قەشقەر شەھىرىدىكى بىر دۇكاندىكى ئەنئەنىۋى ئۇيغۇر مۇزىكانتلىرى. (سۈرەت مەنبەسى: گاردىيان گېزىتى)

ئابدۇلھېكىم ئىدرىس | ئۇيغۇر تەتقىقات مەركىزى | 2026-يىلى 19-يانۋار

ناخشا ھەرگىزمۇ ئاددىيلا بىر ئاۋاز ياكى كۈي ئەمەس. دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا مۇزىكا كۆڭۈل ئاچىدىغان ۋە تەسەللى بېرىدىغان ۋاسىتە بولۇپلا قالماي، بەلكى ئۇ تارىخ، ئېتىقاد ۋە كىملىكنى ئۆزىگە مۇجەسسەملەيدۇ. ئۇ بالىلارغا ئانا تىلىنى ۋە مىللىي قىممەت قاراشلارنى ئۆگىتىدۇ؛ توي-تۆكۈنلەردە يېڭى ھاياتنى تەبرىكلەيدۇ، ماتەم ۋە يوقىتىشلاردا ھەسرەتكە شەپقەت بولىدۇ، شۇنداقلا جەمئىيەت رىشتىنى ھايات تۇتىدۇ. قىيىن كۈنلەردە مۇزىكا كىشىلەرنىڭ مەنىۋى بەرداشلىق بېرىش كۈچىنى ئاشۇرىدۇ؛ ئۇ كەيپىياتنى تەڭشەپ، ئەسلىمىنى كۈچەيتىدۇ ۋە بىزنىڭ كىملىكىمىزنى ئەسكەرتىپ تۇرىدۇ.

شۇڭلاشقا، كوممۇنىست خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندا (يەنى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدا) ئۇيغۇر ناخشىلىرىغا چەكلىمە قويغانلىقى ۋە ئۇلارنى مەنئى قىلغانلىقى توغرىسىدىكى خەۋەرلەر كىشىنى تولىمۇ ئەندىشىگە سالىدۇ. خىتاي دائىرىلىرى ئۇيغۇر مۇزىكىلىرىغا «مەسىلىلىك» دەپ بەلگە قويغاندا، ئۇلارنىڭ نىشانى پەقەت ئاۋازلا ئەمەس، بەلكى شۇ ئاۋازغا پۈكۈلگەن مەدەنىيەتنىڭ ئۆزىدۇر.

دوكلاتلاردىن ئايان بولۇشىچە، ئۇيغۇر ناخشىلىرى دىنىي مەزمۇنلارغا ئىگە بولغانلىقى، «خىتاينىڭ ئۇيغۇر تارىخى ھەققىدىكى تەشۋىقاتىغا ئۇيغۇن كەلمىگەنلىكى»، «بۆلگۈنچىلىككە قۇتراتقۇلۇق قىلغانلىقى» ياكى جەمئىيەتتىكى «نارازىلىق»نى ئىپادىلىگەنلىكى ئۈچۈن نىشانغا ئېلىنماقتا. ئەمما بۇ كاتېگورىيەلەر شۇنچە كەڭ ۋە تۇتۇق بەلگىلەنگەنكى، ئەمەلىيەتتە ھەرقانداق بىر ئۇيغۇر ناخشىسى زىيانكەشلىك نىشانىغا ئايلىنىپ قېلىشى مۇمكىن. ئەگەر بىرەر ناخشىدا ئېتىقاد، ۋەتەن، ئەنئەنىۋى قىممەت قاراشلار ياكى كوللېكتىپ ئەسلىمىلەر تىلغا ئېلىنسا، ئۇ دەرھال سىياسىي تۈس بېرىلگەن «مەسىلىلىك» تورىغا ئىلىنىدۇ.

