تۈركىستان ۋاقىت تورى – 2026-يىلى 10-يانۋار
دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى (د ئۇ ق) تەرىپىدىن 2026-يىلى 9-يانۋار ئېلان قىلىنغان ھەپتىلىك دوكلاتتا، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر كىملىكىنى يوقىتىشقا قاراتىلغان سىستېمىلىق زۇلۇم سىياسەتلىرىنىڭ يېڭى تەپسىلاتلىرى ئاشكارىلاندى. ئامېرىكا بىرلەشمە ئاگېنتلىقى (AP) نىڭ مەخسۇس تەكشۈرۈش دوكلاتىدا ئاشكارىلىنىشىچە، قەشقەردىكى ساقچى دائىرىلىرىنىڭ ئاشكارىلانغان سۆز خاتىرىلىرى ئۇيغۇر ئەنئەنىۋى مۇزىكىلىرىنىڭمۇ "جىنايەت" قاتارىغا كىرگۈزۈلگەنلىكىنى دەلىللىگەن. ئۇيغۇر تويلىرىنىڭ ئايرىلماس قىسمى بولغان «بەش پەدە» گە ئوخشاش خەلق ناخشىلىرىنى ئاڭلاش ياكى ساقلاش "ئاشقۇنلۇق" دەپ قارىلىپ، تۈرمە جازاسىغا سەۋەب بولماقتا. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، كۈندىلىك تۇرمۇشتىكى «ئەسسالامۇئەلەيكۇم» دېگەندەك دىنىي سالاملىشىشلار چەكلىنىپ، ئۇنىڭ ئورنىغا كوممۇنىستىك پارتىيەنى مەدھىيەلەيدىغان شوئارلار مەجبۇرىي تېڭىلماقتا.
دوكلاتتا يەنە خىتاينىڭ «دۆلەت ھالقىغان زۇلۇم» ھەرىكەتلىرىگە دىققەت تارتىلغان. قازاقىستاندىكى كىشىلىك ھوقۇق پائالىيەتچىسى بېكزات مەسۇتقان ۋە سەپداشلىرى ئۈستىدىن ئېچىلغان سوتلار، بېيجىڭنىڭ چەتئەلدىكى ئۆكتىچىلەرنى جىمىقتۇرۇش ئۈچۈن باشقا دۆلەتلەرنىڭ قانۇن سىستېمىسىنى كونترول قىلىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بەرمەكتە.
يەنە بىر تەرەپتىن، خىتاي دائىرىلىرىنىڭ تۈركىيەدىن تەشكىللىگەن ئاتالمىش «ئۇرۇق-تۇغقان يوقلاش» ئۆمەكلىرى، دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى تەرىپىدىن خەلقئارا جەمئىيەتنى قايمۇقتۇرۇشنى مەقسەت قىلغان ساختا تەشۋىقات دەپ ئەيىبلەندى. قۇرۇلتاي رەئىسى تۇرغۇنجان ئالاۋۇدۇن ئەپەندى بۇ خىل سەھنىلەشتۈرۈلگەن زىيارەتلەرنىڭ لاگېرلار ۋە مەجبۇرىي ئەمگەك ھەقىقىيىتىنى يوشۇرالمايدىغانلىقىنى تەكىتلىدى.
خۇشاللىنارلىق بىر خەۋەر سۈپىتىدە، 2022-يىلىدىكى «ئاق قەغەز» نامايىشى سەۋەبلىك تۇتقۇن قىلىنغان ئۇيغۇر ئوقۇغۇچى كامىلە ۋايىتنىڭ ئۈچ يىللىق تۈرمە ھاياتىدىن كېيىن قويۇپ بېرىلگەنلىكى قەيت قىلىندى. ئەمما ئۇنىڭ پەقەت بىر سىن كۆرۈنۈشى ھەمبەھىرلىگەنلىكى ئۈچۈنلا جازالىنىشى، خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قارىتا يۈرگۈزۈۋاتقان كەمسىتىش خاراكتېرلىك قانۇن سىستېمىسىنىڭ تىپىك مىسالىدۇر.
گوللاندىيە تاراتقۇلىرىدا سۆز قىلغان پائالىيەتچى ئەخمەدجان قاسىم، ئۇيغۇرلارنىڭ بىخەتەرلىك مەسىلىسى تۈپەيلىدىن ئەمەس، بەلكى بىۋاسىتە ئېتنىك ۋە مەدەنىيەت كىملىكى سەۋەبىدىن نىشانغا ئېلىنىۋاتقانلىقىنى يەنە بىر قېتىم ئەسكەرتتى.
