تۈركىستان تايمىز، لوندون، ئەنگلىيە — 2026-يىلى 18-يانۋار يەكشەنبە: ئەنگلىيە تاراتقۇلىرىدا ئېلان قىلىنغان بىر پارچە مۇھىم ئوبزوردا، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ لوندون مەركىزىدە قۇرماقچى بولغان غايەت زور كۆلەمدىكى يېڭى دىپلوماتىيە مەركىزى، يەنى «دەرىجىدىن تاشقىرى ئەلچىخانىسى» نىڭ ئەنگلىيە دۆلەت بىخەتەرلىكىگە، شۇنداقلا بۇ دۆلەتتىكى سىياسىي پاناھلىق تىلىگۈچىلەرگە، بولۇپمۇ شەرقىي تۈركىستانلىق ئۇيغۇرلارغا ئېلىپ كېلىدىغان ئېغىر خەۋپ-خەتەرلىرى ئاشكارىلاندى.

مەزكۇر ئوبزورنىڭ ئاپتورى «ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقىنى توختىتىش» (Stop Uyghur Genocide) تەشكىلاتىنىڭ ئىجرائىيە مۇدىرى رەھىمە مەھمۇت خانىمدۇر. ئۇ بىر ئۇيغۇر پائالىيەتچىسى سۈپىتىدە، ئەگەر ئەنگلىيە ھۆكۈمىتى بېيجىڭنىڭ بۇ غايەت زور دىپلوماتىيە مەركىزى قۇرۇلۇشىنى تەستىقلىسا، ئۆزىگە ئوخشاش سىياسىي مۇساپىرلارنىڭ ئەمدى بۇ تۇپراقتا بىخەتەر ياشىيالمايدىغانلىقىنى ئاگاھلاندۇردى. خەۋەردە قەيت قىلىنىشىچە، دۈشەنبە كۈنى ئەنگلىيە ھۆكۈمىتى خىتاينىڭ مەزكۇر «دەرىجىدىن تاشقىرى ئەلچىخانىسى» ھەققىدە ئاخىرقى قارارنى چىقىرىدىغان بولۇپ، بۇ مەسىلە نۆۋەتتە ئەنگلىيە پارلامېنتىدىكى لېيبورىستلار پارتىيەسى ئەزالىرى، تور بىخەتەرلىكى مۇتەخەسسىسلىرى، ئىستىخبارات ئىتتىپاقداشلىرى ۋە ھەتتا ئامېرىكا ئاق سارىيىنىڭمۇ كۈچلۈك دىققىتىنى ھەم قارشىلىقىنى قوزغىغان.

جاسۇسلۇق ۋە بىخەتەرلىك ئەندىشىسى

مەنبەلەرنىڭ كۆرسىتىشىچە، خىتاينىڭ لوندون مۇنارى (Tower of London) غا يېقىن بىر جايدا قۇرماقچى بولغان يېڭى ئەلچىخانا پىلانىنىڭ سىزىملىرىدىن، بىنا ئىچىدە يۈزلىگەن «مەخپىي» ئۆيلەرنىڭ بارلىقى بايقالغان. بۇ لايىھە خىتاي جاسۇسلىرىنىڭ لوندوندىكى پۇل-مۇئامىلە سانلىق مەلۇماتلىرىغا ئېرىشىشىگە شارائىت يارىتىپ بېرىشى مۇمكىن دەپ قارالماقتا. تېخىمۇ چۆچۈتەرلىك يېرى شۇكى، ئۆتكەن ھەپتە ئاشكارىلانغان ئۇچۇرلارغا ئاساسلانغاندا، بۇ بىنانىڭ ئاستىدا لوندون شەھىرىنىڭ سەزگۈر سانلىق مەلۇماتلىرى توشۇلىدىغان كابېللارغا يانداش ياسالغان مەخپىي يەر ئاستى ئۆيى بارلىقى ئېنىقلانغان. بۇ ئەھۋال ئەنگلىيە ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىغا قارىتا جاسۇسلۇق قىلىش ھەمدە ئىقتىسادىي ئۇرۇش قوزغاش خەۋپىنى تېخىمۇ كۈچەيتىۋەتكەن.

