىلىۋاتقان سۆز-ئىبارىلەر ۋە بۇ كىرىزىسنىڭ مەركىزىدىكى سىياسىي مۇناسىۋەتنىڭ ئۆزى، دۇنيانىڭ يۈز بېرىۋاتقان ۋەقەلەرنى چۈشىنىشىگە چەكلىمە قويۇپ قويدىمۇ؟
چېخ پەنلەر ئاكادېمىيەسىنىڭ ئالىي تەتقىقاتچىسى دىلنۇر رەيھان كەمبېرىج ئۇنىۋېرسىتېتى نەشرىياتىدا ئېلان قىلىنغان يېقىنقى تەتقىقاتىدا مۇنداق دەپ كۆرسەتتى: ئۇيغۇرلارنى ئاساسلىقى خىتاي ئىچىدىكى بىر «ئاز سانلىق مىللەت» سۈپىتىدە تەسۋىرلەش، ئۇزۇن مەزگىللىك تاجاۋۇزچىلىق ۋە ھۆكۈمرانلىق تارىخىنى يوشۇرۇپ قويىدۇ. ئۇنىڭ ئەكسىچە، خىتاينىڭ رەسمىي تىلدا «شىنجاڭ» دەپ ئاتىلىدىغان بۇ رايون ئۈستىدىكى ھۆكۈمرانلىقىنى «ئولتۇراقلاشما مۇستەملىكىچىلىك» (settler colonialism) دەپ چۈشىنىش كېرەك. بۇ ئۇقۇم ئادەتتە زامانىۋى خىتاي دۆلىتىدىن كۆرە، ياۋروپا ئىمپېرىيەلىرىگە تېخىمۇ بەكرەك ئالاقىدار دەپ قارىلاتتى.
بۇ قاراش بېيجىڭنىڭ كەڭ كۆلەملىك نازارەت قىلىش، دىنىي ئېتىقادنى چەكلەش ۋە تەنقىدچىلەر «مەجبۇرىي ئاسسىمىلياتسىيە» دەپ ئاتىغان پىلانلىرى خەلقئارانىڭ قاتتىق تەكشۈرۈشىگە ئۇچراۋاتقان بىر پەيتتە ئوتتۇرىغا چىقتى. خىتاي ئەمەلدارلىرى بۇ قىلمىشلارنى «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» ۋە «نامراتلىقتىن قۇتۇلدۇرۇش» دەپ پەردازلاپ، خاتا ئىش قىلغانلىقىنى رەت قىلماقتا؛ يەنە بىر تەرەپتىن، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ياۋروپا ھۆكۈمەتلىرى خىتاينى ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت بىلەن ئەيىبلەپ، جازا تەدبىرلىرىنى قوللانماقتا.
دوكتور دىلنۇر رەيھان: «ئەگەر ھۆكۈمەت ۋە تاراتقۇلار يېقىنقى زىيانكەشلىكلەرنى مۇستەملىكىچىلىك ئارقا كۆرۈنۈشىنى تىلغا ئالماي تۇرۇپ چۈشەندۈرسە، ئۇلار ئۇيغۇرلارنى ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىغا ئىگە مۇستەملىكە قىلىنغان بىر خەلق سۈپىتىدە ئېتىراپ قىلىشتىن قاچقان بولىدۇ»، دېدى.
«ئاز سانلىق مىللەت» بىر سىياسىي كاتېگورىيە
«ئاز سانلىق مىللەت كاتېگورىيەسىنى ھەمىشە جەمئىيەتتە ھۆكۈمران ئورۇندىكى گۇرۇپپا يارىتىدۇ، بولۇپمۇ مۇستەملىكە شارائىتىدا بۇ تېخىمۇ روشەن بولىدۇ.»