ئۇيغۇرلار ئۈچۈن مۇزىكا ئىختىيارىي كۆڭۈل ئېچىش تاللىشى ئەمەس؛ ئۇ ئەسىرلەردىن بۇيان داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان مەدەنىيەت ھاياتىنىڭ ئۇلىدۇر. ئۇيغۇر ناخشىلىرى ۋە مۇزىكا ئەنئەنىلىرى تىلنى، شېئىرىيەتنى، داستانچىلىقنى، يۇمۇرنى ۋە ئىجتىمائىي ئۆرپ-ئادەتلەرنى ئۆزىدە ساقلاپ كېلىۋاتقان جانلىق خەزىنىدۇر. ئۇلار پەقەت سەھنىلەردىلا ئورۇنلانمايدۇ، بەلكى ئۆيلەردە، ئولتۇرۇشلاردا ۋە مائارىپتا ياشايدۇ. مۇزىكا — مەدەنىيەتنىڭ بىر ئەۋلادتىن يەنە بىر ئەۋلادقا مىراس بولۇپ ئۆتۈشىدىكى ئەڭ كۈچلۈك ۋاسىتىدۇر، بولۇپمۇ باشقا پۈتۈن مەدەنىيەت بوشلۇقلىرى قىسىلغان شارائىتتا ئۇنىڭ رولى تېخىمۇ زورىيىدۇ.

بۇ ئەھۋال نۇرغۇن ئۇيغۇر ناخشىلىرىنىڭ چەكلەنگەن ياكى خىتاي كوممۇنىستىك ئىدېئولوگىيەسىگە ماسلاشتۇرۇلۇپ ئۆزگەرتىلگەن «مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى» دەۋرىنى ئەسلىتىدۇ. بۈگۈنكى كۈندە دۇنيادا ئىنتايىن ئاز ساندىكى كىشىلەرلا ئۇيغۇرلارنىڭ ئىنسانىيەت تارىخىدىكى ئەڭ قاراڭغۇ دەۋرلەرنىڭ بىرىنى يەنە بىر قېتىم باشتىن كەچۈرۈۋاتقانلىقىنى تەسەۋۋۇر قىلالىشى مۇمكىن. شۇنداقتىمۇ، ئۇيغۇر، قازاق ۋە باشقا تۈركىي خەلقلەرنىڭ بۈگۈنكى رېئاللىقى — ئەنئەنىلەر «تۈزىتىلىشى» ياكى يوقىتىلىشى شەرت بولغان، زامانىۋىلاشتۇرۇلغان بىر «مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى»غا ئوخشاپ كېتىدۇ. بۈگۈنكى ئەڭ چوڭ قورقۇنچ شۇكى، بۇ خەلقلەر مەدەنىيەت ئەنئەنىلىرى قايتا شەكىللەندۈرۈلىدىغان ياكى پۈتۈنلەي ئۆچۈرۈلىدىغان بىر مۇتلەق كونتروللۇقتىكى مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىغا ئىتتىرىلمەكتە.

بۇلار خىتاينىڭ رەسمىي سىياسەتلىرىنىڭ بىۋاسىتە نەتىجىسى بولۇپ، 2017-يىلى 10-ئاۋغۇست ئېلان قىلىنغانلىقى مەلۇم بولغان بىر باياناتتىكى مەلۇم جۈملىلەر بۇنى تېخىمۇ ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدۇ: «ئۇلارنىڭ نەسلىنى ئۈزۈڭلار، يىلتىزىنى قۇرۇتۇڭلار، ئالاقىسىنى ئۈزۈڭلار ۋە مەنبەسىنى يوقىتىڭلار. 'ئىككى يۈزلىمىچى'لەرنىڭ يىلتىزىنى پۈتۈنلەي كولاپ چىقىرىڭلار ۋە ئۇلارغا قارشى ئاخىرىغىچە كۈرەش قىلىشقا قەسەم قىلىڭلار». كىشىلىك ھوقۇق تەتقىقاتچىلىرى، ژۇرنالىستلار ۋە پائالىيەتچى گۇرۇپپىلار كەڭ كۆلەملىك تۇتقۇن قىلىش، ھەممە يەردە مەۋجۇت بولغان نازارەتچىلىك، دىنىي ئادەتلەرگە بولغان بېسىم ۋە ئائىلە ھاياتى بىلەن مائارىپنىڭ ئەڭ ئىچكى قاتلاملىرىغىچە سىڭىپ كىرگەن بۇ جازالاش سىياسەتلىرىنى ھۆججەتلەشتۈردى. ئونلىغان دۆلەت ھۆكۈمەتلىرى «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» دېگەن تېرمىننى قوللاندى، بېرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى بولسا بۇ خورلاشنىڭ كۆلىمى ۋە خاراكتېرىنىڭ «ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت» شەكىللەندۈرۈشى مۇمكىنلىكىدىن ئەندىشە قىلىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى.