چېگرا ھالقىغان باستۇرۇش ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ ئەندىشىسى

خەۋەردە ئاپتورنىڭ شەخسىي كەچۈرمىشلىرىگە ئورۇن بېرىلگەن بولۇپ، رەھىمە مەھمۇت خانىم ئەنگلىيەگە كەلگەندە جۇغراپىيەلىك ئارىلىقنىڭ ئۆزىگە بىخەتەرلىك ئېلىپ كېلىدىغانلىقىغا ۋە ئەركىن سۆزلىيەلەيدىغانلىقىغا ئىشەنگەنلىكىنى، ئەمما خىتاينىڭ يېڭى ئەلچىخانا قۇرۇلۇشى پىلانىنىڭ ئۇيغۇرلار ئۈستىدىكى زۇلۇم سايىسىنىڭ تېخى كۆتۈرۈلمىگەنلىكىنى، ئەكسىچە ئۇلارغا ئەگىشىپ كەلگەنلىكىنى ھېس قىلدۇرغانلىقىنى بايان قىلغان. ئۇنىڭ تەكىتلىشىچە، بۇ قۇرۇق ۋەھىمە بولماستىن، بەلكى ئەمەلىي تەجرىبىدۇر.

يىللاردىن بۇيان خىتاي كومپارتىيەسى ئۆزىنىڭ باستۇرۇش سىياسىتىنى چېگرا ھالقىتىپ كېڭەيتىپ كەلمەكتە. چەتئەللەردىكى، جۈملىدىن ئەنگلىيەدىكى ئۇيغۇرلار داۋاملىق كۆزىتىلمەكتە، تەھدىتكە ئۇچرىماقتا ۋە ئاۋازىنى ئۆچۈرۈشكە مەجبۇرلانماقتا. ئۇلارنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئائىلە-تاۋابىئاتلىرى، چەتئەلدىكى تۇغقانلىرىنىڭ سۆز-ھەرىكەتلىرى سەۋەبىدىن جازالانماقتا. ئاپتورنىڭ بىلدۈرۈشىچە، «چېگرا ھالقىغان باستۇرۇش» دەپ ئاتىلىدىغان بۇ ھادىسە ھازىر خەلقئارادا كەڭ ئېتىراپ قىلىنغان بولۇپ، خىتاي ئەلچىخانا ۋە كونسۇلخانىلىرى بۇ باستۇرۇش ھەرىكەتلىرىنىڭ مەركىزىي بازىسى ھەم دۆلەت ھوقۇقىنىڭ كېڭەيتىلگەن قولى سۈپىتىدە خىزمەت قىلماقتا.

ئەگەر بۇ «دەرىجىدىن تاشقىرى ئەلچىخانا» تەستىقلانسا، بۇ پەقەت بىر بىنا قۇرۇلۇشى بولۇپلا قالماستىن، بەلكى خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ كۈچى، مەۋجۇتلۇقى ۋە «قانۇنلۇق» ئىكەنلىكىنىڭ نامايەندىسى بولۇپ قالىدۇ. بۇ ئەھۋال شەرقىي تۈركىستانلىق ئۇيغۇرلار، تىبەتلەر، خوڭكوڭلۇقلار ۋە خىتاي ئۆكتىچىلىرى ئۈچۈن، خىتاينىڭ چەتئەلدىكى جەمئىيەتلەرنى قورقۇتۇش ۋە ئاۋازىنى بېسىقتۇرۇش ئۈچۈن دۆلەت ئاپپاراتىنى كېڭەيتىۋاتقانلىقىنىڭ بىر سىگنالىدۇر.