دوكتور دىلنۇر رەيھاننىڭ دەۋاسىنىڭ مەركىزىدە «ئاز سانلىق مىللەت» ئۇقۇمىنىڭ پەقەت تەسۋىرلەش خاراكتېرلىك ئەمەس، بەلكى سىياسىي خاراكتېرلىك ئىكەنلىكى ياتىدۇ. ئۇ بىر زىيارەتتە: «بىز چوقۇم كىمنىڭ بىر خەلقنى ‹ئاز سانلىق مىللەت› دەپ بەلگىلەيدىغانلىقى ۋە كاتېگورىيەگە ئايرىيدىغانلىقىنى، شۇنداقلا بۇنىڭدىن كىمنىڭ مەنپەئەتلىنىدىغانلىقىنى سورىشىمىز كېرەك» دېدى.
ئۇ خەلقئارا قانۇندا ئاز سانلىق مىللەتلەر ھوقۇقى ئۇقۇمىنىڭ بىر قەدەر كېيىن ئوتتۇرىغا چىققانلىقىنى ۋە قانۇنىي جەھەتتىن مەجبۇرلاش كۈچىگە ئىگە شەكىلدە تېخىچە ئېنىقلىما بېرىلمىگەنلىكىنى تىلغا ئالدى. ئۇ بۇ بوشلۇقنى، كۈچلۈك دۆلەتلەرنىڭ ئۆزلىرى «ئىچكى ئىشلار» دەپ قارايدىغان مەسىلىلەرنى خەلقئارا قانۇننىڭ باشقۇرۇشىغا يول قويۇشنى خالىماسلىقى بىلەن چۈشەندۈردى.
ئۇنىڭ قارىشىچە، بۇ خىل رامكا ئۇيغۇر ۋەتىنىنىڭ 1949-يىلى خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ ئورۇنلاشتۇرۇلۇشى ۋە قىسقا ئۆمۈر سۈرگەن شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيەتلىرىنىڭ يىمىرىلىشىدىن كېيىن، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىگە قوشۇۋېلىنغان شارائىتنى ئەمەلىيەتتە يوققا چىقىرىدۇ. ئۇنىڭدىن كېيىن كەلگىنى مۇستەملىكىچە باشقۇرۇش بولۇپ، بۇ يەر-زېمىن، نوپۇس ۋە سىياسىي كۈچنىڭ قايتا قۇرۇلمىلىنىشىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ؛ ئۇ بۇلارنى مۇستەملىكىچىلىك سىستېمىسىنىڭ ئاساسلىق ئالاھىدىلىكلىرى دەپ تەسۋىرلەيدۇ.
ئۇنىڭ ئېيتىشىچە، بۇنىڭ ئاقىۋىتى ئىنتايىن ئېغىر. ئۇيغۇرلارنى «ئاز سانلىق مىلەت» دەپ ئايرىش، ئۇلارنىڭ سىياسىي دەۋالىرىنى خەلقئارالىق قانۇنىي مەسىلىلەر دائىرىسىنىڭ سىرتىغا چىقىرىپ تاشلايدۇ. «بۇ خەلق ‹ئاز سانلىق مىللەت› دەپ تۈرگە ئايرىلغانلىقى ئۈچۈن، ئۇلارنىڭ مۇستەقىللىق ھوقۇقى بولمايدۇ ۋە بۇ يۆنىلىشتىكى ھەر قانداق ھەرىكەت ‹بۆلگۈنچىلىك› جىنايىتى سۈپىتىدە قانۇنىي جەھەتتىن جازالىنىدۇ. بۇ بولسا ‹ئاز سانلىق مىللەتكە ئايلاندۇرۇش›نىڭ مۇستەملىكىچى دۆلەتكە تەمىنلىگەن ئەۋزەللىكىدۇر» دەيدۇ دوكتور رەيھان.