بۇ پەقەت سىياسىي مەسىلىلا ئەمەس، بەلكى بىر مىللەتنىڭ ئۆز كىملىكى بىلەن مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇش ھوقۇقى مەسىلىسىدۇر. 2017-يىلىدىن باشلاپ ئۇيغۇر يازغۇچىلىرى، ئالىملىرى، ئوقۇتقۇچىلىرى، سەنئەتكارلىرى، قىزىقچىلىرى، ناخشىچىلىرى، دىنىي زاتلىرى ۋە كەسپىي خادىملىرى تۇتقۇن قىلىنغانلار ياكى تۈرمىگە تاشلانغانلارنىڭ بىرىنچى سېپىدە بولدى. مەدەنىيەت يېتەكچىلىرى ھەمىشە بىرىنچى بولۇپ نىشانغا ئېلىنىدۇ، چۈنكى ئۇلار بىر مىللەتنىڭ تارىخىي ئەسلىمىسىنى قوغدىغۇچىلاردۇر. شائىرلار، پىروفېسسورلار ۋە سەنئەتكارلار سۈكۈتكە مەجبۇرلانغاندا، بىر جەمئىيەت پەقەت يەككە شەخسلەرنىلا ئەمەس، بەلكى ئۆزىنىڭ مىراس يەتكۈزگۈچى تومۇرلىرىنى يوقىتىدۇ.

خىتاي دائىرىلىرى كەڭ كۆلەملىك لاگېرغا قاماش ھەرىكىتى جەريانىدا مىليونلىغان ئۇيغۇر، قازاق ۋە باشقا تۈركىي مۇسۇلمانلارنى تۈرمىلەرگە قامىدى. 3 مىليوندىن ئارتۇق كىشى جازا لاگېرلىرىغا سولاندى، شۇنداقلا 1 مىليوندىن ئارتۇق ئۇيغۇر بالىسى ئاسسىمىلياتسىيەنى ئاساس قىلغان ياتاقلىق مەكتەپ مائارىپى ئارقىلىق ئۆز تىل ۋە مەدەنىيەت مۇھىتىدىن ئايرىۋېتىلدى. تىل ئاجىزلاشقاندا ناخشىلار ئۆزگىرىدۇ؛ ناخشىلار ئۆزگەرگەندە ئەسلىمە بۇرمىلىنىدۇ. مەدەنىيەتنى ۋەيران قىلىش مۇشۇنداق ئۇسۇلدا ئېلىپ بېرىلىدۇ: ئاستا، ئىزچىل ۋە پۈتۈن دۇنيانىڭ كۆز ئالدىدا.