سىياسىي ۋە ئەخلاقىي مەسئۇلىيەت

ماقالىدە يەنە 2021-يىلى ئېچىلغان مۇستەقىل «ئۇيغۇر سوت كوللېگىيەسى» (Uyghur Tribunal) نىڭ خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان قىلمىشلىرىنى «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» ۋە «ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت» دەپ بېكىتكەنلىكى ئەسكەرتىلگەن. بۇ ھۆكۈم ئاشكارىلانغان دۆلەت ھۆججەتلىرى، سۈنئىي ھەمراھ تەسۋىرلىرى ۋە گۇۋاھچىلارنىڭ ئىسپاتلىرىغا ئاساسلانغان بولسىمۇ، بىراق بۇ ھەقىقەتكە سەل قارالماقتا. بولۇپمۇ بۈگۈنكى كۈندە ھاكىمىيەت بېشىدىكى لېيبورىستلار پارتىيەسى مىنىستىرلىرىنىڭ ئۆكتىچى پارتىيە ۋاقتىدا خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان ۋەھشىيلىكىنى ئىرقىي قىرغىنچىلىق دەپ ئېتىراپ قىلىشقا ۋەدە بەرگەنلىكى، ئەمما ھاكىمىيەت بېشىغا چىققاندىن كېيىن بۇ ۋەدىسىدىن يېنىۋالغانلىقى قاتتىق تەنقىد قىلىنغان.

خەۋەردە كۆرسىتىلىشىچە، ئەنگلىيە ھۆكۈمىتىنىڭ ياۋروپادىكى ئەڭ چوڭ خىتاي دىپلوماتىيە ۋە كۆزىتىش مەركىزىنى لوندوننىڭ يۈرىكىدە قۇرۇشقا رۇخسەت بېرىشى، ئاددىي بىر پىلانلاش قارارى ئەمەس، بەلكى چوڭقۇر سىياسىي ۋە ئەخلاقىي تاللاشتۇر. خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ نازارەت سىستېمىسى ئاستىدا ياشىغانلار ئۈچۈن بۇ قارار ئىنتايىن ھەل قىلغۇچ ئەھمىيەتكە ئىگە. نۇرغۇنلىغان پائالىيەتچىلەر ئاللىبۇرۇن ئۆزلىرىنىڭ ئالاقە قوراللىرىنىڭ كۆزىتىلىۋاتقانلىقىنى، پائالىيەتلىرىنىڭ بەدىلىنى يىللاردىن بۇيان ئالاقىلىشالمىغان تۇغقانلىرىنىڭ ئۆتەۋاتقانلىقىنى بىلىپ تۇرۇپ كۈرەش قىلماقتا.

خۇلاسە: ئەخلاقىي تاللاش

رەھىمە مەھمۇت خانىم ماقالىسىدە، ئەنگلىيە ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ غايەت زور ئەلچىخانىنى تەستىقلىشىنىڭ زىيانكەشلىككە ئۇچرىغان جەمئىيەتلەرگە: «سىلەرنىڭ قورقۇنچۇڭلار ئىككىنچى دەرىجىلىك مەسىلە، بىخەتەرلىكىڭلار سودىلىشىشقا بولىدىغان نەرسە» دېگەن ئۇچۇرنى بېرىدىغانلىقىنى ئاگاھلاندۇردى. دىپلوماتىيە ئىرقىي قىرغىنچىلىق بىلەن ئەيىبلەنگەن بىر دۆلەتكە ھېچقانداق شەرت ۋە جاۋابكارلىقسىز تېخىمۇ كەڭ بوشلۇق بېرىشنى تەلەپ قىلمايدۇ.

خەۋەرنىڭ ئاخىرىدا، لوندوننىڭ ئۆز خەلقىنىڭ ھاياتىنى ۋەيران قىلغان كۈچلەرنىڭ مەيدانى ئەمەس، بەلكى پائالىيەتچىلەرنىڭ ئاۋازى ئەركىن چىقىدىغان بىخەتەرلىك شەھىرى بولۇپ قېلىشى كېرەكلىكى تەكىتلەنگەن. ئاپتورنىڭ ئېيتىشىچە، خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ «دەرىجىدىن تاشقىرى ئەلچىخانىسى» نى رېئاللىققا كۆز يۇمغان ھالدا تەستىقلاش، پەقەت پىلانلاشتىكى خاتالىق بولۇپلا قالماي، بەلكى بىر «ئەخلاقىي مەغلۇبىيەت»تۇر. چۈنكى ئۇيغۇرلار ئۈچۈن مەسىلە ھەرگىزمۇ كۆزدىن يىراق ئەمەس، زۇلۇم سايىسى ئۇلارغا ھەر قەدەمدە ئەگىشىپ يۈرمەكتە.