نېمە ئۈچۈن پەقەت 2017-يىلىدىن كېيىنكى زىيانكەشلىكلەرگىلا مەركەزلىشىش يېتەرلىك ئەمەس؟
خەلقئارانىڭ دىققىتى ئاساسلىقى 2017-يىلىدىن كېيىن يولغا قويۇلغان سىياسەتلەرگە مەركەزلەشتى. شۇ مەزگىلدە خىتاي دائىرىلىرى لاگېر ۋە نازارەت قىلىش ھەرىكەتلىرىنى كەڭ كۆلەمدە كېڭەيتكەن ئىدى. گەرچە بۇ تەدبىرلەر ۋەزىيەتنىڭ كەسكىن ئەۋج ئېلىشىدىن دېرەك بەرسىمۇ، دوكتور رەيھان پەقەت يېقىنقى زىيانكەشلىكلەرگىلا مەركەزلىشىشنىڭ، بۇ سىياسەتلەر بارلىققا كەلگەن تېخىمۇ كەڭ مۇستەملىكىچىلىك ئارقا كۆرۈنۈشىنى يوشۇرۇپ قويىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى.
ئۇ ھۆكۈمەتلەر ۋە دۇنياۋى تاراتقۇلارنى كۆزدە تۇتۇپ: «يېقىنقى جىنايەتلەرگە بۇنداق مەركەزلىشىش قەستەن قىلىنىۋاتىدۇ. بۇ مۇستەملىكىچىلىك ۋەزىيىتىنىڭ ئۇزۇن تارىخىي مۇساپىسىنى يوشۇرىدۇ»، دېدى. ئۇ يەنە مۇنداق دەپ قوشۇمچە قىلدى: بۇ مۇساپىنى ئېتىراپ قىلىش ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش مەسىلىسىگە يۈزلىنىشنى تەلەپ قىلىدۇ؛ بۇ قەدەم بولسا بېيجىڭنىڭ رەسمىي تەشۋىقاتى بىلەن بىۋاسىتە توقۇنۇشىدۇ ۋە دىپلوماتىك ئاقىۋەتلەرنى ئېلىپ كېلىدۇ.
نەتىجىدە، يېقىنقى سىياسەتلەر ئىستراتېگىيەلىك مۇھىم بىر زېمىننى كونترول قىلىشنى مەقسەت قىلغان ئۇزۇن مۇددەتلىك مۇستەملىكىچىلىك پىلانىنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى پەۋقۇلئاددە ياكى ۋاقىتلىق ئەھۋال سۈپىتىدە قارالماقتا.
نېمە ئۈچۈن «مۇستەملىكىچىلىك» مەركىزىي ئۇقۇم ھېسابلىنىدۇ؟
خىتايغا نىسبەتەن «مۇستەملىكىچىلىك» ئۇقۇمىنى قوللىنىش، ھەتتا بېيجىڭ سىياسەتلىرىنى تەنقىد قىلغۇچىلار ئارىسىدىمۇ يەنىلا تالاش-تارتىشلىق مەسىلە. نۇرغۇن تەتقىقاتچىلار بۇ سۆزنى غەربكە تەۋە بولمىغان ئىمپېرىيەلىرىگىلا ئىشلىتىدۇ ۋە خىتاينىڭ باشقۇرۇش ئۇسۇلى ھەر قانچە مەجبۇرلاش خاراكتېرلىك بولسىمۇ، ياۋروپانىڭ تاجاۋۇزچىلىق مودېللىرىدىن پەرقلىنىدۇ دەپ قارايدۇ.
دوكتور رەيھان بۇ پەرقنى رەت قىلىدۇ. ئۇ سېلىشتۇرما مۇستەملىكىچىلىك تەھلىلىگە ئاساسلىنىپ، ئۇيغۇر مەسىلىسىنىڭ **«ئولتۇراقلاشما مۇستەملىكىچىلىك»**كە ئەڭ ئۇيغۇن كېلىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. بۇ سىستېمىدا كەڭ كۆلەملىك كۆچمەن يۆتكەش ۋە تېررىتورىيەلىك ئۆزگەرتىش ئارقىلىق، ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى بىلەن يەرلىك نوپۇسنى سىقىپ چىقىرىش ياكى ئالماشتۇرۇش مەقسەت قىلىنىدۇ.