بۈگۈنكى كۈندە دۇنيانىڭ دىققىتى تۈگىمەس كىرىزىسلارغا — ئۇرۇشلارغا، سايلاملارغا، تەبىئىي ئاپەتلەرگە ۋە ئىقتىسادىي زەربىلەرگە مەركەزلەشتى. ئەمما خەۋەر تېمىلىرى ئۆزگىرىپ تۇرغان بىلەن، تېخىمۇ چوڭقۇر ۋە خەتەرلىك بىر جەريان كۆز ئالدىمىزدا داۋاملاشماقتا. خىتاي سىستېمىلىق ھالدا ئۇيغۇر تىلى ۋە مەدەنىيىتىنى پارچىلاپ، ئېتىقادنى باستۇرۇپ، ئوخشىمىغان مىللەتلەرنى دۆلەت تەرىپىدىن بېكىتىلگەن بىردىنبىر قېلىپقا — يەنى «خەنزۇلاشقان، كوممۇنىست ۋە بويسۇنغۇچى» كىملىككە مەجبۇرلىماقتا. بۇ ئۆتكەن تارىخ ئەمەس، بەلكى بىزنىڭ كۆز ئالدىمىزدا يۈز بېرىۋاتقان رېئاللىقتۇر. مەدەنىيەتنى يوقىتىش سۈرئىتى ناھايىتى ئاز ھاللاردا بىر كۈنلۈك چوڭ پاجىئە بىلەنلا چەكلىنىدۇ؛ ئۇ بېسىم، نازارەت، جازالاش ۋە ئەركىنلىك دائىرىسىنىڭ قەدەممۇقەدەم تارىيىشى ئارقىلىق ئاستا-ئاستا ئىلگىرىلەيدۇ. ئۇ قورقۇنچسىز ئېيتىلىدىغان ناخشىلارنىڭ ئازىيىشى، ئەركىن تەبرىكلىنىدىغان بايراملارنىڭ يوقىلىشى ۋە ئەجدادلىرىنىڭ مىراسىنى توشۇيدىغان سۆزلەرنى ئۆگىنىۋاتقان بالىلارنىڭ تىلدىن قېلىشى سۈپىتىدە كۆرۈلىدۇ. تاكى بىر كۈنى، بىر خەلقنىڭ نوپۇسىنى يەنىلا سانىغىلى بولىدىغان، ئەمما ئۇلار ئەمدى ئۆز كىملىكىنى ئىپادىلەيدىغان تىلدا سۆزلىيەلمەيدىغان ھالەتكە كەلگۈچە بۇ جەريان داۋاملىشىدۇ.

ئەگەر دۇنيا پەقەت پارتلىغان ۋە شاۋقۇنلۇق ۋەقەلەرگىلا دىققەت قىلسا، بوغۇپ ئۆلتۈرۈلۈۋاتقانلارنى كۆرمەي قالىدۇ. مۇزىكا دائىم دۇنياۋى تىل دەپ ئاتىلىدۇ. بۇ ھەقىقەت، شۇ سەۋەبتىن بىر مىللەتنىڭ ناخشىسىنى چەكلەش — پۈتكۈل ئىنسانىيەتكە ئورتاق بولغان بىر قىممەتنى بوغۇشتۇر. بىر دۆلەت قايسى تارىخنىڭ ناخشا قىلىپ ئېيتىلىدىغانلىقىنى ۋە قايسى ھېسسىياتلارغا رۇخسەت قىلىنىدىغانلىقىنى قارار قىلغاندا، بۇ سەنئەتنى باشقۇرۇش ئەمەس، بەلكى كىملىكنى قايتا لاھىيەلەشتۇر. بىر ناخشا، ھەممە نەرسە تارتىۋېلىنغاندا كىشىلەر ئۆزى بىلەن بىللە ئېلىپ يۈرەلەيدىغان بىر «مەنىۋى ۋەتەن»دۇر. ئەگەر ئۇيغۇر ناخشىلىرى جىنايەت دەپ قارىلىۋاتقان بولسا، بۇ دەل ئۇلارنىڭ مىللىي تەۋەلىك تۇيغۇسىنى قوغداپ كېلىۋاتقانلىقى ئۈچۈندۇر.

ھېچقانداق بىر ھۆكۈمەتنىڭ، بىر مىللەتنىڭ تەۋەلىك تۇيغۇسىنى ۋە مەدەنىيەت يىلتىزىنى قانۇنسىز قىلىش ھوقۇقى بولماسلىقى كېرەك.