«يەرلىك نوپۇسنى كونترول قىلىشنى مەقسەت قىلىدىغان كىلاسسىك مۇستەملىكىچىلىككە ئوخشىمايدىغان يېرى، ئولتۇراقلاشما مۇستەملىكىچىلىك يەرلىك خەلقنىڭ ئورنىنى ئېلىشنى مەقسەت قىلىدۇ» دېدى ئۇ. ئۇ يەنە «ئىچكى مۇستەملىكىچىلىك» دېگەن قاراشنىمۇ رەت قىلىپ، بۇ ئۇقۇمنىڭ مۇستەملىكىچى دۆلەتكە جەڭ ئېلان قىلىشنىڭ ئورنىغا، ئاخىرىدا ئۇنىڭ قانۇنىيلىقىنى كۈچەيتىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى.
ئۇ يەنە مۇنداق دەپ قوشۇمچە قىلدى: ئولتۇراقلاشما مۇستەملىكىچىلىك ئۇزۇن مۇددەتلىك بىر جەريان بولۇپ، ئۇ مۇقەررەر ھالدا ئىرقىي قىرغىنچىلىققا ئېلىپ بارىدۇ. ئۇنىڭ قارىشىچە، بۇنى مۇشۇنداق ئېتىراپ قىلماسلىق، خەلقئارالىق ئاكتىيورلارنىڭ يۈز بېرىۋاتقان ۋەقەلەرنىڭ تولۇق كۆلىمىنى چۈشىنىش ئىقتىدارىنى چەكلەپ قويىدۇ.
ئىنسان ھوقۇقى دەۋاسىنىڭ چەكلىمىلىرى
«خىتاي دۆلىتىنىڭ مۇستەملىكىچىلىك مەقسەتلىرىنى ئېتىراپ قىلماي تۇرۇپ، پەقەت ئۇنىڭ ھازىرقى ئىرقىي قىرغىنچىلىق جىنايەتلىرىگە ئېچىنىشلا، خىتاي مۇستەملىكىچى دۆلىتىنىڭ ئۇيغۇرلارنى بىر مىللەت سۈپىتىدە پۈتۈنلەي يوقىتىپ بولغۇچە ئۆز جىنايەتلىرىنى جازاسىز داۋاملاشتۇرۇشىغا ئىلھام بېرىدۇ.»
ئىنسان ھوقۇقى دوكلاتلىرى ئۇيغۇر رايونىدىكى زىيانكەشلىكلەرنى پاش قىلىش ۋە دۇنيانىڭ دىققىتىنى قوزغاشتا مەركىزىي رول ئوينىدى. لېكىن دوكتور رەيھاننى ئۆز ئىچىگە ئالغان تەنقىدچىلەر، بۇ رامكىنىڭ مۇنازىرىنى تارايتىپ قويىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويماقتا.
ئۇ مۇنداق دېدى: «خىتاي دۆلىتىنىڭ مۇستەملىكىچىلىك مەقسەتلىرىنى ئېتىراپ قىلماي تۇرۇپ، پەقەت ئۇنىڭ ھازىرقى ئىرقىي قىرغىنچىلىق جىنايەتلىرىگە ئېچىنىشلا، خىتاي مۇستەملىكىچى دۆلىتىنىڭ ئۇيغۇرلارنى بىر مىللەت سۈپىتىدە پۈتۈنلەي يوقىتىپ بولغۇچە ئۆز جىنايەتلىرىنى جازاسىز داۋاملاشتۇرۇشىغا ئىلھام بېرىدۇ. ھۆكۈمەتلەر ۋە خەلقئارالىق ئاكتىيورلار، جۈملىدىن غەيرىي ھۆكۈمەت تەشكىلاتلىرى، تاراتقۇلار ۋە تەتقىقاتچىلارنىڭ خىتاينىڭ ئۇيغۇر خەلقىگە يۈرگۈزۈۋاتقان ۋەھشىيلىكلىرىگە خاتىمە بېرىشى ئۈچۈن تاشلايدىغان بىرىنچى قەدىمى — ئۇيغۇرلارنىڭ ۋە شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇستەملىكە قىلىنغانلىق ۋەزىيىتىنى ئېتىراپ قىلىشتۇر».
ئۇنىڭ قارىشىچە، بۇ تار رامكا خەلقئارالىق ئاكتىيورلار سىياسەتلەرنى قاتتىق ئەيىبلىگەن تەقدىردىمۇ، تۇيۇقسىزلا بېيجىڭنىڭ بۇ كىرىزىسنى «بىر ئىچكى باشقۇرۇش مەسىلىسى» دەپ تەسۋىرلىشىگە ماسلىشىپ قېلىشى مۇمكىن.
ژۇرنالىستىكا ۋە سىياسەت ئۈچۈن تەسىرى
«بىر خەلقنى مۇستەملىكە قىلىنغان دەپ ئېتىراپ قىلىش، خەلقئارا قانۇن بويىچە، ئۇلارنىڭ ئۆز تېررىتورىيەسى ئۈستىدىكى مۇستەقىل بىر مىللەت سۈپىتىدىكى ئىگىلىك ھوقۇقىنى ئېتىراپ قىلىشنى كۆزدە تۇتىدۇ.»
بۇ تەتقىقات تىلنىڭ خەۋەر قىلىش ئۇسۇلىنى شەكىللەندۈرۈشتىكى رولى ھەققىدە يېڭى مۇنازىرىلەرنى قوزغىدى. مەسىلەن، «يېڭى چگىرا» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدىغان «شىنجاڭ» دېگەن سۆز، مۇستەملىكىچىلىك مەنبەسىگە ئىگە بولسىمۇ خەلقئارالىق خەۋەرلەردە دائىم ئىشلىتىلىدۇ. تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈش بولسا كىرىزىس مەركەز قىلىنغان بايانلارنىڭ پايدىسى ئۈچۈن دائىم قىسقارتىلىدۇ ياكى چىقىرىپ تاشلىنىدۇ.
سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەرگە نىسبەتەن، مۇستەملىكىچىلىك نۇقتىسىدىن قاراش بىرلا خىل ھەرىكەت قوللىنىشنى تەلەپ قىلماسلىقى مۇمكىن. لېكىن بۇ قاراش، پەقەت ھوقۇقنى قوغداشنى ياخشىلاش ئارقىلىقلا تاجاۋۇزچىلىق ۋە نوپۇس ئۆزگەرتىشكە تايانغان بىر توقۇنۇشنى ھەل قىلغىلى بولىدۇ، دەيدىغان پەرەزگە جەڭ ئېلان قىلىدۇ.
ئاخىرىدا دوكتور رەيھان مۇنداق دەيدۇ: ئەھمىيەتلىك بىر جاۋابكارلىققا تارتىش ئۈچۈن، ئەنە شۇ چوڭقۇر قاتلاملىق قۇرۇلمىلارغا يۈزلىنىش كېرەك.
«بىر خەلقنى مۇستەملىكە قىلىنغان دەپ ئېتىراپ قىلىش، خەلقئارا قانۇن بويىچە، ئۇلارنىڭ ئۆز تېررىتورىيەسى ئۈستىدىكى مۇستەقىل بىر مىللەت سۈپىتىدىكى ئىگىلىك ھوقۇقىنى ئېتىراپ قىلىشنى كۆزدە تۇتىدۇ. ئۇيغۇرلار مەسىلىسىدە، خۇددى ئۆتمۈشتە مۇستەملىكىچىلىككە ئۇچرىغان باشقا مىللەتلەرگە ئوخشاش، پەقەت مۇستەملىكىچىلىكنىڭ ئاخىرلىشىشى ۋە مىللىي ئىگىلىك ھوقۇقلا كەڭ كۆلەملىك جىنايەتلەرگە ئۈزۈل-كېسىل خاتىمە بېرەلەيدۇ».
